Túrki tutastyǵy tuǵyrlanǵan tus

Aqtaý – mádenı astana

Naqty mysaldarǵa júginsek, bıyl Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrki memleketteri uıymyna kiretin alty baýyrlas eldiń bárine, sondaı-aq Ortalyq Azııadaǵy Tájikstanǵa saparlap barǵanyn kórýge bolady. Tipti О́zbekstan men Túrikmenstanǵa bir jyldyń ishinde eki retten at basyn burdy. Sondaı-aq Ortalyq Azııa memleketteri men Ázerbaıjannyń prezıdentteri de osy jyly bizdiń elge kelip qaıtty. Olardyń ishinde de Qazaq eline eki márteden joly túsken memleket basshylary bar. Tili jaqyn, tilegi bir kóshbas­shylar Túrki memleketteri uıymy­nyń Ázerbaıjanda ótken sammıtin­de, sondaı-aq ózara jumys sapar­lary men «Ortalyq Azııa+» formatyn­daǵy kezdesýlerde bas qosyp, aımaq damýynyń aıaqalysy men baýyr­las memleketterdiń bolashaq árekettes­tigi máselelerin keńinen talqylady.

Túrki dúnıesiniń tutastanýy týraly sóz qozǵaǵanda osy jyly Aqtaý qalasynyń «Túrki áleminiń mádenı astanasy» bolyp jarııa­lanýy aldymen aýyzǵa iligedi. Myń boıaýly munaıly ólkeni ári eli­mizdegi birden-bir portty shahardy mundaı bıik mártebege laıyq dep taný týraly sheshim byltyr Túrikmenstan astanasy Ashǵabadta ótken halyqaralyq TÚRKSOI uıymyna múshe elderdiń mádenıet mınıstrleri bas qosqan 41-keńes otyrysynda qabyldandy. Aıta ketsek, buǵan deıin 2012 jyly Astana qalasy men 2017 jyly Túrkistan qalasy da mádenı astana ataǵyn ıelengeni belgili.

Uıymnyń Bas hatshysy Sultan Ákimuly Aqtaý qalasyn tańdaýdaǵy basty ustanym týraly aıta kele: «Mańǵystaý óńiri – TÚRKSOI uıymynyń maqsaty úshin óte qolaıly aımaq. Munda kúlli túrki jurtyna ortaq qasıetti nysandar barshylyq. Tipti bul ólke ashyq aspan astyndaǵy murajaı ispetti. Kelgen qonaqtar Bozjyra, Ybyqtynyń saıy, Sherqala syndy erekshe tabıǵat tartýyn tamashalaıdy. Tarıhqa boılaı berse, syrshyl meken Mańǵystaý týraly san myń hıkaıa aıtýǵa bolady. Sol sebepti biz qasıet tunǵan qazynaly ólkeni álemge keńirek tanyta túsýdi kózdep otyrmyz. Kıeli mekenniń ortalyǵyn «Túrki áleminiń mádenı astanasy» dep jarııalaýdaǵy maqsat – osy», degen bolatyn.

Ataýly jyl aıasynda Aqtaý shaharyn­da túrki halyqtaryn jaqyndastyrýdy maqsat tutqan opera, bı, dástúrli óner jáne basqa da kóptegen baıqaý men festı­val­dar, túrki álemi sýretshileriniń sım­pozıýmy, qolóner sheberleriniń festı­vali, ǵylymı konferensııa­lar, klassı­ka­lyq jáne halyq mýzykasynyń konsert­teri, t.b. iri halyqaralyq is-sharalar ótti.

