Jańa ekonomıkalyq mádenıetti qalyptastyrý quraly
Memleket basshysy sóz basyn aqparattyq keńistiktegi jaýapkershilik jáne aǵartýshylyq mıssııadan bastap, sıfrlyq dáýirdegi gazet-jýrnaldardyń róline toqtalady. Baspasózge azamattyq oıdy tereńdetetin, ózekti jaıttardy salmaqty taldaıtyn mańyzdy zııatkerlik alań retinde baǵa beredi. Alypqashpasy kóp aqparattyq dúrbeleń jaǵdaıynda oı súzgisinen ótken saraptamalyq dúnıelerdiń mańyzyna nazar aýdarady. Áleýmettik jelilerdiń yqpaly kúsheıgen kezeńde gazet-jýrnaldardyń negizgi mindeti aqparat jetkizýmen ǵana shektelmeı, ulttyq sanany qalyptastyrýǵa qyzmet etý ekeni naqty jetkizilgen. Bul – buqara arasynda aqparatty sanaly qabyldaý mádenıetin ornyqtyryp, memlekettiń aqparattyq qaýipsizdikke basymdyq berip otyrǵanyn kórsetetin qadam. Aqparattyq qaýipsizdiktiń ózegi jalǵan aqparatqa qarsy áreketten góri, áleýmettik ortada synı oılaý mádenıetin qalyptastyrýda jatyr. Osy turǵydan alǵanda, Prezıdenttiń pikirleri memleket pen kópshilik arasyndaǵy ıntellektýaldyq baılanysty kúsheıtýdi kózdegenin baıqaı alamyz.
Qasym-Jomart Kemeluly tujyrymdamalyq suhbatta ekonomıkalyq ósim kórsetkishterine de basymdyq berip, olardy áleýmettiń ál-aýqatyn arttyrýmen ózara sabaqtastyqta qarastyrýdy usynady. Ekonomıkanyń 6 paıyzdan astam ósimi, ishki jalpy ónim kóleminiń 300 mlrd dollardan asýy – sózsiz jetistik. Memleket basshysy bul sandarǵa toqmeıilsýge bolmaıtynyn ashyq aıtty. Inflıasııa, tutynýshylyq shyǵyndardyń ósýi, turǵyn úı men kommýnaldyq qyzmetterdiń qymbattaýy áleýmettik kóńil kúıge áser etetini anyq. Prezıdent atalǵan túıtkilderdi jasyrmaı aıtyp, basqarýda realıstik kózqarasyn kórsetti.
Osy rette jurtshylyq arasynda qyzý talqylanǵan salyq reformasy aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Memleket basshysy jańa reformany bıýdjet kirisin arttyrýmen qatar, jańa ekonomıkalyq mádenıetti qalyptastyrý quraly dep túsindirdi. Ekonomıkalyq minez-qulyqty ózgertýge arnalǵan ortaq kelisim retinde sıpattap, salyq tóleýdi otanshyldyqtyń bir kórinisine aınaldyrý ıdeıasyn usyndy. «Kásipkerlik erkindik pen áleýmettik jaýapkershilik teń júrýge tıis» degen qaǵıda alǵa tartyldy. Salyqtan jaltarý zańbuzýshylyqpen birge, ózara kelisimdi álsiretetin faktor ekeni naqty aıtyldy. Al adal salyq tóleý memlekettiń damýyna qosylǵan tikeleı úles bolmaq.
Suhbattaǵy tarıf saıasatyna qatysty oılary da kóńilge qonymdy. Arzan tarıfterdiń shyn máninde aýqatty toptarǵa jumys istep kelgeni ashy da bolsa shyndyq. «Kóbirek tutynǵan – kóbirek tóleıdi» qaǵıdaty áleýmettik ádildikke negizdelgen. Al áleýmettik osal toptardy qoldaý jalpylama jeńildikter arqyly emes, naqty ári ataýly kómek arqyly júzege asýy kerek. Jalpy, energetıka, jylý júıeleri, sý jáne elektr jelileriniń tozýy dál búgin paıda bolǵan joq. Mańyzdysy – qazirgi bılik ótken qatelikterdi moıyndap qana qoımaı, olardy túzetýge naqty qadamdar jasap keledi.
