Foto:gov.kz
2024 jyly saýalnamaǵa qatysqandardyń 38,7%-y zeınet jasy kelgende Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy (BJZQ) jeke jınaqtaryna senetinin aıtty. Bul eń jıi tańdalǵan jaýap boldy. Al 17,2%-y ózderiniń bolashaq zeınetaqysy basqa jınaqtar esebinen qalyptasatynyn málimdedi. Respondentterdiń onnan bir bóliginen astamy qartaıǵanda óz bıznesin negizgi tabys kózi retinde qarastyratyn bolsa, 5%-dan azy otbasynyń qoldaýyna úmit artty. Respondentterdiń kópshiligi saqtandyrý tólemderine esh úmit arta qoımaǵan, muny tek olardyń 3,2%-y ǵana tańdady.
Bul zertteýlerge elimizdiń barlyq óńirinen shamamen 3 myń adam qatysty.
Jalpy bul derekter eldegi halyqtyń zeınetaqy salasynda qarjylyq saýattylyǵy artyp kele jatqanyn kórsetedi. Qartaıǵan shaqta laıyqty zeınetaqy alý úshin zeınetaqy shottaryna turaqty túrde qarajat aýdarý qajet. Sebebi dál osy turaqty jarnalar qartaıǵanda senimdi qarjylyq qordy qalyptastyrady.
El turǵyndary zeınetaqy qarjysyn plastıkalyq operasııaǵa ala bastady
Sońǵy birneshe jylda buqaralyq aqparat quraldarynda zeınetaqy júıesiniń mánin túsindirýge baǵyttalǵan aqparattar kóbeıdi. Onyń basty maqsaty – jumys istep júrgen el azamattaryna zeınet jasyna jetken kezde zeınetaqy júıesine qatysý ótili joq bolsa, olardyń tek eń tómengi bazalyq zeınetaqyǵa ǵana úmit arta alatynyn túsindirý. 2025 jyly onyń mólsheri nebári 32,4 myń teńgeni qurady. Bul soma qazirdiń ózinde óte az, al 10–20 jyldan keıin adamnyń qajettilikterin múldem óteı almaıdy. Ashyǵyn aıtqanda bul qarajatqa tek azyq-túlik alýdyń ózi qıyn (basqa shyǵyndardy qospaǵanda). Sondyqtan zeınetaqyny laıyqty deńgeıde qamtamasyz etý tek turaqty jáne tolyqqandy zeınetaqy jarnalaryn aýdarǵanda ǵana múmkin bolmaq.
Qazirgi tańda Keńes úkimeti kezeńinde eńbek etken qazaqstandyq zeınetkerlerdiń eń kóp bóligi alatyn zeınetaqy yntymaqty zeınetaqy dep atalady. Oǵan tek 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıin keminde alty aı eńbek ótili bar azamattar ǵana úmittene alady. Demek, bul sanatqa qazir jasy keminde 45-ke tolǵan, atalǵan kezeńde jarty jyldyq eńbek ótili rastalǵan adamdar jatady. Tipti osyndaı jaǵdaıda da yntymaqty zeınetaqyny esepteý birneshe faktorǵa negizdeledi: 1998 jylǵa deıingi eńbek ótili, jalaqy deńgeıi jáne t.b. Al 1998 jyldan keıin eńbek ótili barlar yntymaqty zeınetaqyny ala almaıdy.
Qazirgi qoldanystaǵy júıe boıynsha búginde halyqtyń basym bóligi qartaıǵanda óz ál-aýqatyn jınaqtalǵan zeınetaqy qarajatynyń esebinen qamtamasyz etedi. Sondyqtan BJZQ-daǵy jeke zeınetaqy shotyn ýaqytyly ári turaqty túrde tolyqtyryp otyrý mańyzdy. Jarnalar – jalaqydan ustalyp qalatyn qarapaıym tólem emes, adamnyń óz bolashaǵyna salatyn jeke ınvestısııasy. Eger bul jaýapkershilikti jumys berýshi óz moınyna alyp, aı saıyn mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn aýdaryp otyrsa, nur ústine nur bolar edi. Biraq adam jaldamaly qyzmetker bolmasa, ıaǵnı, beıresmı túrde jumys isteıtinderdiń qatarynda bolsa, onda óziniń bolashaq zeınetaqysynyń qamyn ózi jasaýy tıis, bul BJZQ-daǵy jeke shotyna mindetti (MZJ) nemese erikti (EZJ) zeınetaqy jarnalaryn aýdarý arqyly júzege asady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń (USB) derekterine súıensek, Qazaqstanda osyndaı áleýetti zeınetaqy táýekeli aımaǵynda júrgen azamattar sany kóp. Endi osy jaǵdaıdy naqty sandardy keltire otyryp qarastyraıyq.
