Alash qalasy qaıda?

Alash qalasynyń Semeıden oqshaý bol­ǵany jóninde professor, alash­ta­nýshy-ǵalym Erlan Sydyqovtyń «Alash qalasynyń tarıhy» atty kita­bynda kóptegen qundy málimet kel­tiril­gen. Sonymen qatar «Abaı» jýrnalyn­da (№15, 2014) belgili zertteýshi-jýr­nalıst Murat Kenemoldınniń «Alash qalasy bolǵan» degen maqalasynda da mol maǵlumat bar. Buǵan qosa Alash qalasyna qatysty «Plan goroda Alash ýtverjdennyı 28 noıabrıa 1916 g.» degen qalanyń syzba-kartasy týraly da kóptegen zertteý jazylyp, baspasóz betterinde jarııalanǵany esimizde. Taǵy bir qundy derek, Dına Qaıymqyzynyń «Ustaz ben shákirt» kitabynda:
«...Sol mańda Alash qaıratkerleri bas qosatyn, «Es-Aımaq» jastardyń teatr úıirmesi oıyn kórsetetin, sondaı-aq Alash polkiniń 35 nusqaýshy ofıseriniń biri shtabs kapıtan Popovtyń páterde turǵan Alash qaıratkeri Muqamedhan Seıitqululynyń úıi bar. Astyna Qaıym Muhamedhanulynyń óz qoly­men «Meniń týǵan úıimniń qaldyǵy (Burynǵy Altybaı kóshesi)» dep jazǵan úıdiń fotosýreti men 1922 jyldyń 22 mamyryndaǵy úıdi tárkileý dekretinde úıdiń mekenjaıy «Ýlısa Pogranıchnaıa, 107. g.Alash», dep jazylǵan. Munyń qundy bolatyny – Alashordaǵa qatysty mańyzdy strategııalyq nysandardyń kóbi osy Alash qalasynda bolǵany aıtylady.

О́tken ǵasyrdyń basy 1917 jylǵy 27 aqpanda Reseı ımperııasynda patsha ókimetin qulatyp, elde býrjýazııalyq-demokratııalyq respýblıka ornatqan aqpan tóńkerisinen keıin el bolýdyń qamyna kirisken qazaq qaıratkerleri «Alash» ıdeıasy tóńiregine toptasty. Eń áýeli, olarǵa bas qosyp, is júrgizetin ortalyq qajet boldy. Sóıtip, Semeı oblystyq qazaq komıtetiniń basshysy Raıymjan Mársekulynyń yqpalymen qalanyń «Zarechnaıa slobodka» dep atalatyn bóligin «Alash qalasy» dep ataý týraly sheshim shyqty.

Bul oqıǵaǵa qatysty «Alash qoz­ǵalysy» (Almaty, 2008) eńbeginde: «Semeı qalasynyń janyndaǵy Zarechnaıa slobodkany Alashtyń ortalyǵy re­tinde jarııalap, ony «Alash» qala­sy dep ataǵan. Bul týraly 1917 jyl­dyń 29 shildesinde Zarechnaıa slobodka turǵyndary jına­lysynyń «Alash qalasy týraly» hattamasynan oqımyz. Hattama sońyna tóraǵa retinde Raıymjan Mársekov qol qoıǵan. Ony Alashorda tóraǵasy Á.Bókeıhannyń «Alashorda» úkimetiniń iske kiriskendigi týraly Orynborǵa jibergen jedel hatynan da kóremiz. Onda: «Ekinshi qazaq-qyrǵyz sıeziniń qaýlysy bo­ıynsha 24 maýsymda Alashorda Alash qalasynda iske kiristi», dep jazylǵan. 1917 jyldyń 19 qarashasynda Alash qalasynyń dýmasyna depýtattar saılaýy ótkizilgen. 21–22 qarashada osy Dýmanyń alǵashqy otyrysynda onyń tóraǵalyǵyna B.Sársenuly saılanǵan», delingen.

Tarıhı derekterge júginsek, 1918 jyldyń 18–21 maýsymynda Alashorda, Túrkistan muhtarıaty jáne Bashqurt avtonomııalarynyń bolshevızmge qarsy birlesip kúresý jónindegi kelissózi Alash qalasynda ótti. Bul sol kezde Qazaq avtonomııasy resmı asta­nasynyń qandaı tarıhı ról atqar­ǵanyn ańǵartatyn taǵy bir aıǵaq. Alaıda qazir táýelsiz Qazaqstannyń burynǵy astanalary tiziminde Alash qalasy resmı atala ber­meıtini de belgili.

«Týǵan qalam – Semeıim» qorynyń tóraǵasy, ólketanýshy Serikbek Bolat­bekuly: «...Semeıdiń sol jaǵalaýyn «Alash qalasy» dep ataýǵa sheshim qabyl­dan­ǵanǵa deıin de derbes eldi meken bolǵan. 1927 jyly Alash qalasynyń ataýyn ózgertý jóninde sóz bolǵanda halyq qar­­sylyq tanytqan eken. Abyraly, Shyń­ǵystaý, Shubartaý kóterilisteriniń soq­qysy mańdaılaryna tıgen keńes bıli­gi rýhty halyqtyń raıynan seskenip, «Semeıge qosylsańyzdar, kópir salynady» dep aldaý sózderin aıtqan eken. Semeı men Alash qalalary arasyndaǵy qa­ty­nas halyqty qajytqandyqtan el bı­lik­­tiń bul sózine ılanǵan», deıdi.

Osylaısha Alash ataýy XX ǵasyr­dyń aýmaly-tókpeli kezeńinde Semeı gýber­nııalyq atqarý komıtetiniń sheshi­mi­men 1927 jyldyń 7 qazan kúni «Jańa Semeı» bolyp ózgertiledi.

Budan keıingi sóz artyq shyǵar. Abaı elindegi kóziqaraqty zııaly qaýymnyń endigi úmit etetin salmaqty tilegi – qala ataýy qaıtarylsa, tarıhı ádildik bolar edi deıdi. Bul endi búgingi azat zamannyń, meıilinshe bostan, erkindik jaǵdaıynda el basqaryp otyrǵan azamattardyń parasaty men erik-jigerine baılanysty sharýa dep topshylaımyz.

Abaı oblysy