Memleket basshysy jylqy tuqymdarynyń sanyn arttyrý men asyldandyrý jumystaryna erekshe mán berip, osy baǵyttaǵy ǵylymı zertteý jáne óndiristik is-sharalardy kúsheıtý jóninde naqty mindetter qoıdy. Bul tapsyrmalarǵa sáıkes elimizde jylqy tuqymdaryn jetildirý baǵytyndaǵy ǵylymı jumystar kúsheıtilip, jylqy sharýashylyǵyna arnalǵan zertteý ınstıtýttary qozǵala bastaǵan. Bul – ǵylym men óndiris ıntegrasııasynyń jańa kezeńi. Osy rette Abaı óńiri – jylqy ósirýdiń jáne onyń ǵylymı zertteýdiń birden bir ortasy dep aýyz toltyryp aıtýǵa ábden bolady. Munda elimizde alǵash bolyp jylqy sharýashylyǵy salasynda ǵylym doktory dárejesin qorǵaǵan kórnekti ǵalym Baıdolla Sadyqovtyń esimi erekshe atalady.
Elimizde jylqy sany boıynsha Abaı óńiri – úshinshi orynda. Byltyrǵy esepke sáıkes, 358 myń bas jylqy sanalǵan. Al ekinshi orynda – Qaraǵandy oblysy (352 myń bas) bolsa, Túrkistan oblysy (425 myń bas) kósh bastap tur.
Shákárim ýnıversıtetiniń ǵalymy, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, kafedra meńgerýshisi Balnur Ahmetovanyń zertteýinshe, bul kórsetkish óńirdiń jylqy sharýashylyǵy salasyndaǵy áleýetiniń joǵary ekenin aıǵaqtaıdy.
– Keıingi jyldary elimizde otandyq seleksııa jetistikteri keńeıip keledi. Elimizde shyǵarylǵan jylqy tuqymdary qatarynda Qostanaı, Kóshim, Muǵaljar, Adaı tuqymdary, qazaqtyń jaby tıpi, sondaı-aq keıingi kezde bekitilgen Seleti, Bestaý, Besqaraǵaı, Ertis tıpteri bar. Bul – eldiń seleksııalyq baǵyttaǵy tabystary men ǵylymı áleýetiniń joǵary ekenin kórsetetin aıqyn mysal, – deıdi ǵalym.
Shákárim ýnıversıteti ǵalymdarynyń júrgizgen zertteýine súıensek, Abaı oblysyndaǵy jylqy túliginiń sany 357 586 bolǵan. Máselen, Semeı qalasyna qarasty jerlerde – 2 255, Kýrchatovta – 423, Abaı aýdanynda – 46 775, Aqsýat aýdanynda – 27 070, Aıagóz aýdanynda – 79 200, Besqaraǵaı aýdanynda – 24 567, Borodýlıha aýdanynda – 6 441, Jańasemeı aýdanynda – 66 320, Jarma aýdanynda – 49 671, Kókpekti aýdanynda – 17 398, Maqanshy aýdanynda – 21 683, Úrjar aýdanynda – 15 783 bas jylqy bar eken.
Bul kórsetkishke qaraǵanda, Aıagóz, Jańasemeı, Jarma, Abaı aýdandarynda jylqy sany basym ekeni baıqalady. О́ńirde ósiriletin negizgi tuqym – qazaqy jylqy tuqymynyń jaby tıpi men muǵaljar tuqymy. Abaı oblysynyń bul salada jańalyǵy da joq emes. Ǵalymdar men seleksıonerlerdiń uzaq jyldar boıy júrgizgen zertteýleriniń nátıjesinde, 2022 jylǵy 30 jeltoqsanda Besqaraǵaı qazaqy jylqy tıpi resmı túrde tanyldy. Bul salany zerttep júrgen belgili ǵalym, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Qaırat Ishannyń aıtýynsha, 2022 jyly qazaq jylqy tuqymynyń Besqaraǵaı zaýyttyq tıpi men atalyq izderiniń jáne 2024 jyly bekitilgen muǵaljar jylqy tuqymynyń Ertis zaýyttyq tıpi men atalyq izderine zootehnıkalyq sıpattama berilgen.
