– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń óńirdegi ındýstrııalyq aımaqtar men negizgi kásiporyndarǵa, sonyń ishinde «Taraz» shaǵyn ındýstrııalyq aımaǵyna arnaıy barýyn qalaı baǵalaısyz? Bul Memleket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵan óńirlik ekonomıka men naqty sektordy damytýǵa basymdyq berý baǵytyna qanshalyqty sáıkes keledi?
– Ádette Memleket basshysynyń óńirlerge sapary áleýmettik nysandardy aralaýmen, jurtshylyqpen kezdesýmen jáne óndiristik alańdarǵa barýmen qatar júredi. Bul turǵyda qoǵamǵa beriletin sıgnal aıqyn: Prezıdent úshin tek elorda men iri qalalardyń emes, óńirlerdiń de áleýmettik-ekonomıkalyq damýy basymdyqqa ıe.
Keńirek qarasaq, bul jekelegen bir óńirge ǵana nazar aýdarý emes. Bul – Toqaevtyń keshendi tásiliniń bir bóligi: naqty sektorǵa, óńirlik ındýstrııalandyrýǵa jáne eldiń áleýmettik damýyna júıeli kóńil bólý. Osy turǵydan alǵanda, onyń Jambyl oblysyna sapary Joldaýdaǵy logıkaǵa tolyq saı keledi – óńirlerdi kúsheıtý arqyly memlekettiń irgesin nyǵaıtý.
– Jambyl oblysyna 599,2 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, ósim 33 paıyzdy qurady. Prezıdenttiń ekonomıkany ınvestısııalyq turǵyda qaıta júkteý jáne iskerlik ahýaldy jaqsartý baǵyty óńirlerde júıeli nátıje bere bastady deýge bola ma?
– Eger jaǵdaıdy jalpyulttyq deńgeıde qarastyratyn bolsaq, ekonomıkany ártaraptandyrý men ınvestısııa ósimi bir ǵana óńirmen shektelmeýi tıis. Munda árbir oblystyń Qazaqstan ekonomıkasynyń jalpy qurylymyndaǵy orny mańyzdy.
Jambyl oblysynyń mysalynda biz óńir ekonomıkasyn kópklasterli formatqa qaıta qurý júrip jatqanyn kórip otyrmyz. Investısııalar esebinen aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý, tehnıka óndirisi, hımııalyq tyńaıtqyshtar men bıónimder shyǵarý sııaqty ártúrli segmentterde tirek jobalar qalyptasýda.
Mundaı tásildiń artyqshylyǵy – bir sala ýaqytsha qıyndyqqa tap bolsa, ózge ıakorlyq jobalar óńirdi ekonomıkalyq turaqsyzdyqtan saqtaıdy. Bul – Toqaevtyń óz sózderinde únemi atap ótetin ustanymy: birneshe salaǵa táýeldilikten arylyp, jergilikti ósim núktelerin qalyptastyrý. Jambyl oblysynda agrarlyq áleýet, mıneraldyq baza men ındýstrııalyq aımaqtar birtutas ekonomıkalyq kontýr retinde jumys isteı bastady.
– Sońǵy eki jylda óńirde 242 mlrd teńgege 56 joba iske asyryldy. Mundaı ekonomıkalyq ártaraptandyrý Prezıdenttiń jekelegen salalarǵa táýeldilikti azaıtý jáne óńirlerde ornyqty ósim núktelerin qalyptastyrý jónindegi ustanymyna qanshalyqty saı keledi?
– Bul jobalar esep úshin ǵana aıtylatyn ádemi san emes, kópklasterli modelge ótýdiń naqty kórsetkishi. Jambyl oblysynda agroshıkizatty óńdeý, hımııa ónerkásibi, tehnıka jasaý, bıotehnologııalyq jobalar sııaqty ártúrli baǵyttarda tirek kásiporyndar jelisi qalyptasyp keledi.
