Jansebil jazýshy

– Medeý – ınjener. Ol kádimgi biz sekildi qazaq ádebıetin bitirgen adam emes. Injener bolyp, osy Semeıdegi sement zaýytynda jumys istep, onda da ósken. Sóı­te tura Medeýdiń tili keremet. Oqyrmandy sendirý, ılandyrýy erekshe. Mysaly, «Jarylys» degen romanyn alaıyq: Kezinde aqyny da, jazýshysy da óndiristi jyrlaımyz dedi. Biraq sonyń ishinde óndiristi óndiristiń ózindeı biletin jáne ulttyq kolorıtte bergen Medeý edi. SSSR degen alyp ımperııanyń kezindegi qazaq ınjener-geologteriniń taǵdyry kórinis beredi. Osyny júrekke uıalatyp jetkizgen de – Medeý Sárseke, – deıdi qoǵam qaıratkeri Qusmıla Nurqasym.

Rasynda Medeý Sapauly óndiris pen ónerdi qatar alyp júrgen qalamger edi. Áýeli «Ǵajaıyp sáýle», «Kórinbestiń kóleńkesi», «Je­tinshi tolqyn» ǵylymı fan­tastıkalyq týyndylaryn jaryqqa shyǵardy. О́zi ortasynda júr­gen óndiristiń qıly-qıly syrlaryn, onda eńbek etetin adamdar týraly kúrdeli shyǵarmalar jazady. Ol altyn-kúmis aqtarǵan, myrysh tasqyndatqan kendi Altaıdyń tynys-tirshiligin sýretteıtin «Jańǵyryq» romanyn somdady. Keıinnen jalǵasy retinde «Kómbe» romany shyqty.

Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Negı­movtiń aıtýyna qaraǵanda, ınjener qalamger Medeý Sapauly tól ádebıetimizde óndiris taqyry­bynyń jańa beleske kóterilýine aıryqsha úles qosty.

– Eskerter gáp – «Jarylys» ataýy senzordyń talabymen «Jań­ǵyryq» bolyp ózgerýi, shyǵarma mátininiń 150 betke qysqarýy, óndiristik jarylystyń áleýmettik dúmpýge aınalǵan taraýlarynyń qyrqylýy – sol kúndegi ıdeolo­gııalyq qasań qysymnyń saldary. Oǵan belgili synshylar H.Ádibaev pen S.Áshimbaevtyń osy romandy úkimet saıasatyna qarsy jáne uly orys halqynyń rýhanı kóshbasshylyq bolmysyn ájýalaý degen syny áser etken. Alaıda roman orysshaǵa aýdarylǵanda kesilgen betterdiń bári de qaıtadan qosylyp, «Ja­rylys» ataýymen shyqqan. Eń ǵajaby, osy týyndysymen Medeý Sárseke Odaq arenasyna tanyldy, – deıdi professor.

M.Sársekeniń drama janrynda da eńbegi erekshe. Qalamgerdiń jeti dramalyq shyǵarmasy sahnalanypty. Solardyń tórteýi Semeıdiń, Arqalyqtyń, Jetisaı, Taldyqorǵan men Almaty teatr­larynda kóp jyl boıy kas­salyq tabyspen júrdi, al arnaıy tapsyryspen jazylǵan «Ýaqyt tóreligi» dramasy telespektakl túrinde Qazaq telestýdııasynan 1989 jyly Qanysh Sátbaevtyń 90 jyldyq mereıtoıy qarsańynda kórsetildi (qoıýshy rejısser El­jas Qasımanov).

Jazýshynyń bul janrdaǵy kópshilikke tanymal shyǵarmalary – «Shyńǵys hıkaıasy», «Jarylys», «Zańdy neke» jáne «Tenderge tús­ken áıel» dramalary. «Zańdy neke» komedııasy Semeı teatrynda 1983–2006 jyldary 600 ret qoıylypty. Bul jóninde «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Nashar spektakl 600 ret qoıylmaıdy» degen taqyryppen maqala da jazylypty. Al «Tenderge túsken áıel» dramasy 2010 jyldan beride M. Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatr sahnasynda jáne birneshe oblystyq teatrlarda sátti qoıylyp keldi.