– Abaı oblysy Besqaraǵaı aýdanyndaǵy «Ernazar» aýyl sharýashylyǵy óndiristik 8 kooperatıvindegi qazaqy jylqy tuqymynyń Besqaraǵaı zaýyttyq tıpi jylqylary bolsa, «Azamat-2» aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvindegi muǵaljar jylqy tuqymynyń Ertis zaýyttyq tıpi jylqylary boldy. Bul ónirde alǵash ret dástúrli kútip-baǵý tájirıbesin saqtaı otyryp, jyl boıy úzdiksiz jaıylymda jylqy baǵý arqyly ónimdiligi joǵary, qazaq jylqysynyń tuqymishilik Besqaraǵaı zaýyttyq tıpi men muǵaljar jylqy tuqymynyń Ertis zaýyttyq tıpiniń shyǵarý múkindiginde jatyr, deıdi jylqytanýshy ǵalym Qaırat Ishan.
Onyń sózinshe, jylqylardyń bul tıpteri joǵary salmaǵymen ári et ónimdiligimen erekshelenedi, oǵan odan ári shaǵylystyrý keleshegimen qajetti «Besqaraǵaı» jáne «Ertis» genotıpin qalyptastyrý arqyly qol jetkizildi. Qazaq jylqylarynan quralǵan Besqaraǵaı, muǵaljar jylqy tuqymynan quralǵan Ertis asyl tuqymdy tıpi ónimdi jylqylardyń basqa toptarynan salmaǵynyń joǵarylyǵymen, ettiligimen, bıeleri súttiligimen erekshelenedi. Qazaq jylqysynyń tuqymishilik tıpterin qurý maqsatynda Abaı oblysy, Besqaraǵaı aýdanyna qarasty «Mýkınov» sharýa qojalyǵynda (qazirgi «Ernazar» aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi) qazaq jylqysynyń Besqaraǵaı zaýyttyq tıpi men atalyq izderin qurý jumystary 1980–1985 jyldar aralyǵynda júrgizildi.
– Abaı oblysynyń «Ernazar» AShО́K jaǵdaıynda qazaq jylqylarymen kópjyldyq seleksııalyq-asyl tuqymdyq jumys nátıjesinde taza tuqymdy ósirý jolymen, sondaı-aq maqsatty irikteý jáne jup tańdaý kezinde qaba etti tıpiniń jylqylary kezek býdandastyrý men «qan aralastyrý» ádisimen aıǵyrlardyń tiri salmaǵy 543,6 kg bolatyn qazaq jylqylarynyń jańa Besqaraǵaı zaýyttyq tıpi quryldy, bıeler-503,2 kg, olar elimizdiń soltústik-shyǵys aımaǵynyń qatal jaǵdaılaryna jaqsy beıimdelgen, – deıdi ǵalym.
Q.Ishannyń zertteýinshe, seleksııalaý, ıaǵnı asyl tuqymdandyrý jumysynyń nátıjesinde, 1995 jylǵa qaraı jaby tıpti qazaq jylqylarynyń taza tuqymdy bıeleriniń ólshemderi anaǵurlym ósken (142-148-177-18,0 sm) ári tiri salmaǵy 415 kg bolǵan. 1992 jyly burynǵy «Semııarskıı» sovhozynyń bazasynda «Azamat» sharýa qojalyǵy qurylyp, oǵan jaby tıpti qazaq jylqylarynyń 105 bas bıesi men 12 bas aıǵyr ákelinedi. Muǵaljar tuqymynyń Ertis zaýyttyq tıpi jylqylarynyń keýde tusy keń, bitimi tyǵyz, jilinshik oramy súıekti, ekstereri kelisti, túr-túsi – qula, qula-sur, qurym sary.