Munyń máni – óńir ekonomıkasy syrtqy jáne salalyq kúızelisterge tózimdi bola túsedi. Bir sektorda qıyndyq týyndasa, qalǵandary óńirdi alǵa súıreıdi. Bul burynǵy, oblys bir-eki zaýytqa nemese tek aýyl sharýashylyǵyna táýeldi bolǵan modelden túbegeıli ózgeshe.
Osy turǵyda Jambyl oblysy Toqaevtyń ustanymyn naqty iske asyryp otyr: árbir óńirde birneshe ósim núktesi bolýy tıis, al ómir tek bir iri kásiporynǵa nemese ortalyqtan bólinetin transfertterge táýeldi bolmaýy kerek.
– Prezıdent «Qazfosfat», YONGGANG CENTRAL IRON and STEEL metallýrgııalyq zaýyty, «EvroHım-Qarataý» sııaqty iri ındýstrııalyq jobalarmen tanysty. Muny Joldaýda bekitilgen ónerkásiptik saıasatqa jasalǵan strategııalyq ekpin deýge bola ma?
– Memleket basshysynyń mundaı kásiporyndarǵa barýyn keńirek kontekste qaraý qajet. Prezıdent shetelde ınvestorlarmen kelissózder júrgizip, jobalar men sharttardy talqylaıdy. Al óńirlik saparlar – sol saıasattyń naqty jerdegi jalǵasy.
О́nerkásipti damytý – tek zaýyt salýmen shektelmeıdi. Bul ónimdi syrtqy naryqtarǵa shyǵarýdy da qamtıdy. Sheteldik ınvestor tek kapıtal ǵana emes, sonymen birge daıyn logıstıka, standarttar men tehnologııalar ákeledi. Bul jergilikti kompanııanyń nólden bastap jahandyq naryqqa shyǵýyna qaraǵanda áldeqaıda tıimdi.
«Qazfosfat» pen «EvroHım-Qarataý» jergilikti fosforıt resýrstary negizinde hımııalyq klaster qalyptastyryp otyr. Al YONGGANG jobasy metallýrgııa men mashına jasaý salasynyń irgesin qalaıdy. Munyń bári Toqaevtyń óńirler qosymsha qun óndiretin, dotasııaǵa táýeldi emes ekonomıkaǵa aınalýy tıis degen strategııalyq baǵytynyń jalǵasy.
– Shengtai Biotech júgerini tereń óńdeý zaýyty men qant zaýyty sııaqty jobalar qosylǵan quny joǵary ónim úlesin arttyrý mindetimen tikeleı baılanysty. Bul agrarlyq saıasat pen azyq-túlik qaýipsizdigi úshin qanshalyqty mańyzdy?
– Shengtai Biotech pen jańa qant zaýyty – jaı ǵana eki kásiporyn emes, bul oılaý logıkasynyń ózgerýi. Qantqa kelsek, Qazaqstan qantty usynylǵan tutyný normasynan da kóp paıdalanady, al otandyq óndiris qajettiliktiń 20 paıyzynan azyn ǵana qamtıdy. Qalǵany – ımport. Jańa qant zaýyty ımportty ishinara almastyryp, azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı úles qosady. Tıisti saıasat júrgizilse, Qazaqstan kórshi elderge qant eksporttaı alatyn deńgeıge de jete alady.
Al júgeri boıynsha Shengtai Biotech – joǵary tehnologııaly tereń óńdeý jobasy. Munda shıkizatty qarapaıym óńdeý emes, krahmal, amınqyshqyldary, jemdik qospalar sııaqty joǵary qosylǵan quny bar ónimder shyǵarylady. Bul agroshıkizatqa turaqty ónerkásiptik suranys qalyptastyryp, tuqym sharýashylyǵyn, logıstıkany damytady, ónimdilikti arttyrady. Iаǵnı el tek shıkizattan emes, kúrdeli ónimnen tabys taba bastaıdy.