Zańsyz aktıvterdi qaıtarý saıası naýqan emes, memlekettik qaǵıdat ekeni de tolyq kórindi. Mundaı qadamdar qoǵamdaǵy ádildik sezimin qalpyna keltirýmen qatar, memlekettiń bedelin de arttyrady. Qaıtarý barysyn saıası shoýǵa aınaldyrmaı, onyń naqty nátıjesin mektepter, aýrýhanalar, ınfraqurylym nysandary arqyly kórsetip otyr.
Prezıdenttiń jasandy ıntellekt pen sıfrlyq tehnologııalarǵa basymdyq berýi – jahandyq úrdistermen úndes sheshim. Zamanaýı betalys básekege qabiletti memleket bolyp qalýdyń sharty retinde qarastyryldy.
«Supercomputer» jobalary, «AI-Sana» baǵdarlamasy men sıfrlyq ýnıversıtetterdi damytý bastamalary Qazaqstannyń adam kapıtalyna júıeli ári uzaqmerzimdi ınvestısııa salyp otyrǵanyn aıǵaqtaıdy. Tyń úderiste tehnologııany jaı tutynýdan góri, ony jasaı alatyn kásibı kadrlar daıarlaýǵa basty basymdyq beriledi.
Týrıstik áleýet jáne jaýapkershilik
El týrızmi keıingi jyldary jańa serpin ala bastaǵany anyq. Memleket basshysynyń bul salaǵa tikeleı nazar aýdaryp, Úkimetke naqty eskertý jasaýy oryndy. Qazaqstannyń tabıǵı múmkindikteri jaǵynan básekelesi az. Taý, dala, kól, shóleıt aımaqtar, ekotýrızmge suranys artyp otyrǵan ýaqytta bul orasan artyqshylyq. Másele sol baılyqty tıimdi ári uqypty paıdalana bilýde. Qonaqjaılyq qyzmette jalqaýlyqqa, ashkózdikke jáne dórekilikke jol joq ekeni oryndy aıtylǵan. Saıahatshylarǵa qyzmet kórsetý mádenıeti el týraly alǵashqy ári eń este qalar áser. Bul jerde taıaqtyń bir ushy kásibı biliktilikke tireledi. Saıahat ındýstrııasyna shynaıy otanshyl, óz isine jan-tánimen berilgen mamandar kerek.
Ekotýrızmdi damytýǵa kedergi keltirip otyrǵan jaıttardyń biri retinde keıbir «eko-belsendilerdiń» áreketi synǵa alyndy. Bul jerde mańyzdy shekarany ajyrata bilý qajet: tabıǵatty qorǵaý men kez kelgen damýǵa qarsy shyǵyp, aıaqtan tartý bir uǵym emes. Týrızm men tabıǵatty qorǵaý bir-birine qarsy emes, kerisinshe, birin-biri tolyqtyratyn qaǵıdalar bolsa, ıgi.
Qonaqjaılyqty damytý – el ımıdjin nyǵaıtý, óńirlerdi órkendetý jáne ulttyq ekonomıkany ártaraptandyrýdyń oryndy tetigi ekeni umytylmaýǵa tıis.
Aqıqatqa súıengen tarıhı sana
Búgingi Qazaqstan úshin eń ózekti másele – ulttyq sananyń baǵyty men damý baǵdaryn aıqyndaý. Tarıhqa kózqaras, otanshyldyq uǵymy, ıdeologııanyń róli, jastardyń dúnıetanymy jáne memlekettiń strategııalyq tańdaýy ózara tyǵyz baılanysta qamtylýy qajet. Dáıek-derekterdi burmalap, naqty qujattarmen dáleldenbegen adamdardy shamadan tys dáripteý ulttyq sananyń damýynan góri, kerisinshe, onyń álsireýine alyp keledi. Mundaı úrdis el ishinde jalǵan túsinik qalyptastyryp, ótkenge degen shynaıy kózqarasty kómeskileıdi. Tarıhty talqylaýǵa qyzyǵýshylyqty paıdalanyp oıdan shyǵarylǵan derekterdi taratý, ótkenge qatysty jaýapkershilikti ózge jurtqa arta salý – memleketshil sanaǵa qaıshy áreket. Tarıh jurtty bir-birine qarsy qoıatyn qural emes, kerisinshe, ultty uıystyratyn, ortaq qundylyqqa aınalatyn negiz bolýy kerek.