– 1989 jyly qalamym kóp qınalýmen týǵyzǵan «52 jyl» dep ataǵan, qazaq zııalylarynyń eń tańdaýly toby basynan kesh­ken qýǵyndaý beınelengen (Áýezov, erli-zaıypty Sátbaevtar, Bekmahanov, Nartaı Kenesarın, Shaıahmetov, Omarov, jıyny 16 keıipker) saıası tragedııam, ábden shıryqqan zamanaýı qaqtyǵysty kórsetetin dramam osy kúnge deıin sahna kórgen joq. Basty sebep – asa kórnekti tarıhı tulǵalardy beıneleıtin akterlerdiń bir ujym­da bolmaýy, ekinshi – 16 keıip­kerdi kıindirýdiń mashaqaty... Ál­bette basty kedergi bular emes – áleýmettik, saıası ári asa ótkir ulttyq máselelerdi beınelegen tarıhı dramanyń, sol kúndegi el bas­shylarynyń pasyq áreketterin búkpesiz áshkereleıdi... – dep na­lyǵan eken bir esteliginde Medeý aqsaqal.

Semeıdegi Sársekeevti kúlli Odaqqa tanytqan basty shyǵarma – «Sátbaev» ǵumyrnamalyq baıan. Jas qalamgerdiń Qanysh ǵumyr­namasymen shuǵyldanýy da kez­deısoq emes, ádebıetke áýesqoı ınjenerdi áıgili akademık Álkeı Haqanuly 1963 jyly Almatyǵa shaqyryp, osy taqyryppen tú­begeıli aınalysýdy tapsyrady.

– 63 jyldyń jazy edi, akademık Álkeı Marǵulan Alma­tyǵa shaqyryp: «Qaraǵym, sen tehnıkanyń da tilin bilesiń, ınjenersiń, Qanekeńe ǵylym jóninen jaqyn adamsyń. Ádebı ebiń bar eken» dep, maǵan tapsyrma berdi. Men bir-aq aýyz sóz aıttym: «Qanekeń alyp tulǵa. Ol kisini men qalaı kórsetem. Oǵan meniń shamam kelmeıdi, men balalar jazýshysymyn», dedim. «Mine, bizdiń qazaqtyń sorlylyǵy osy. Sonda men qazaqtyń akademık Sátbaevyn jazdyrý úshin Máskeýdiń jebireıin shaqyram ba, janymda ózińdeı ınjener jazýshy jigitter otyrǵanda. Mynaýyń meni renjitti», dedi. Áýeli meni maqtady. Ústelinde kitaptarym jatyr eken. Oqyǵan ǵoı. Artynan urysa bastady. Sodan men sasqalaqtap: «Aǵa, keshirińiz, esim shyǵyp ketti, úsh-tórt kún oılanaıyn, sosyn jaýap bereıin», dedim. «E-e, munyń jón, oılan, biraq bas tartýshy bolma», dedi. Osylaısha kirisip kettim, – depti esteliginde avtor.

Sóıtip, M.Sárseke 12 jyl iz­denis jasap, akademık Sátbaevtyń ómir soqpaqtaryn erinbeı kezip, Baıanaýyl, Ulytaý-Jezqazǵan, Qaraǵandy, Qyzylorda, Tashkent, Tom, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Almaty muraǵattaryn aqtaryp, kózkórgenderden uzyn sany tórt júzden astam estelik jazyp alyp, aqyrynda ǵumyrnamalyq «Qanysh Sátbaev» eńbegin «Jazýshy» baspasynyń «Jaısań jandar» toptamasymen jaryq kórdi.

Alaıda 1975 jyly «Akademık Sátbaevtyń geologııalyq, ǵylymı jáne memlekettik eńbegi shekten tys madaqtalyp, KPSS OK keńestik ıdeologııaǵa jat qubylys dep jarııalaǵan «Jeke adamnyń eńbegin sheksiz madaqtaý kýlti» degen jeleý­men kedergige ushyraıdy. Avtor bul qııanatpen eki jyl kúresip, eshteńe ónbeıtinin bilgen soń qoljazbasyn orys tiline qotarýǵa kirisedi. Sóıtip, «Molodaıa gvardııa» baspasynyń álemge áıgili «JZL» toptamasynan 100 myń dana taralymmen (1980 jyly) jaryqqa shyǵardy. Jazýshynyń bul shyǵarmasy qazaqsha − 12, oryssha – 5 jáne aǵylshynsha bas-aıaǵy 18 ret basylyp, ataqty ǵalymdy álemniń 112 eline tanytypty.

