Kóne qorymnyń tarıhy tym áride jatyr. Tarıhı derekke qaraǵanda, qorym mańymen Tómengi Edil boıy men Horezmdi, Hıýany jalǵastyrǵan kerýen joly ótken. Kerýen jolynyń boıynda Altynorda dáýirindegi Trestargo qalasy bolǵan. Dál osy shahardyń janynda oryn tepken qorymdy 1732 jyly orys ofıseri I.Gerber kórip, onyń janynda ortaǵasyrlyq qala men kúıdirilgen qyzyl kirpishten salynǵan kerýen saraıdyń qulandysy bary týraly jazba qaldyrypty.
Al ataýy týraly naqty derek bolmaǵanymen, birneshe joramal bar. Sonyń biri – orys ofıseri I.Gerberdiń «Qanaty bar ushatyn adamnan shyqqan» degen pikiri. Al ózge joramalǵa qaraǵanda, qorym janynda aǵyp jatqan úsh bulaq bolǵan. Sodan «Úsh aqqan» delinip, keıin «Ushqanǵa» aınalǵan bolýy múmkin. Taǵy bir derek HVIII ǵasyrda qazaq pen qalmaq arasyndaǵy qaqtyǵysta qan tógilip, sol sebepti «Úsh qan» atalýy múmkin ekeni aıtylady.
Tarıhshylar Qazan tóńkerisine deıin Ushqan ata qorymy janynda meshit bolǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Alaıda HH ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynda minájat orny buzylǵan. Kezinde qorymnyń ortasynda túnde shyraq jaǵylǵan.
«Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy» RMQK-nyń ǵylymı qyzmetkeri Aıbek Turarulynyń deregine qaraǵanda, osy kezeńge deıin Ushqan ata qorymy eskertkishine turaqty arheologııalyq qazba jumysyn júrgizý qolǵa alynbaı kelipti. Arheologter tarapynan ár kezeńde barlaý ári baqylaý maqsatyndaǵy jumys kezinde shaǵyn shýrftar salynypty.
«Biz 2021 jyly eskertkishtiń betki qabatynan Joshy ulysy handary soqtyrǵan tıyndardy anyqtadyq. Oǵan deıin Ushqannan tabylǵan kóne tıyn ǵylymǵa belgisiz bolyp keldi. Tıyndardyń jalpy sany – 23. Saqtalýy nashar bolǵandyqtan, bes tıyndaǵy jazbany oqý múmkin bolmady. Onyń ishinde 1312 jyldary soǵylǵan mys tıyn bar. Al 1361 jyldardaǵy Hyzyr hannyń mys tıyndary – Saraı, Mohsha, Saraı ál-Jádıd, Horezm aqsha saraılarynyń ónimderi. Tıynnyń kóbi Jánibek hannyń bıligi kezinde Saraı ál-Jádıdte soǵylǵany anyqtalyp otyr. О́zbek hannyń kezinde Mohsha qalasynda 1326 jyly soǵylǵan bir kúmis tıyn tabyldy», deıdi A.Turaruly.
Arheologtiń aıtýynsha, bıyl Ushqan ata qorymy eskertkishin zertteý úshin osyndaǵy úlken tóbeniń soltústik bóligine qazba júrgizilipti. Bul tóbeniń kólemi – shamamen 150×150 metr, bıiktigi 1,5-2 metr. Qazba kezinde 70 sm tereńdikke deıin ulýtas kesindilerinen quralǵan qurylystyń sulbasy anyqtalypty.
«Bir úlken ǵımarattyń eki bólmesi ashyldy. Bólme esikteriniń ornyna oıyq salynǵan. Bosaǵasynyń eni 15, al tereńdigi 5 sm shamasyn qurady. Al edende aq alebastr eritindisimen bekitilgen tabaldyryq izi saqtalypty. Ǵımarat qabyrǵalarynyń keı tusy aıaýsyz buzylǵan. Syrtqy qabyrǵaǵa eki qatar ulýtas kesindisi syrt jaǵymen túzý qoıylypty. Kesindiniń ortasyna taý jynysty kesekterdi saz balshyqpen aralastyryp toltyrǵan. Qabyrǵaǵa qoıylǵan eki kesindi bólmeniń ortasyna qaraı qozǵalǵan. Buǵan ony buzý isiniń áseri tıgen. Qabyrǵa kesindileri jaqsy saqtalyp, bólmeniń sulbasyn anyq kórsetip tur», deıdi mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri.
Onyń aıtýynsha, qabyrǵanyń syrtyna aq tústi alebastr sylaǵymen jaǵylǵany baıqalypty. Bir bólmeniń ortasynan qysh kirpishten turǵyzylǵan jińishke qabyrǵa ashylypty. Qabyrǵaǵa 365 sm uzyndyqta tórt qatar qysh kirpishten qalanypty. Kirpishtiń kólemi – 23h5 sm.
«Bul HIV ǵasyrdaǵy qurylysqa sáıkes keledi. Shyǵys shetinde jartyshar tárizdi qurylys bar. Onyń ishine tandyr pesh salynǵan bolýy múmkin. Qazba kezinde ulýtastan plınfa túrinde kesilgen kirpishter kóp shyqty. Mundaı kirpishter ǵımarat tóbesin kúmbezdep jabýǵa qoldanylýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaımyz. Syrly sándik qaptama men kashınnen jasalǵan plıtanyń synyǵy da kezdesti. Taǵy da 15 tıyn tabyldy. Tóbe ústin sholý kezinde betki qabattan tabylǵan tıyndar Hyzyr hannyń kezeńinde Horezmdegi Saraı ál-Jádıdte soǵylǵan. Saraıshyqta 1362 jyly soǵylǵan Múrıd hannyń tıyny da tabylyp otyr», dedi A.Turaruly.
Kóne qorym shejireli tarıhtyń qupııasyn búgip jatqan sekildi. О́ıtkeni Ushqan ata eskertkishiniń shyǵys jaǵynan beti syrly qysh kirpishten turǵyzylǵan ǵımarattardyń orny baıqalypty. Arheolog muny ortaǵasyrlyq jerleý qurylystarynyń qaldyǵy dep topshylaıdy. Alaıda kesene-mazarlardy irgetasyna deıin buzyp alynǵan. Bolashaqta eskertkishke keshendi zertteý qolǵa alynýy qajet.
Atyraý oblysy