Osy tusta Abaı ilimi erekshe mánge ıe. Uly oıshyl qoǵamdaǵy kemshilikterdi jasyrmaı aıtyp, jeke adamnan bastap, tutas ulttyń kemeldený jolyn kórsetti. Onyń «Tolyq adam» tujyrymy osy mezettegi sanaly orta qalyptastyrý ıdeıasymen tolyq úndes. Abaı eńbekqorlyqty, bilimdilikti jáne adamgershilikti ult damýynyń basty tiregi dep bildi. Sondyqtan Abaıdyń «Qara sózderi» búgin de ózektiligin joǵaltqan joq.
Suhbattaǵy eń qundy tujyrymdardyń biri – Prezıdent usynǵan patrıotızm. Naǵyz otanshyldyq – uran emes, adal eńbek, kásibı paryz, aınalańa naqty paıda keltirý.
Táýelsizdik joly jáne bolashaq baǵdar
Táýelsizdiktiń 35 jyly – tarıhı ólshemmen qysqa merzim bolǵanymen, memleket qalyptastyrý úshin asa kúrdeli kezeń. Osy jyldarda Qazaqstan eleýli jetistikterge jetip, halyqaralyq arenada bedeldi memleketke aınaldy. Árıne, qatelikter de boldy, biraq olar – damý jolyndaǵy tabıǵı qubylys. Aldaǵy jyldar – jańa syn-qaterler men úlken múmkindikter ýaqyty. Jastardyń talapshyldyǵy men joǵary azamattyq sanasy – el bolashaǵynyń basty kepili. Biraq arman men emosııaǵa berilmeı, naqty ómirge beıimdelý, eńbekqorlyq pen tártipti basty qundylyq etý – ýaqyt talaby.
Sonymen qatar «Taza Qazaqstan» bastamasy ıdeologııalyq turǵydan erekshe mańyzǵa ıe. Tazalyq – tek ekologııalyq uǵym emes, ol rýhanı, moraldyq tazalyqtyń sımvoly. Únemshildik, qaıyrymdylyq pen eriktilik mádenıeti sanaly adamnyń basty belgileri. Birikken Ulttar Uıymynyń 2026 jyldy «Halyqaralyq eriktiler jyly» dep jarııalaýy osy bastamanyń jahandyq deńgeıde moıyndalǵanyn kórsetedi.
Jaýapty memleket pen sanaly qoǵam – bir-birinen ajyramaıtyn uǵymdar. Osy qundylyqtardy berik ustanǵandar ǵana ótkennen taǵylym alyp, bolashaqqa senimmen qadam basa alady.
Qoryta aıtqanda, keleli suhbat Qazaqstannyń damýyndaǵy jańa belesiniń ıdeologııalyq negizin aıqyndady. Bul betburystyń basty sheshimi – shyndyqty moıyndaý, jaýapkershilikti bólisý, reformadan qoryqpaý. Prezıdenttiń basty ustanymy: popýlızm emes – nátıje, ıllıýzııa emes – shyndyq, ýáde emes – jaýapty mindet. Qazaqstan alda kúrdeli, biraq maǵynaly joldan ótpek. Alaıda bul jol toqyraýdy emes – damýdy, ıllıýzııany emes – shynaıylyqty tańdaýǵa jeteleıdi. Endigi basty másele – osy reformalardyń kópshilik tarapynan durys túsinilip, oryndalýynyń ortaq boryshqa aınalýy. Memleket basshysy atap ótkendeı, bir orynda turyp qalýǵa bizdiń tarıhı múmkindigimiz de, moraldyq quqyǵymyz da joq.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ basqarma tóraǵasy – rektor
