Sondaı abyroıly ustazdyń biri – otandyq jáne álemdik matematıka qaýymdastyǵyna tanymal tulǵa, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Nurjan Boqaev. Jyl basy – ol kisiniń óziniń de, qalyptastyrǵan ǵylymı mektebiniń de mereıli kezeńi.
Professor N.Boqaev dese, izdenis pen tabandylyq, biliktilik pen adamgershilik, ǵylym men rýhanııat úılesimi eske túsedi.
Nurjan Ádilhanuly – Qostanaı oblysy Qarabalyq aýdany qarapaıym О́rnek aýylynyń týmasy. Ata-anasy men ustazdarynyń jaqsy tárbıesi bolar, jasynan matematıka páninen júırik bolyp ósti. Basqa pánderdi de jetik meńgerdi. Tastyózek segizjyldyq mektebin úzdik, Bórli orta mektebin altyn medalmen támamdaýy – sonyń aıǵaǵy. Ol mektepke matematıkadan sabaq bergen Asylbek О́teshev, Seıtqalı Hamzın, Myrzaǵalı Qarsaqbaev syndy ustazdaryn ár kez qurmetpen eske alyp otyrady.
Sátin salyp, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetinde oqıdy. Stýdenttik kezde-aq ǵylymǵa beıimdiligimen kózge tústi, sol ýaqyttyń úzdik deńgeıi «lenındik stıpendıant» atandy. QarMÝ-dyń talantty matematık-ustazdary E.Smaılov, T.Mustafın, A.Igilikov, T.Smatov, N.Álmuhanbetov baǵalaıtyn jas talap bolyp, oqýyn «qyzyl dıplommen» bitirdi. 80-jyldary alǵash M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-dyń fýnksııalar teorııasy jáne fýnksıonaldyq taldaý kafedrasynda taǵylymdamadan ótip, keıin osy kafedranyń aspırantýrasynda bilim aldy. Bul kezeń Nurjan Ádilhanuly ǵylymı dúnıetanymynyń qalyptasýyna, álemdik deńgeıdegi matematıkalyq mekteptiń tereń dástúrin meńgerýine zor yqpal etti. 1985 jyly álemge áıgili ýnıversıtette kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap, týǵan jerine mol daıyndyqpen oraldy. Al 1996 jyly doktorlyq dıssertasııa qorǵaýy – ǵylymı kemeldik bıik belesi-tin. Ol jalpylanǵan Ýolsh jáne Haar júıeleri boıynsha Fýre koeffısıentteri men biregeılik teoremalary sııaqty kúrdeli de tereń máselelerdi zerttedi. Ǵylymı keńesshileri KSRO Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi D.Menshov pen professor V.Skvorsov eńbekterin sátimen jalǵastyrdy.
Nurjan Ádilhanulynyń eńbek jolynyń eleýli bóligi Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetimen baılanysty. Ol munda matematıka fakýltetiniń oqytýshysynan dekany deıin ósti. Bilim sapasyn arttyrýǵa, jas mamandar men ǵylymı ortany damytýǵa aıryqsha úles qosty. Matematıkalyq analız mamandyǵynan dıssertasııalyq keńes uıymdastyryp, birshama jastardy ǵylym jolyna saldy. Matematıka boıynsha Qaraǵandy ýnıversıtetiniń «Habarshysy» jýrnalyn ashýǵa septesip, búgingi álemdik reıtıngtegi joǵary kórsetkishine negiz qalady.
2005 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti basshylyǵynyń shaqyrýmen Astanaǵa qonys aýdardy. Munda professor, kafedra meńgerýshisi retinde elimizdiń elorda matematıka mektebiniń damýyna eńbek sińirdi. 2018 jyldan Irgeli matematıka kafedrasynyń professory retinde jas ǵalymdar men doktoranttarǵa baǵyt-baǵdar berip keledi.
Professor N.Boqaev – fýnksııalar teorııasy, fýnksıonaldyq keńistikterdegi operatorlar teorııasy, ortogonaldy qatarlar, garmonıkalyq taldaý salalarynan elimizdiń kórnekti ǵalymy. Ol 220-dan astam ǵylymı eńbektiń, sonyń ishinde eki oqý quraly men qos monografııanyń avtory. Tańdaýly maqalalary «Web of Science» pen «Scopus» bazasyna engen bedeldi jýrnaldarda jaryq kórip, halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyqta joǵary baǵalandy. Germanııa, Italııa, Chehııa, Reseı, Túrkııa ǵalymdarymen birlesken eńbekteri, halyqaralyq konferensııalar men kongresterdegi baıandamalary ǵalymnyń abyroıyn kóterdi.
