Dúnıejúzi boıynsha renııdiń 30 paıyzy, «Osmıı-187» metalynyń 99 paıyzy Jezqazǵan jerinde. Osy derekterdiń mán-jaıyn tolyǵyraq bilý úshin ǵalym, metallýrg Tólegen Nurmaǵanbetuly Búkirovke jolyqtyq.
Tólegen Búkirov – «Qurmet» ordeniniń ıegeri, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Qazaqstannyń qurmetti metallýrgi. Ulttyq quryltaı múshesi. Ulttyq tilimizdiń tórge ozýy jolynda bel býyp kúresken qaıratker. Qalalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń alǵashqy tóraǵasy. Ulytaý – Jezqazǵan óńiri, ǵylymı orta ony osmıı metalyn alǵan ǵalym dep tanıdy. Jezqazǵandyqtar syrttan kelgen qonaqtarǵa Tókeńdi «Osmııdi alǵan – osy kisi» dep tanystyryp jatady.
– Iá, Qanysh Imantaıuly osy óńirde óte sırek kezdesetin 21 hımııalyq elementti atap ketken. Solardyń arasyndaǵy qupııasy mol, óndirip alý ádis-tásili de kúrdeli metall – renıı men osmıı. Jezqazǵan ken qorynda renıı, osmıı sııaqty baǵaly metaldyń bar ekenin alǵash anyqtaǵandardyń esimderin qurmetpen ataýymyz kerek. Olar – belgili ǵalymdar S.Kalının, T.Koshkına, E.Faın. Sońyra bul baǵyttaǵy zertteýdi E.Arkaev, K.Jámınov, L.Narkelıýk, E.Poplavka, M.Sátbaeva jalǵastyrdy. Aıtaıyn degenim – renıı de, osmıı de men taýyp, men ashqan metaldar emes. Olardyń tabıǵatta bar metall ekenin ǵylym boljap aıtqan. Biz – ken quramynda qupııa kúıin saqtap «jasyrynyp jatqan» metaldardy alýshymyz. Osy bir mańyzdy da kúrdeli istiń basynda bolǵanymdy joqqa shyǵarmaımyn, – dedi ǵalym-metallýrg aǵamyz.
Tólegen aǵanyń túsindirýinen uqqanymyz mynaý boldy: renıı eki ızotoptan turady eken, atap aıtsaq, «Renıı-185» jáne «Renıı-187» ızotopy. Tabıǵı qalpynda kezdesetin renııdiń quramynda «Renıı-185» ızotopy 37,07%, al «Renıı-187» ızotopy 62,93% bolady. Endi nazar salyńyz, «Renıı-187» ızotopy 75-atomnan keıin ydyrap, 76-atomynda «Osmıı-187» ızotopyn quraıdy eken. Mine, Tólegen aǵa bastaǵan ǵalymdar men metallýrgter osy hımııalyq-óndiristik úderistiń bel ortasynda boldy. «Osmıı-187» metaly bar deý ońaı, – dedi Tólegen Nurmaǵanbetuly, – al ony ken quramynan bólip alyp, dúnıejúzilik saraptamadan ótkizip, sapasyn aıqyndap, ony ǵylymı ortaǵa moıyndatý – qıynnyń qıyny».
Almaty qalasyndaǵy Q.Sátbaev atyndaǵy geologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynan belgili ǵalymdardyń Jezqazǵanǵa kelýi, sol ǵalymdardyń ortasynda tanymal ǵalym, akademık S.Kalınınniń bolýy Tólegen Nurmaǵanbetulynyń metallýrgııa salasyndaǵy ómirin kúrt ózgertti. 83 jastaǵy qart ǵalym óziniń osmıı týraly jazǵan ǵylymı-zertteý kitabyn usynyp turyp Tólegenge: «Jezqazǵan keniniń quramyndaǵy sırek metaldar mundaı mólsherde basqa jerde kezdespeıdi. Bul – tabıǵattyń senderge tartqan syıy. Endi osmııdiń taza metalyn alý tehnologııasyn jasańdar. Quramynda osmııi bar shıkizatty jınaı berińder», deıdi.