Baıypty baýyrlastyq

3 qazan – Túrkitildes elderdiń yntymaqtastyq kúni. Bıyl osynaý aıtýly merekeden keıin ile-shala 7 qazanda Ázerbaıjannyń Gabala qalasynda Túrki memleketteri uıymy HII sammıtiniń ótýi baýyrlas elder yntymaqtastyǵynyń jańa tarıh paraǵyn ashty desek bolady. Bul jıynda mańyzdy sheshimder qabyldandy, sonyń ishinde Túrki akademııasyna, Túrki mádenıeti men murasy qoryna Túrikmenstannyń baqylaýshy retinde qosylýy, О́zara múddeli salalarda syrtqy seriktestermen yntymaqtastyqtyń ıkemdi negizi retinde «TMU +» formatyn qurý týraly sheshim jáne Túrki mádenıetiniń halyqaralyq uıymyn (TÚRKSOI) damytý jáne nyǵaıtý týraly kelissózder júzege asty. Uıymǵa tóraǵalyq Qyrǵyz Respýblıkasynan Ázerbaıjan Respýb­lıkasyna ótip, Memleket basshylary Gabala deklarasııasyn qabyldady.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jıyn barysynda jahandyq qaýipsizdik júıesi kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip jatqa­nyn, qaqtyǵystar men shıelenister, geosaıa­sı teketirester álemniń kez kelgen mem­le­ketine áser etetin qaýipti úrdiske aınal­ǵanyn aıta kele, osyndaı almaǵaıyp zamanda 30 jyldan asa ýaqyt sheshimin tappa­ǵan shıeleniske qatysty Ázerbaıjan men Ar­menııanyń Beıbitshilik deklarasııasyna qol qoıǵanyn erekshe atap ótti. «Bul turaq­tylyq pen ekonomıkalyq órleýge jol ashatyn tarıhı mámile boldy. Qazir álem­degi geosaıası ahýal asa kúrdeli, son­dyqtan túrki elderi ortaq múdde jolynda kúsh jumyldyrýǵa tıis. Búginde jahan jurty bizdi zor syn-qa­ter­lerge tótep bere alatyn, bedeli myq­­ty, yntymaǵy jarasqan memleketter retin­de tanıdy. Birqatar el bizdiń uıymǵa erekshe qyzyǵýshylyq tanytýda. Bul rette Qazaqstan yntymaqtastyq aıasyn ke­ńeı­tý­ge baǵyt­talǵan «Túrki mem­leketteri uıy­my +» formatyn qurý ıdeıa­syn qol­daı­dy. Osy bastama uıymnyń halyqara­lyq be­delin arttyrýǵa jol ashatyny sózsiz», dedi Memleket basshysy.

Elimiz Ortalyq Azııa memle­ketterin Aýǵanstan men Pákistan arqyly Úndi muhıtyna, Ázerbaıjandy Kaspıı teńizi arqyly Eýropaǵa shyǵatyn ótkel retinde qarastyryp otyrǵanyn aıta ketý kerek. Osy oraıda baýyrlas elder kólik-logıs­tıka salasyndaǵy áriptestikti jańa deńgeıge kóterýdiń basty mindet eke­ni­ne biraýyzdan kelisti. Bul týraly Prezı­dent Q.Toqaev: «Elderimiz Shyǵys pen Batysty, Ońtústik pen Soltústikti jalǵaı­tyn toǵyz joldyń toraby – Eýrazııa tórinde ornalasqan. Bul rette biz túrki memleketterin Orta dáliz boıyndaǵy áýe habtary, temirjol beketteri jáne teńiz porttary ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa belsene atsalysýǵa shaqyramyz. Qazir kólik-tranzıt salasyn sıfrlandyrýǵa qatysty jumys qarqyndy júrip jatyr. Osy oraıda jasandy ıntellekt tehnologııasyn paıdalaný tıimdi bolatyny sózsiz. Sondyqtan bedeldi sarapshylardy tarta otyryp, uıym aıasynda arnaıy Sıfrlyq monıtorıng ortalyǵyn qurý máselesin talqylaýdy usynamyz», dedi ol.