Zeınetaqy aktıvteriniń kólemi 25 trln teńgeden asty
USB-nyń ótken jylǵa arnalǵan derekterine saı jumyspen qamtylǵan jalpy halyq sanynyń (9,2 mln adam) ishinde 7 mln-nan astamy – jaldamaly qyzmetker. Alaıda 2024 jyly olardyń tek 6,6 mln-y (94,5%) kem degende bir ret BJZQ-ǵa zeınetaqy jarnasyn aýdarǵan. Iаǵnı, ótken jyly 387 myńǵa jýyq jaldamaly qyzmetkerdiń túrli sebeptermen eshqandaı zeınetaqy aýdarymy bolmaǵan. Budan bólek, Qazaqstanda shamamen 2,2 mln ózin-ózi jumyspen qamtyp otyrǵan adamdar bar. Alaıda USB derekteri olardyń qanshasy BJZQ-daǵy jeke shottaryna óz betimen jarna aýdaryp otyrǵanyn naqty anyqtaýǵa múmkindik bermeıdi.
Sonymen birge USB derekteri elimizdegi beıresmı jumyspen qamtylǵandardyń úlesin de aıqyn kórsetedi. О́tken jyly jumyspen qamtylǵan 9,2 mln adamnyń ishinde 1,1 mln-y, ıaǵnı, 12%-y beıresmı túrde jumys istegen. Basqasha aıtqanda, árbir jumys isteıtin 100 qazaqstandyqtyń 12-si eńbek zańnamasynan tys jumys istep, jalaqyny konvertpen alǵan nemese ózdiginen taýar óndirip, qyzmet kórsetken, alaıda salyq tólep, mindetti áleýmettik aýdarymdar, zeınetaqy jarnalaryn jasamaǵan.
Bul eki top – zeınetaqy jarnalaryn turaqty tólemeıtin jaldamaly qyzmetkerler jáne beıresmı jumyspen qamtylǵandar, olar jarnalardy múldem aýdarmaıtyn nemese júıesiz tóleıtin turǵyndar qataryn quraıdy. Olardyń sany shamamen 1,5 mln adam. Resmı statıstıka olardyń zeınetke qarjy jınaýyna qatysty naqty málimet bermeıdi. Dese de, bul toptaǵy keı azamattardyń EZJ aýdaryp júrgeni nemese basqa jınaqtary bar bolýy da yqtımal.
О́tken jyly 9,2 mln resmı túrde jumys isteıtin adamnyń tek 7,2 mln-y zeınetaqy jarnalary boıynsha belsendi salymshy boldy. Aıyrmashylyǵy shamamen 2 mln adam. Olar zeınetaqy jarnalaryn keıde ǵana aýdarǵan nemese múldem aýdarmaǵan.
Belsendi salymshylardyń 65%-dan astamy ózderiniń zeınetaqy shottaryn turaqty túrde tolyqtyryp otyrǵan (ózdiginen nemese jumys berýshilerdiń arqasynda). Jınaqtaýshy zeınetaqy júıesiniń belsendi qatysýshylarynyń ishinde 12,5%-y jylyna bar bolǵany 6-8 ret jarna jasaǵan. Taǵy 22,1%-y BJZQ-daǵy óz zeınetaqy shotyna jylyna 1-5 ret qana qarajat aýdarǵan.
Qazaqstanda qaryz alýshynyń qarjylyq júktemesin esepteýdiń jańa tásili engiziledi
BJZQ derekterin júıeleý arqyly tek jumys berýshi arqyly ǵana emes, ózdiginen EZJ aýdaratyn qazaqstandyqtardyń sanyn anyqtaýǵa bolady. Qazan aıynyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha EZJ zeınetaqy shottarynyń jalpy sany áli de az: 12,7 mln shottyń tek 460,1 myńy. Alaıda dınamıkaǵa kóz júgirtsek, birneshe jyldyń ishinde mundaı shottardyń sany 7,5 ese óskenin baıqaýǵa bolady. 2021 jyly olardyń sany bar bolǵany 61,6 myń edi.
Sońǵy jyldary erikti jarnalardyń jyldyq kólemi de, olardyń jalpy somasy da edáýir artty. 2021 jyly qazaqstandyqtardyń jyldyq EZJ kólemi 800 mln teńgeden aspaǵan. Al 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 3,1 mlrd teńgege jetti. 2021 jyldan beri bıylǵy jyldyń qazan aıynyń basyna deıingi kezeńde erikti zeınetaqy jınaqtarynyń jalpy somasy 1,7 mlrd teńgeden 9,5 mlrd teńgege kóbeıdi. Bul derekter qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi zeınetaqy shotyna ózdiginen jarna aýdarýdy qalaıtynyn kórsetedi.
Zeınetaqy júıesine qatyspaý uzaqmerzimdi mańyzdy táýekelderge alyp keledi. Eń aldymen, adam jeke zeınetaqy kapıtalyn qalyptastyrý múmkindiginen jáne bolashaq zeınetaqyny edáýir arttyratyn ınvestısııalyq kiristen aıyrylady. Nátıjesinde egde jasta ol tek mınımaldy memlekettik tólemderge ǵana úmit arta alady, al ol laıyqty ómir súrýge jetkiliksiz. Jınaqtyń bolmaýy adamnyń otbasy men memleketke qarjylyq táýeldi bolý yqtımaldyǵyn arttyrady, zeınetaqy annýıtetine qol jetkizýdi shekteıdi jáne erte zeınetkerlikke shyǵýǵa múmkindik bermeıdi. Sonymen qatar qarjylyq qordyń bolmaýy egde jasta (densaýlyqqa ketetin shyǵyndar artyp, eńbek qabileti tómendegen shaqta) kedeılik táýekelin kúsheıtedi.