Nurjan Ádilhanulynyń úmiti men senimi – shákirtteri. Onyń jetekshiligimen 15 dıssertasııa qorǵaldy, onyń ishinde 4 ǵylym kandıdaty men 11 PhD mamanynyń zertteýi bar. Bul eńbekter otandyq fýnksıonaldyq taldaý men operatorlar teorııasy damýynyń búgingi izdenisin kórsetedi. Aldaǵy ýaqytta da bul baǵyt sátimen jalǵasady dep oılaımyz.
Ustazymyz ǵylymmen qatar qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasady. Ol – Túrkitildes elderdiń matematıkalyq qoǵamynyń vıse-prezıdenti. 2017 jyly Astanada ótken Túrki álemi matematıkteriniń VI kongresin uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy retinde álemdik aýqymdaǵy ǵylymı sharany joǵary deńgeıde ótkizdi. Kongreske 100-den astam sheteldik ǵalym qatysty.
Ǵalym-professordyń jumysy júrgizgen kýrsynyń sapasymen, biliktiligimen baǵalanady. Nurjan Ádilhanuly – úsh márte «JOO-nyń úzdik oqytýshysy». Mınıstrliktiń qurmet gramotalarymen, «Ǵylymdy damytýǵa qosqan úlesi úshin» tósbelgisimen marapattalǵan.
Professor N.Boqaev – jan-jaqty tulǵa. Dombyra da tartady, án de aıtady, syrshyl óleń de shyǵarady. Bul – talaı sheshen men kósem, aqyn men ánshi shyqqan týǵan topyraqtyń áseri. Sondaı-aq kórem shyǵarma oqý men teatrdaǵy sahnalyq qoıylymdardy kórip, rýhanı ósýdiń nátıjesi. Iá, álemdik uly matematıkterdiń kóbi óleń jazǵan. Muny fılosofııalyq týyndylar degen durys shyǵar.
Marjan kúı, asyl oılar toqtala ma,
Kóńilge kórikti jan jat bola ma?
Buldyr baq, arzan ataq, arzan kúlki,
Keýdede sáýle bolyp saqtala ma?.. – dep oı tastaıdy ǵalym. Nemese:
О́mirdiń shyndyǵynan túńilmegen,
Taǵdyrdyń tálkeginen búgilmegen.
Qajymas qaıratyńnan qýat alam,
Sanaly jasqa kelip búginde men, – deıdi ol aǵa býyn ókiline.
Professor Nurjan Ádilhanuly «zııaly azamat kásibine qaramaı rýhanı baı bolýy kerek» dep esepteıdi. О́zi Abaı, Omar Haııam, Tagor, Gete poezııa jınaqtaryn, M.Áýezov, L.Tolstoı, S.Moem, D.London prozasyn jata-jastana oqyǵan. О́leń men qarasózdi taldap-talqylaýǵa da biligi, talǵamy jetedi. Áriptesteri ortasynda Qurmanǵazynyń «Balbyraýyny» men «Saryarqasyn», Ahmet Jubanovtyń «Bı kúıin» naqyshyna keltirip dombyramen oryndaǵanda, ózgeshe bir álemge engendeı bolasyz. Ustazymyz sportqa da jaqyn: ol – ústel tennısi men shahmattan mehanıka-matematıka fakýltetiniń kapıtany. Bıyl bılıardtan ótken jyl qorytyndysy oıynynda 1-oryndy jeńip aldy. Professor Nurjan Ádilhanuly árqashan izdenis ústinde. Jas oqytýshylarǵa úlgi kórsetip, doktoranttarǵa aǵylshyn tilinde elektıvti kýrstar oqyp júrgeni – sonyń aıǵaǵy.
Iá, biz dástúr men jańashyldyqty teń ustanǵan ustazymyzben maqtanamyz. «Naǵyz ǵalymnyń jaýapkershiligi sózinen de, isinen de kórinedi» degen baǵa dál Nurjan Ádilhanulyna arnalǵandaı. Matematıka ǵylymyndaǵy bıik belesi men rýhanı bedeli jastarǵa da juǵysty bolǵaı.
Dáýren MÁTIN,
Gúlden QARShYǴINA,
qaýymdastyrylǵan professorlar