Buǵan qosa túrki memleketteri bas­shylarynyń nazarynan energetıka, sýdy birlese paıdalaný salalaryndaǵy yqpaldastyq, saýda-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar da tys qalǵan joq. «Ázerbaıjannyń áıgili aqyny ári osy tarıhı jerdiń týmasy Bahtııar Vahabzadeniń «Túrik­tiń túrikke dushpandyq jasaý­ǵa haqysy joq!» degen ósıeti bar. Biz aǵa býynnyń ulaǵatty sózderin jadymyzda saqtap, túrkilerdiń túbi bir týys, birligi bekem baýyr ekenin búkil álemge pash etip kelemiz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sondaı-aq jıyn barysynda Ázerbaıjan prezıdenti Ilham Álıev uıymǵa múshe memleketter­diń áskerı jáne qorǵanys salasyn­daǵy yntymaqtas­ty­ǵyn da arttyrý qajettigin eske saldy. «Qazirgi zamanǵy geosaıası syn-qaterler men qaýipsizdik máseleleri aıasynda, ásire­se halyqaralyq quqyq normalary men qaǵıdattarynyń buzylýy jaǵdaıynda túrki memleketteriniń birtutas kúsh ortalyǵy retinde áre­ket etýi óte mańyzdy», degen ol 2026 jyly Ázerbaıjanda TMU-ǵa múshe memleketterdiń birlesken áskerı jattyǵýlaryn ótkizýdi usyndy.

Ortalyq Azııanyń ortaq muraty

Aımaqtyq ıntegrasııany jedeldetýge baǵyttalǵan taǵy bir irgeli jıyn – 16 qarashada Tash­kentte ótken Ortalyq Azııa mem­le­ketteri basshylarynyń VII Konsýl­tatıvtik kezdesýi. Bul is-sharanyń ereksheligi – keńes quramyna Ázerbaıjan da qosylyp, Eýrazııa kindigindegi tamyrlas túrkilerdiń basyn biriktirgen dostyq uıasynyń keńeıýi.

Ortalyq Azııa – keıingi jyl­dary álemdegi kóshbasshy memleket­terdiń nazary kóbirek aýa bastaǵan áleýeti joǵary óńir. Batys pen Shyǵystyń, Ońtústik pen Soltústiktiń toǵysqan tusyndaǵy ólkede 80 mıllıonnan asa adam meken etedi. Bıyl óńirdiń ishki jalpy ónimi 500 mlrd dollardan asyp tústi. Jıynda óńirlik yqpaldastyqtyń ekonomıkalyq negizin kúsheıtken tolaıym tabystarǵa toqtalǵan Qasym-Jomart Toqaev: «О́ndiris, energetıka, mashına jasaý, agroónerkásip jáne basqa da sektorlarda birlesken kásip­oryndardyń sany kóbeıip, aýqymdy jobalar júzege asyrylyp jatyr. Saýda kedergileri birtindep joıylyp, jańa ótkizý beketteri ashylyp, avto, temirjol arqyly baılanys jandanyp keledi. Nátıjesinde, byltyr óńir ishindegi saýda-sattyq kólemi 11,5 mlrd dollarǵa jetti. Kórsetkishti 20 mlrd dollarǵa deıin jetkizý úshin osy qarqyndy saqtaý qajet dep oılaımyn», dep naqty jetistikterdi alǵa tartty.

Sondaı-aq ol aımaqtyq ynty­maq­tastyqty nyǵaıtý úshin ishki túıt­kilder men daýlardyń sheshimin tabýy mańyzdy ekenin taǵy bir márte eske saldy. Atap aıtqanda, Tájik­stan men Qyrǵyzstan arasyn­daǵy memlekettik shekara týraly, sondaı-aq Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstan shekaralarynyń túıisý núktesi týraly sharttarǵa qoldaý bildirip, bul mámilelerdi mańyzdy qadam retinde baǵalady.

Jalpy buǵan qosa, bıyl 5 tamyzda Túrikmenstannyń Avaza qalasynda shymyldyǵyn túrgen Teńizge shyǵar joly joq damýshy elderge arnalǵan Birikken Ulttar Uıymynyń úshinshi konferensııasy aıasynda, «Ortalyq Azııa +» formatyndaǵy basqosýlarda da Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń kezdesýleri ótkenin aıta keteıik. Sonymen qatar mınıstrler deńgeıindegi jıyndardyń ózi – bir tóbe. Munyń bári baýyrlas halyqtardyń yntymaǵyn bekemdep, bolashaqqa birge qadam jasaý josparlaryn aıqyndady. Qolǵa alynǵan jarqyn bastamalar aldaǵy jyly da jalǵasyn taba bereri sózsiz.