1988 jyldan beri jazýshynyń «Sátbaev», «Qazaqtyń Qanyshy», «Qanysh eli» (orysshasy «Rodına Satpaeva»), «Planeta Satpaeva», «Dara daryn», «Fenemon», «Qulyp­talǵan ǵumyrnama», «Cherez ternıı k Satpaevý» degen ataýlar­men jarııalanǵan, qazaq tilinde jáne oryssha, ekinshi ret Máskeýden, «JZL» toptamasynan 2003 jyly qaıyra basylýy, 2006 jáne 2015 jyldary shyqqan shyǵarmalar jınaǵyna enýin qosqanda M.Sár­sekeniń ǵumyrnamasy 15 ret jarııalanyp, jalpy taralymy 340 myń dana bolypty. «Atamura» baspasy osy týyndynyń qosymsha tystyǵyna jazǵan ańdatpa sózinde Halyq jazýshysy Ázilhan Nur­shaıyqov: «Ultymyzdyń uly perzentin ulyqtaýdyń tamasha úlgisi osyndaı-aq bolar...» – degeni Medeý aqsaqaldyń elý jyldan astam ýaqyt Qanysh Sátbaev­qa arnaǵan eńbegin joǵary baǵalaıdy.

Jazýshy budan soń hımııa ilimin ilgeriletken ǵalym, jazýshy, aýdarmashy Ebineı Bóketov jáne Ermahan Bekmahanov týraly derekti kitaptar jazdy («Birtýar Bóketov» jáne «Noqtalanǵan tarıhshy»).

Jansebil jazýshynyń taǵy bir qundy eńbegi – «Semeı qasi­reti». Bıyl jazýshynyń 90 jyl­dyǵymen qatar Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵanyna 35 jyl qatar kelip otyr. Jazýshy qyryq jyl boıy ıadrolyq ja­rylystardyń dúńkili úzilmegen, jeri radıasııaǵa tunshyqqan, aýasy men sýy ýlanǵan qasiretti Semeı eliniń týmasy. Bar ǵumyryn Ertis jaǵasynda ótkizip kele jatqan qalamger bul óńirdiń tragedııasyn syrttaı baqylaǵan joq, sol qasirettiń ishinde ómir súrdi. Sodan shyǵar, 2016 jyly 80 jasqa tolar qarsańynda, Medeý Sárseke óziniń mereıtoıyn saltanatpen emes, «Semeı qasireti» atty 900 betke jýyq, 60 baspa tabaqtan asatyn qalyń kitappen qarsy aldy. Jantúrshigerlik bul eńbek – jeke bastyń emes, ult aldyndaǵy jaýapkershilikten týǵan jumys edi. Qalamgerdiń aıtýynsha, kitap Almatydaǵy Onkologııa ınstı­týtynda jasalǵan aýyr operasııa­dan keıin jazylypty. Maqsat – ıadro­lyq polıgonnyń elge ákelgen qasiretiniń bet-perdesin tolyq ashý boldy.

О́kinishtisi, 2000 jyly ja­zýshynyń «Qazaqtyń Qanyshy» romany Memlekettik syılyqqa usynylǵanda komıssııa Abaı atyn­daǵy bir syılyqty bes jazýshyǵa bólip berdi de, «álemniń 112 eline taraǵan Medeý Sársekeniń «Sát­baevy» syılyqsyz qaldy...

Alaıda qalamger odan kende bolǵan joq. Medeý Sárseke – Semeı qalasy Abyraly, Baıanaýyl aýdandarynyń «Qurmetti azamaty» jáne «Pavlodar oblysyna eńbegi sińgen qaıratker» ataqtaryna ıe. Shákárim ýnıversıtetiniń «Qurmetti professory», Qazaq­stannyń «Qurmetti kenshisi» jáne Geologııa komıtetiniń «Qurmetti ken izdeýshisi» atandy.

Qalamgerdiń 90 jyldyǵy el kóleminde ulyqtalyp, «áttegen-aı» dep ketken dramasy qoıylar degen senimdemiz.

Abaı oblysy