1973–1975 jyldary Jezqazǵan mys qorytý zaýytynda shaıylǵan kúkirt qyshqylynan ammonıı perrenatyn (renıı tuzy) óndirý qolǵa alyndy. Budan soń 1976 jyly sırek metaldar sehy iske qosyldy. Josparlaǵan ǵylymı-óndiristik jobalaryn tıisinshe qaýzap jatqan seh ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń turalatqan qıyndyqtaryna tap keledi. Tegeýrini qatty osy kezeń sırek metaldar sehyna bilikti, talaby kúshti, tar jerden jol taýyp shyǵa alatyndaı qabiletti basshynyń kelýin talap etip turǵan bolatyn. Jezqazǵan mys zaýytynyń dırektory 1991 jyly mamyrda metallýrg Tólegen Búkirovti sırek metaldar sehyna basshy etip taǵaıyndaıdy. Mine, metallýrgııa salasyndaǵy aıtýly oqıǵalar dúbiri osy tustan bastaldy.
Tólegen Búkirov sırek metaldar sehynyń basshysy bolǵan jyldary atalǵan óndiris orny ǵylymı zertteý hám tájirıbelik synaq alańyna aınaldy. Seh basshysy ustanǵan baǵyt ekeý boldy: biri – ken quramynan alynatyn sırek metaldardyń mólsherin barynsha arttyrý, sapasyn jaqsartý, sóıtip, tutyný rynogynyń suranysyna saı keletin ónimderdi satý arqyly tabys tabý, el qorjynyna qarajat quıý, sondaı-aq metallýrgterdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý, ekinshisi – S.Kalınınniń amanatyn oryndap, «Osmıı-187» metalyn alý.
– Akademık E.Ponomareva, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Z.Ábisheva, hımııa ǵylymdarynyń doktory Zago-
rodnıaıa, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty L.Agapova, geologııa ınstıtýtynan tehnıka ǵylymdarynyń doktory E.Faın, geologııa-mınerologııa ǵylymdarynyń kandıdaty M.Madın, Qaraǵandy hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynan tehnıka ǵylymdarynyń doktorlary T.Oralov, S.Isabaev, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty B.Hasen bizdiń bastaǵan isimizdiń ilgerileýine, túpki nátıjege sátti jetýimizge zor eńbek sińirdi, – deıdi T.Búkirov.
Sonymen is barysy qalaı órbidi, nátıje qandaı? 1991 jylǵy qazanda elektrodıalız qondyrǵysy ornatyldy. О́ndiristik úderis barysynda renıı qyshqylyn, qorǵasyn sýrıgin alýǵa qol jetkizildi. Bul kezde Tólegen Nurmaǵanbetuly Jezqazǵan mys zavodynyń sırek metaldar sehynyń basshysy bolatyn. Tórt jyldan soń, ıaǵnı 1995 jylǵy 15 mamyrda taza «Osmıı-187» metaly alyndy.
1995 jylǵy qyrkúıekte Úkimet qaýlysymen «Jezqazǵansırekmet» respýblıkalyq memlekettik kásiporny quryldy. Kelesi jyldyń basynda sırek metall sehynyń bastyǵy bolyp júrgen Tólegen Búkirov atalǵan kásiporynnyń atqarýshy dırektory bolyp taǵaıyndalady da 1996 jylǵy shildeden bas dırektordyń mindetin atqarýshy, al 1997 jylǵy shildede «Jezqazǵansırekmet» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń bas dırektory bolyp taǵaıyndaldy. Bilimdi, talapshyl, bastamashyl basshynyń Bas dırektor bolyp kelýi kásiporynǵa sony serpilis ákeldi. Osy jyldary kásiporyn sehtarynda renııdiń taza metaly, al 1999 jyly óndiris qaldyǵynan úsh negizdi qorǵasyn sýlfaty jáne osy qaldyqtyń quramyndaǵy renıı men osmıı alǵash ret alynady. Mys konsentratynan perrenat ammonıin óndirý kólemi 67%-ǵa deıin artty. Qysqasy, óndiris kórsetkishi kútpegen deńgeıge jetti.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, 1995 jylǵy 15 mamyr – taza «Osmıı-187» metalynyń týǵan kúni. Bıyl jer qyrtysy, ken qoınaýyna jasyrynǵan osy bir qupııasy kóp metaldyń alynǵanyna 30 jyl boldy.
