Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Bıyl mektepke deıingi uıymnan oryn alý mehanızminde eleýli ózgeris boldy. Negizi, atalǵan ózgeris byltyr bastalǵan bolatyn. Dálirek aıtsaq, elimizdegi balabaqshalar byltyrdan bastap vaýcherlik qarjylandyrýǵa kezeń-kezeńimen kóshirile bastady. Bul qandaı qarjylandyrý? Joǵary bilim júıesindegi memlekettik tapsyrysty oryndaý tártibine uqsaıdy. Mysaly, grantty utyp alǵan talapker qaı joǵary oqý ornyn tańdaıdy, sol ýnıversıtetke memleket qarajatty jiberedi. Osy tásilmen endi memleket vaýcher arqyly aqshany balabaqshalarǵa emes, balaǵa beredi. Bıyl mektepke deıingi oqytý júıesine qol jetkizýdegi negizgi jumys osy jańa mehanızmniń barlyq balabaqshaǵa engizilgeni boldy. Búginge deıin jańa júıege 5 231 mektepke deıingi uıym qosylyp, 726 myń balaǵa vaýcher berilgen.
Jańa mehanızm nege engizildi? Buǵan deıingi ındıgo jobasy qoǵamda kóp synǵa ushyrady. Qoldanýshylar onyń jemqorlyqqa qurylǵanyn aıtyp jıi shaǵymdanatyn. Odan balabaqshaǵa kelmeıtin balaǵa da qarjy alyp otyrǵandar anyqtalǵan. Sonyń kesirinen oryn ala almaı jatatyn. Odan qaldy kóbi oryn ápergishterge jem bolǵan jaǵdaılar da jıilegen. Osyǵan oraı vaýcherlik qarjylandyrýǵa kóshirildi. Qazirgi nátıjege zer salsaq, áýelde qanatqaqty rejimde synaqtan ótkizilgen jobaǵa búginde 20 qala, 16 aýdannan balabaqshalar qosyldy. Mektepke deıingi bilim departamentiniń dırektory Manar Adamova ótken aptada: «Jyl basynan beri 21 mlrd teńge bıýdjet qarajaty únemdelip, jańa vaýcherlerdi qarjylandyrýǵa maqsatty túrde baǵyttaldy. Bul júıe balabaqsha tizimindegi «jansyzdar» men jalǵan jazbalardy anyqtaýǵa múmkindik berdi, sondaı-aq balabaqsha kezegin aıtarlyqtaı qysqartty. «Aqsha balamen birge júredi» qaǵıdasymen jumys isteıtin jańa bastama ata-analarǵa tańdaýdy ózderine jasaýǵa jáne balabaqshany aýystyrýǵa da jaǵdaı jasap otyr. Bul óz kezeginde qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beretin adal básekelestik týdyrady», dep esep berdi.
Qoldanýshylar ne deıdi? Jańa júıeni synap jatqandar da, maqtaýshylar da kóp. Osyǵan qaraǵanda, jetistigi de, jetildiretin tustary da barshylyq. Mysaly, vaýcherlik qarjylandyrýǵa qatysty jazbaǵa júıeni qoldanyp kórgender túrli pikir qaldyrǵan. Sonyń birin bersek, bir ata-ana: «Jańa júıe boıynsha men qolymda vaýcher bola tura tikeleı ózim tańdap turǵan balabaqshanyń kútý paraǵyna kezekke tura almaımyn. Sebebi kútý paraǵy bir balabaqshadan ekinshisine aýysýǵa arnalǵan. Faktige keletin bolsaq, maǵan vaýcher alǵannan keıin 2 kúndik merzimim kúıip ketpes úshin qaı jerden oryn tabylady, sol jerge balany tirkeýim kerek. Sodan keıin ǵana meniń balam úshin kútý paraǵyna turý múmkindigi ashylady. Vaýcher alǵan sátten bastap nege men ózim tańdaǵan balabaqshaǵa kútý paraǵyna tura almaımyn? Men oryn joq ekenin túsinip turmyn, ózim qalaǵan balabaqshany kútýge daıynmyn dep turmyn», degen.
Al ekinshi bir ata-ana: «Vaýcherlik qarjylandyrýdy synap jatqandar kóp eken. Jańa júıe kerisinshe maǵan unady. Burynǵydaı tańmen kózińdi tyrmalap ashyp, orynǵa talaspaısyń. Orynnyń bári kezekten tys turǵandarǵa ketip qalmaıdy, teń bólinedi. Qysqasy, ádil júıe. Iá, óte yńǵaıly eken. Álde bıyl biraz ata-ana vaýcherlik júıeni túsinbeı, kezek az boldy ma, áıteýir tańdaǵan balabaqshamyzǵa oryndar birinen keıin biri keldi, tipti qaısysyn tańdaıtynymyzdy bilmeı qaldyq. Tórt balabaqshaǵa deıin tańdaı alatynyń, ásirese «Bul balabaqshany alaıyn ba?» dep oılanýǵa 24 saǵat beretini jaqsy eken. Burynǵy ındıgo naǵyz jemqorlyq júıe edi. Talaı adam «oryn alyp beremiz» degen kómekteskishterge jem boldy. Al qazirgi júıede eshkim de aralasa almaıdy. Júıe oryndardy avtomatty túrde ózi jiberedi. Eń bastysy, vaýcheriń bolsa, kútý paraǵynda tursań boldy», dep oń pikir bildirgen.
Tapsyrma. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «2025 jylǵa qaraı 6 jasqa deıingi balalardy mektepke deıingi tárbıemen jáne oqytýmen 100 paıyz qamtamasyz etýdi mindetteımin. Osy iske jeke bıznesti tartyp, qoldaýdyń jańa túrlerin, sonyń ishinde qarjylandyrýdyń vaýcherlik tásilin oılastyrý qajet. Ata-analar kez kelgen balabaqshany tańdap, memleket bergen vaýchermen tólem jasaı alady», dedi.
Nátıje. Respýblıkadaǵy mektepke deıingi uıymdar vaýcherlik júıege kóshti. Bul qadam kezektilikti 44%-ǵa qysqartýǵa múmkindik berdi. Prezıdent qoıǵan mindettiń oryndalýyna kelsek, kezektegi 2–6 jas aralyǵyndaǵy balalardy balabaqshamen qamtý deńgeıi 95,9 paıyzǵa jetti. Ata-analar memleket bergen vaýchermen tólem jasaı alady, alaıda tańdaǵan balabaqshaǵa qol jetkizý úshin basqasyna bara turýǵa májbúrleıtin jaǵdaılar bar, birden ózińe unaǵan uıymǵa oryn bosaǵanyn kútý múmkindigi joq.
Túıin: jańa bolǵan soń, árıne, san saýal sanada saıraıdy. Suraqtyń bolǵany da durys, sonyń tıimdi sheshimin tabý júıeni jetildiredi. Bul jyldaǵy basty bastamaǵa qysqasha toqtaldyq, árisi, ıá, jumystyń endigi sapasy jańa jylǵa júk.
