Ulttyq jospar aýqymdy bolýǵa tıis

Sheteldikterdi aýyl tirshiligi qyzyqtyrady

Álem boıynsha 1,5 mln-nan astam jazylýshysy bar amerıkalyq Krıs Djýndef pen nemis blogeri Iohannes Hýlsh osy jyly qyrkúıek aıyn­da Katonqaraǵaıǵa kel­di. Jahannyń jeruıyq jer­lerin aralap júrgen jıhan­kezderdiń baǵytynda tańdaý erkindigi sheksiz edi, alaıda olar Altaıdyń eteginde, aýasy oshaq tútinimen aralasqan elimizdiń shyǵysyna bet aldy.

Olar aýyldyń kúnbe-kún­gi tynys-tirshiligin kórýdi maqsat etip kelgen. Túski astyń qamymen dastarqan jaıyp jatqan áıel, esik aldynda múlgip jatqan ıt, óristegi jyl­qylar blogerlerdiń tań­danysyn týdyryp, foto­ǵa túsirip Instagram áleý­mettik jelisindegi jeke paraq­shalaryna jarııalaǵan.

«Sary túske oranǵan ań­ǵar­lar, ıen jatqan joldarmen myna álemnen beıhabarsyz erekshe tynyshtyq. Mine, bul Katonqaraǵaıdaǵy kúzdiń erekshe áseri bolmaq», dep jazdy saıahatshy-bloger Iohannes Hýlsh.

Al Krıs Djýndef elimiz­ge on jyldan keıin qaıta kel­genin aıtady.

«Qazaqstanǵa alǵash ret 2014 jyly at basyn burdym. Qazir munda bári jańa qalypqa engen. Baǵzy zamanda bul jerge táýekelshil saıahatshylar ǵana keletin. Al búginde bul eldi tıimdi ári tez aralap shyǵýǵa bolady. Arnaıy qosymshalar men bank kartalary bárin jeńildetkenin de aıta ketken jón. Qyzmet sapasy da joǵary deńgeıde eken. Qazaqstannyń qanshalyqty damyp, alǵa jyljyǵany shynynda tańǵalarlyq», dep jazba qaldyrǵan.

Shetel saıahatshylarynyń bul saparynan ómirdiń bar salmaǵy qarapaıym sátter­den quralatynyn uǵýǵa bolady.

Sanǵa basymdyq bergen

Aýyldyq aımaqtardy tu­­raqty damytý qorynyń dı­­­rektory Fatıma Gerfa­no­­vanyń aıtýynsha, elimiz­de tý­­rıstik áleýetti zor 74 aýdan­ bar. Solardyń ishin­de Katonqaraǵaıdyń orny erekshe. Jergilikti halyq kelgen qonaqty ómir yrǵaǵyna beıimdeıdi, al tabıǵaty ún­des­tikke úıretedi. Munda tý­rıst syrttan kelgen ba­qy­­laýshydan góri, tirshi­lik­tiń bir bólshegi ispettes. Shetel­dik blogerler sapa­ry­nyń máni osynda. Olar Ka­ton qa­ra­ǵaıdyń shynaıy ty­nysyn kórsete otyryp, jer­gilikti ómirdi álemge áıgi­leıdi.

«Katonqaraǵaı jurty jal­py eshkimge unaýǵa tyrys­paıdy. Qarapaıym tirshiligi ózinde. Múmkin týrızmniń bolashaǵy da osynda shyǵar. Munda kelýshilerdiń sany emes, kóńili qymbat», deıdi F.Gerfanova.

Alaıda maman elimizde týrızm salasyndaǵy jumys maqsatty júzege asyrylmasa, qazirgi kúıimizdi joǵaltyp alamyz ba dep alańdaýshylyq bildiredi. F.Gerfanovanyń ­aıtýynsha, elimizdiń 2029 jyl­­ǵa deıingi Ulttyq da­mý jos­pary (Úkimettiń 2022 jyl­ǵy № 50 qaýlysy) tý­rızmdi el ekonomıkasynyń negiz­gi draıveri dep belgileıdi. Josparǵa sáıkes, 2029 jylǵa qaraı sheteldik týrıster sa­nyn 0,9 mln-nan 4 mln-ǵa de­ıin ulǵaıtý kózdelgen, ishki týrızm de aıtarlyqtaı ósedi.

«Týrızmniń IJО́-degi úle­sin 3,4%-dan álemdik or­tasha deńgeıge 8%-ǵa jet­ki­zý kózdelgen. Infra­qury­lymdy damytý, áýe qaty­na­syn keńeıtý, ınvestısııa tartý, jumys oryndaryn kó­beıtý sekildi basym baǵyt­­tar qamtylǵan. Astana, Almaty (taý klasterin qosa), Túr­kistan, Mańǵystaý, Býrabaı negizgi týrıstik aımaqtar dep belgilengen. Qarap otyr­saq josparda tek sandyq maq­sattar engizilgen, al ósim­niń sapasyn kórsetetin ól­shemder joq. Tabıǵatqa tú­setin salmaq, mádenı ortany saqtaý, aýyldyq jerler­ge paıda men jergilikti qa­ýym­nyń ornyqtylyǵy esepke alynbaǵan. Jalpy sanǵa súıengen saıyn mán ketedi. Sol kezde eń qymbat dúnıe­miz – tynyshtyq pen tazalyq, adam men tabıǵat arasyndaǵy úılesim kózden ǵaıyp bolýy múmkin», deıdi Aýyldyq aımaqtardy turaqty damytý qorynyń basshysy.