Osmıı – kalıfornıı (Cf) metalynan keıingi qymbat metall. Kalıfornııdiń 1 gramy 27 mln dollar, al osmııdiń 1 gramyn alǵashynda 50–60 myń dollarǵa, keıinirek 120 myń dollarǵa satyp almaqshy bolǵandar bar eken. Bir ǵajaby, birneshe ızatopy bar osmıı metalynyń «Osmıı-187» ızatopy tek Jezqazǵannyń jer qyrtysyndaǵy ken quramynda ǵana bar. Jalpy álemdik tájirıbede «Osmıı-186» ızatopynan «Osmıı-187» ızatopyn bar bolǵany 70% taza kúıinde alǵan. Al Jezqazǵan keninen alynǵan «Osmıı-187» ızatopynyń sapasy – 99,9%. T.Búkirov basshylyq etetin kásiporynnyń ǵalym-zertteýshileri, metallýrgteri osyǵan qol jetkizdi.
– Biz alǵan taza renıı men «Osmıı-187» metaly – metallýrgııa salasyndaǵy jańalyq. Alynǵan «Osmıı-187» metalyn úsh ret Germanııanyń Taýnshtaın degen qalasyndaǵy Frezenııýs ınstıtýtyna aparyp, saraptamadan ótkizdik. Qorytyndysy kóńilimizdi kókke kóterdi. Izotoptyq tazalyǵy – 99,4 paıyz, hımııalyq tazalyǵy – 99,9 paıyz boldy. Bul áriptesterim úshin de, men úshin de zor maqtanysh boldy. Ǵylymı izdenisimiz munymen toqtap qalǵan joq. 1997 jyly óndiris qaldyǵynan tazalyǵy 99,99 paıyz bolatyn renıı metalyn aldyq, dep ǵalym-metallýrg Tókeń ótken kúnderdiń tańbaly oqıǵalaryn tebirenip otyryp aıtty.
Áńgimemizdiń sońynda Tókeń: «Meniń ákem de «halyq jaýy» degen naqaq jalamen 10 jyl túrme azabyn kórip kelgen. Ákemniń týysy Hasen atam da eki márte osyndaı jalamen Sibir azabyn bastan keshirip keldi. Hasen atam qýǵyn-súrgin qurbany Smaǵul Qazybekovpen birge bir kamerada bolypty. Sol kisi Smaǵul Qazybekovtiń: «Men bul jerden tiri shyqpaımyn. Oǵan bola ókinip, ýaıym da jemeımin. Bar ýaıymym – erteń men ólgennen keıin keler urpaqtyń bireýi «mynanyń ońbaǵandyǵynan boldy» dep suq saýsaǵyn kezep turmasa boldy» degen sózin jıi aıtatyn. Biz de Smaǵul Qazybekovtiń osy sózin qaǵıda etýimiz kerek-aq. Biz de ketemiz, ornymyzǵa aqyldy urpaq keledi. Solar: «Myna aǵa býyn ókilderi ne istep ketken? Júrgen jerlerinen shóp shyqpaıtyndaı etip ketipti ǵoı» dep suq saýsaǵyn kezep turmaýy kerek. Urpaq úkimi qatty bolady, sony umytpaýymyz kerek».
Qaıratker, taýken isi salasynyń ardageri, ǵalym, «Osmıı-187» metalyn óndirý jobasynyń avtory Tólegen Búkirovpen bolǵan áńgimemiz osylaı aıaqtaldy.
Ǵazız EShTANAEV,
Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Jezqazǵan
