Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
«Ernst & Young» (EY) aýdıtorlyq jáne konsaltıngtik fırmalardyń halyqaralyq jelisiniń «Kóleńkeli ekonomıka týraly jahandyq esep – 2025» zertteýine qaraǵanda, álemdegi baqylaýsyz ekonomıkanyń kólemi 2023 jyly orta eseppen ishki jalpy ónimniń (IJО́) 11,8 paıyzy shamasynda bolǵan.
Baı jáne damyǵan memleketterde kóleńkeli ekonomıka deńgeıi aıtarlyqtaı tómen. Olardyń ondyǵyna Birikken Arab Ámirlikteri (2,1 paıyz), Qatar (2,2 paıyz), Bahreın (2,5 paıyz), Sıngapýr (3,4 paıyz), Kýveıt (4 paıyz), Kanada (4,5 paıyz), Amerıka Qurama Shtattary (5 paıyz), Irlandııa (5,1 paıyz), Shveısarııa, (5,1 paıyz), Saýd Arabııasy (5,2 paıyz) kirgen. Baqylaýsyz ekonomıka, ásirese tabysy mardymsyz, kedeı elderge tán. Olardyń «ondyǵynda» Serra-Leone (64,5 paıyz), Nıger (56,3 paıyz), Nepal (51 paıyz), Efıopııa (50,2 paıyz), Býrýndı (49,2), Malı (46,8 paıyz), Tanzanııa (44,7 paıyz), Býrkına-Faso (43,8), Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy (42,1 paıyz) jáne Mozambık (39,8 paıyz) bar.
Ortalyq Azııa men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi ishinde kóleńkeli ekonomıka kólemi eń az memleket – Qazaqstan. Elimizdegi baqylaýsyz ekonomıka úlesi 2023 jyly IJО́-niń 11,2 paıyzyna teń bolǵan. Bul kórsetkish Reseıde – 13,1, Belarýste – 18,3, Armenııada – 18,9, Túrikmenstanda – 19,7, О́zbekstanda – 24,4, Tájikstanda 33,2 paıyz.
Kóleńkeli ekonomıkamen kúreske Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev erekshe mán berip, pármendi sharalar qoldanyp keledi. Máselen, 2019 jyly Qarjy mınıstrliginiń Qarjy monıtorıngi komıtetine Ekonomıkalyq tergeý qyzmeti qosylǵandyǵy utymdy boldy. Naqty aıtsaq, 2020 jyly kóleńkeli ekonomıkamen aınalysqan uıymdasqan qylmystyq toptardyń (UQT) ústinen qozǵalǵan ister sany boıynsha rekordtyq kórsetkishke qol jetti. Nátıjesinde, 73 UQT joıyldy.
Memleket basshysy kóleńkeli ekonomıkamen kúrestiń tıimdiligin odan ári arttyrý maqsatynda 2021 jyly Prezıdentke tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin Qarjylyq monıtorıng agenttigin qurdy. Onyń aldyna Úkimetpen jáne basqa memlekettik organdarmen birlesip, baqylaýsyz ekonomıka deńgeıin 2025 jylǵa qaraı Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń ortasha kórsetkishinen – IJО́-niń 15 paıyzynan asyrmaý mindetin qoıdy. Osy mindet Prezıdenttiń 2022 jylǵy «Ádiletti Qazaqstan: Bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» saılaýaldy baǵdarlamasyna da engizildi.
Bıyl kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy kúresti odan ári kúsheıtý maqsatynda Úkimet tarapynan Qarjy mınıstrligi osy saladaǵy úılestirýshi memlekettik organ bolyp belgilendi. Kóptegen memlekettik organnyń erejelerine baqylaýsyz ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl fýnksııasy qosyldy. Osy oraıda Qarjy mınıstrligi qolǵa alǵan negizgi joba – azamattar men bızneske qatysty úlken derekter kólemin taldaý úshin jasandy ıntellektini paıdalanatyn Smart Data Finance júıesi. Bul júıe salyq tóleýshiniń sıfrlyq beınesin qalyptastyryp, salyq tóleýden jaltarý shemalaryn anyqtaıdy. Salyqtyq ákimshilendirýdi sıfrlandyrý jáne derekterdi taldaýdyń jańa quraldaryn engizýdiń arqasynda qazirdiń ózinde ishki saýda, bilim berý jáne aýyl sharýashylyǵy salalarynda zańsyz qarjy aınalymy edáýir azaıǵan.
Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
EY-diń esebine qaraǵanda, Qazaqstan kóleńkeli ekonomıkany azaıtý mindetin oıdaǵydaı oryndap tastaǵan sııaqty. Alaıda Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń baǵalaýy boıynsha jaǵdaı basqasha. Onyń málimeti elimizdegi baqylaýsyz ekonomıkanyń IJО́-men salystyrǵandaǵy úlesi 2019 jyly – 23,69 paıyz, 2020 jyly – 20, 23, 2021 jyly – 19,75, 2022 jyly – 18,78, 2023 jyly – 17,58, 2024 jyly 16,71 paıyz bolǵandyǵyn kórsetti. Bul – elimizdegi kóleńkeli ekonomıka deńgeıi jyldan-jylǵa tómendeı túskenimen, áli de joǵary degen sóz. Onyń kólemi byltyr 22,8 trln teńgeden asyp jyǵylǵandyǵy – sonyń aıǵaǵy. О́ńirlerdiń ishinde Túrkistan oblysy «kósh bastap», baqylaýsyz ekonomıkasynyń úlesi 27,97 paıyzǵa jetken nemese 1,3 trln teńgeden asqan. Jambyl oblysynda bul kórsetkish 25,8 paıyz, ıaǵnı 812,8 mlrd teńge bolǵan. Qyzylorda oblysynda tıisinshe 21,9 paıyz jáne 673,2 mlrd teńge shamasynda. Almaty (20,3 paıyz nemese 1,2 trln teńgeden astam), Aqtóbe (17,3 paıyz nemese 858 mlrd teńgeden astam) oblystaryndaǵy kóleńkeli ekonomıka úlesi de joǵary. Alynǵan tabys salystyrmaly túrde az jasyrylǵan óńirler – Atyraý (8,37 paıyz, nemese 1,25 trln teńge), Ulytaý (10,75 paıyz nemese 267,4 mlrd teńgeden astam) jáne Mańǵystaý (13,01 paıyz nemese 651,2 mlrd teńgege jýyq) oblystary.
Elimizdegi IJО́-niń 22,9 paıyzyn (31,29 trln teńge) enshilep otyrǵan Almaty qalasyndaǵy kóleńkeli ekonomıka úlesi 16,7 paıyz nemese 5,2 trln teńgeden astam. Respýblıkamyzdaǵy ekinshi ekonomıka deńgeıine kóterilgen (IJО́-niń 11 paıyzy, nemese 15,05 trln teńge) Astanada bul kórsetkish 19,3 paıyz, nemese 2,91 trln teńge bolǵan. Úshinshi megapolıs – Shymkentte (IJО́-degi úlesi 3,5 paıyz nemese 4,73 trln teńge) baqylaýsyz ekonomıka kólemi 22,5 paıyzǵa taqaý nemese 1,06 trln teńge.
Qazirgi álemdegi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda elimizdiń ekonomıkasy ártúrli qıyndyqqa ushyrap, bıýdjet tapshylyǵy sezilip otyrǵandyqtan kóleńkeli ekonomıkamen kúresti kúsheıtýdiń mańyzy zor. Bul baǵytta Úkimet Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes sıfrlandyrý, jasandy ıntellektini engizý negizinde ekonomıkanyń barlyq salasyn jańǵyrtý, qolma-qol aqshamen tólem jasaýdy barynsha azaıtý, qarjy operasııalaryn, sonyń ishinde qomaqty aqsha aýdarymdaryn baqylaýdy kúsheıtý sharalaryn iske asyryp jatyr.
Degenmen, áli de oılanarlyq máseleler bar. Mysaly, Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıtetiniń (MKK) málimetine qaraǵanda, Ortalyq Azııa elderinen kelgen eńbek mıgranttary Qazaqstanda úsh jyl ishinde, 136 mlrd teńge tabys tapqan. Al Ulttyq banktiń aqparaty boıynsha osy merzim ishinde olar óz elderine 1 trln teńge aqsha aýdarǵan. Osy fakt josyqsyz kásipkerlerdiń eńbek mıgranttaryna jalaqyny kóbinese konvertpen tólep, salyq tóleýden jaltaratyndyǵyn aıǵaqtaıdy. Demek, qoldanystaǵy zańnama talaptaryn qataıtý qajet. Mysaly, «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańda jeke tulǵa óziniń úı sharýashylyǵynda jumys istetý úshin 5 eńbek mıgrantyn 12 aı merzimge deıin qabyldaýyna ruqsat berilgen. Alaıda osy normany zańdy tulǵa bolyp sanalatyn kásipkerler de jıi paıdalanyp júrgeni belgili. Sondyqtan da jeke tulǵalardyń úı sharýashylyǵynda jumys isteý úshin shetelden keletin eńbek mıgranttarynyń sanyn qysqartqan jón.
Dúkennen ne bazardan zat satyp alǵanda satýshydan fıskaldyq chek suraýǵa «uıalyp» turatyn ádetimiz de bar. Osylaısha kóleńkeli ekonomıkaǵa «kómektesip» júrgenimizdi oılanatyn kez jetti. Bul rette MKK ótken jyly Abaı oblysynyń Semeı qalasynda, Aqmola oblysynyń Aqkól aýdanynda fıskaldyq chek berýdi yntalandyrýdyń «Salyq keshbek» qanatqaqty jobasyn iske asyrdy. Onyń aıasynda azamattar arnaıy mobıldi qosymshada fıskaldyq chektiń shtrıh-kodyn skanerleý arqyly satyp alǵan nársesiniń somasynyń 2 paıyzy mólsherinde syıaqy alǵan. Nátıjesinde, satyp alýshylarǵa berilgen chekterdiń sany da, somasy da áldeqaıda kóbeıgen. Kórshiles Qytaıda engizilgen osy ádisti aldaǵy ýaqytta elimizde keńinen qoldaný máselesin jan-jaqty zerdelep, ońtaıly sheshim qabyldaý qajet sııaqty.