F.Gerfanovanyń aıtýynsha, Ulttyq damý jospa­rynda týrızm tek ekonomıka­lyq sala retinde qarastyryl­ǵan, al onyń mádenı, jergilikti áleýetti saqtaý fýnksııasy eskerilmegen. Sondaı-aq josparda ekologııalyq tu­raqtylyqqa kóńil bólin­genimen, naqty kórsetkishter men baqylaý quraldary joq. Ekologııalyq turaqtylyq stan­darttary arnaıy nor­ma­tıvtik aktilerde (jasyl týrızm, ekotýrızm ereje­leri) kórsetilgenimen, stra­te­gııalyq qujatta bul maq­­sat­tar men iske asyrý qu­ral­darynyń baılanysy es­kerilmegen.

«Halyqaralyq tájirıbe (UNWTO, 2017) boıynsha, týrızmdi basqarý kezinde aımaqtyń shekti júktemesi (carrying capacity) esepke alynýǵa tıis. Shekten tys týrıstik aǵyn tabıǵat pen áleý­mettik júıelerdi de­g­ra­dasııaǵa ushyratady. Eli­mizdegi josparda bul kór­setkish qarastyrylmaǵan. Týrızm jumyspen qamtýdy art­tyrýshy retinde qaras­tyrylǵan, biraq jergilikti qaýymdastyqtyń qatysýy, shaǵyn bıznestiń úlesi, tý­rıstik qyzmet sapasy, tý­rıs­terdiń kóńilinen shy­ǵýy sııaqty áleýmettik ól­shemder esepke alynbaǵan. Iаǵnı týrızmniń tabysy tý­rıster sany arqyly baǵa­lanyp, turaqtylyq pen ádil­dik eskerilmegen», deıdi F.Gerfanova.

Álemdik tájirıbeni eskergen abzal

«World Tourism Organi­zation» (UNWTO) deregine súıensek, Y jáne Z býyny­nyń 86%-y ádettegi qyz­meti joǵary qymbat qonaqúı­ler aıasyndaǵy demalysty emes naǵyz tynyshtyq syılaıtyn, tarıhı ásirese kóshpeliler ómiriniń tynys-tirshiligin kórsetetin oryndarǵa sapar­laǵandy qalaıdy. Al osy tusta elimizdiń utary kóp. Sondyqtan týrıster sanyna emes, qaımaǵy buzylmaǵan, Katonqaraǵaı sekildi eldi mekenderdiń qalpyn saqtaýǵa nazar salǵan jón.

Máselen, «Fransııada Petites Cités de Caractère» baǵ­darlamasy arqyly shaǵyn qalalar qaıta jandanyp jatyr. Italııada «Borghi più belli d’Italia» josparymen eldi mekenderi qorǵalady. Japonııanyń «One Village», «One Product» qozǵalysy aýyl­dy ózin-ózi tanystyrý mek­tebine aınaldyrdy. Ko­reıada da fermerlik pen sıfr­lyq tehnologııa toǵy­syp, «aqyldy aýyldar» boı kóterdi. Al Islandııa men Norvegııada eski qojalyqtar shaǵyn qonaqúılerge aınalyp, ár bólme bir-bir áýlettiń tynysyn jetkizedi.

Bul elderdiń tájirıbesi ornyqty týrızm – mádenıet, tabıǵat pen ekonomıkanyń arasyndaǵy teńdik qaǵıda­tyn dá­leldeıdi. Osy oraıda F.Ger­fanova «Memlekettik jos­parlaý júıesi týraly» zań strategııalyq qujattardy ól­shenetin nátıjelerge baǵ­darlaıdy. Bul sandyq kór­setkishterdi baqylaýdy jeńil­detedi, biraq mádenı bire­geılik, qaýymdastyq qatysýy, ekojúıelerdiń turaqtylyǵy sııaqty aspektiler nazardan tys qalatynyn aıtady.

«Germanııanyń turaqty damý strategııasy (German Sustainable Development Strategy, GSDS) barlyq saıa­sat salasyn, onyń ishinde týrızmdi qamtıdy. Ár nor­matıvtik akt turaqtylyq qa­ǵıdattary boıynsha tek­serilip, nátıjeler ashyq ja­rııalanady. Elimizde de osyn­daı mehanızmdi en­gizý makroekonomıkalyq kór­setkishter men aımaqtar­dyń turaqtylyǵyn biriktirý­ge múmkindik beredi. Negizi eko­logııalyq marshrýttar men sertıfıkattalǵan nysan­dar­dyń úlesin, rekreasııalyq júktemeniń teńgerimin (car­rying capacity) anyqtap alý qajet», deıdi ol.

Týrızm – tek týrıster men tabys emes, mádenı dıa­log, eldi jergilikti turǵyn­dary, dástúrleri men tabı­ǵaty arqyly taný joly. Ony tabıǵatty búldirmeı, jer­gilikti qaýymdastyq pen má­denıetti saqtaı otyryp júrgizý mańyzdy. Al eger maqsat tek sıfrlarǵa baǵ­darlansa, qoǵam men tabı­ǵattyń shynaıy jaǵdaıy eske­rilmeıdi. Qundylyqtar bas­ty nazarda bolsa, týrızm ulttyq turaqty damý strategııasynyń bóligi bola alady deıdi mamandar.