– Mundaı jobalar óńirdegi jumyspen qamtýǵa, tabys deńgeıine jáne áleýmettik turaqtylyqqa qalaı áser etedi? Prezıdent aıtatyn «adamdarǵa arnalǵan ekonomıka» qaǵıdaty júzege asyp jatyr deýge bola ma?
– Árıne, iri ındýstrııalyq jobalar tikeleı óndiriste, janama túrde qurylys, logıstıka jáne qyzmet kórsetý salalarynda jumys oryndaryn ashady. О́nerkásiptegi jalaqy ádette óńirlik ortasha deńgeıden joǵary bolady. Bir otbasynyń bir múshesiniń ózi zaýytta jumys istese, bul úı sharýashylyǵynyń ál-aýqatyna aıtarlyqtaı áser etedi. Sonymen qatar jumyspen qamtý qurylymy ózgeredi: adamdar tómen ónimdi aýyl sharýashylyǵynan ónimdiligi joǵary ónerkásipke aýysady. Bul eńbek ónimdiligin arttyryp, áleýmettik júktemeni azaıtady.
Alaıda áleýmettik turaqtylyq tek ındýstrııalandyrýmen shektelmeıdi. Ol kadr daıarlaýǵa, turǵyn úıdiń qoljetimdiligine, ınfraqurylym men ekologııaǵa da baılanysty. Osy faktorlar qatar damysa ǵana nátıje tolyq bolady.
Degenmen Toqaev aıtatyn «adamdarǵa arnalǵan ekonomıka» qaǵıdaty iske asa bastady: jumys oryndary óńirlerde ashylǵanda, adamdar ózgeristi óz ómirinde sezinedi.
– Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn jergiliktendirý men óńdeý ónerkásibin damytý ımportqa táýeldilikti azaıtady. Bul Prezıdenttiń tehnologııalyq egemendik baǵytymen qanshalyqty úılesedi?
– Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn ındýstrııalyq aımaqtarda jergilikti óndirý fermerler úshin shyǵyndy azaıtady: tehnıka qoljetimdi, qyzmet kórsetý men logıstıka jeńildeıdi. Bul agrosektordyń tehnologııalyq deńgeıin kóteredi.
Bul jerde tolyq oqshaýlaný emes, jahandyq tizbektermen baılanysyn saqtaı otyryp, ishinara ımportty almastyrý men óńdeýdi tereńdetý týraly sóz bolyp otyr. Bul– Toqaev ustanyp otyrǵan shynaıy model.
– Prezıdenttiń ındýstrııalyq aımaqtardy damytý jáne óńirlik jobalardy qoldaý saıasatyn Qazaqstannyń teńgerimdi damýynyń jańa modeli deýge bola ma?
– Memleket basshysynyń saıasaty burynǵy, elorda qarqyndy damyp, óńirler dotasııaǵa táýeldi bolyp qalǵan modelden bas tartýdy kórsetedi. Qazir jahandyq naryqtarmen baılanysqan ındýstrııalyq jáne agroóńdeý klasterlerine negizdelgen jańa óńirlik damý arhıtektýrasy qalyptasýda.
Indýstrııalyq aımaqtar – daıyn ınfraqurylymy bar, ákimshilik kedergileri az naqty alańdar. Bul ınvestısııalardy megapolısterden óńirlerge baǵyttaýǵa múmkindik beredi.
Eń bastysy – adamǵa Almatyǵa nemese Astanaǵa kóshý mindetti emes. Eger óńirde zamanaýı óndirister, áleýmettik ınfraqurylym jáne qolaıly orta bolsa, ol sol jerde-aq ómir sapasyn arttyra alady.
Árıne, bul modeldiń tıimdiligi jumys oryndarynyń sapasyna jáne adamı kapıtaldyń damýyna tikeleı baılanysty. Osy sharttar oryndalsa, Toqaev aıtatyn teńgerimdi damý modeli tolyq iske asady.