Abaı oblysynyń jylqy sharýashylyǵyndaǵy keıingi jyldary qol jetkizgen tabystary – otandyq asyldandyrý ǵylymynyń áleýetin aıqyndap, óńirdiń agrarlyq salasynyń damýyna jańa serpin bergen aıqyn kórsetkish. Nátıjesinde, Shákárim ýnıversıtetiniń aýyl sharýashylyǵy ǵalymdarynyń qatysýymen qazaq jylqy tuqymynyń Shoıynqara jáne Baıtory zaýyttyq jelileri, Besqaraǵaı zaýyttyq tıpi aprobasııadan ótip, 2022 jyly jeltoqsanda seleksııalyq jetistikke jetip, otandyq patentine ıe boldy.
– Muǵaljar tuqymynyń Ertis tıpin shyǵarý jobasy men «Sarjal» qymyz brendi óńirdiń bıologııalyq, genetıkalyq jáne ulttyq brendıng baǵyttarynda órkendeýine yqpal etip otyr. Aldaǵy mindetter: seleksııalyq baǵdarlamalardy júıeleý, genetıkalyq jetildirý jumystaryn kúsheıtý, zamanaýı asyldandyrý tehnologııalaryn engizý, azyq bazasyn nyǵaıtý, sharýashylyqtarǵa arnalǵan qujattyq qoldaý keńsesin qurý, oblystyń mal sharýashylyǵyn jańa deńgeıge kóterýge baǵyttalǵan strategııalyq qadamdar. Abaı oblysy jylqy sharýashylyǵy salasynda turaqty damýdyń jańa kezeńine qadam basty. О́ńirdiń seleksııalyq jetistikteri, jańa genotıpter men zaýyttyq tıpterdiń shyǵýy, óndiristik kórsetkishterdiń artýy – barlyǵy ǵylymı áleýet pen sharýashylyq tájirıbeniń úılesimdi damýynyń nátıjesi. Joǵaryda atalǵan josparlardyń júzege asýy Abaı oblysyn respýblıkadaǵy jylqy sharýashylyǵynyń ınnovasııalyq jáne ǵylymı ortalyqtarynyń birine aınaldyryp, ulttyq tuqymdardy saqtap, damytýǵa zor úles qospaq. Bul – qazaq jylqysynyń bolashaǵyna qosylǵan úlken úles ári el agroónerkásibiniń strategııalyq mańyzdy baǵyty, – deıdi Balnur Serikqyzy.
Byltyr tamyzda Abaı oblysynyń ákimi Berik Ýálı Besqaraǵaı aýdanynda asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵyn damytyp júrgen kásipker, ǵalymdarmen kezdesip, jergilikti seleksııalyq jobaǵa qoldaý bildirgen edi. Kezdesýge «Mýkınov» sharýa qojalyǵynyń basshysy Habıdolla Mýkınov, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń ókilderi Qaırat Ishan men Ámın Ákimbekov qatysty. Onda óńirdegi jylqy sharýashylyǵyn ǵylymı negizde damytýdyń mańyzy, 2022 jyldan beri «Mýkınov» qojalyǵy bazasynda Shákárim ýnıversıteti men Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń mamandary «Besqaraǵaı» jylqy tıpin jetildirý boıynsha birlesken seleksııalyq jumystar júrgizip jatqany týraly aıtylǵan.
«Qojalyqta tuqymdy tolyq qalyptastyrý úshin qosymsha eki atalyq iz – «QanKúreń» jáne «Tobylǵy jıren» baǵyttary ázirlenip jatyr. Joba aıaqtalǵan soń «Besqaraǵaı» jylqysy derbes tuqym retinde memlekettik tizilimge engizilýi kózdelgen», delingen edi. О́ńir basshysy bul bastamany oblystyń ǵana emes, eldiń jylqy sharýashylyǵy úshin mańyzdy qadam dep baǵalap, jobaǵa ári qaraı da júıeli qoldaý kórsetiletinin aıtqan edi. Rasynda jańa genotıpter men zaýyttyq tıpterdiń shyǵýy, óndiristik kórsetkishterdiń artýy – ǵylym men óndiristiń úılesimdi damýynyń nátıjesi. Abaı oblysy búginde jylqy sharýashylyǵynda jańa kezeńniń bastamashysy bolyp otyr.
Abaı oblysy
