Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Endi bul sharýany bir ortalyqtan úılestirip júrgizýdiń qajeti joq. Jumys bir qalypqa tústi. Sondyqtan alǵa qadam basyp, ınvestorlardyń quqyǵyn qorǵaýǵa basa mán beretin kez keldi. Aktıvteri kúmán týdyryp, kúdikke ilingen adamdardyń kóbi qarjysyn elge ınvestısııa retinde salýǵa nıet bildirdi. Olarmen jalpy somasy bes trıllıon teńgeden asatyn kelisimder jasaldy. Bul qarajattyń esebinen ınvestısııalyq jáne áleýmettik jobalardy júzege asyrýdy josparlap otyrmyz», dedi Memleket basshysy.
Zańsyz alynǵan aktıvterdi qaıtarý taqyryby – kún tártibindegi ózekti másele. Osyǵan baılanysty arnaıy komıssııa qurylǵaly biraz ýaqyt ótti. Vedomstvoaralyq komıssııa Prezıdentke atqarylǵan jumystary týraly eki aptada bir ret baıandap turady. Alaıda halyqqa berilip otyrǵan aqparat qurǵaqtaý. Keıingi otyz jylda shetelge shyǵarylǵan aktıvter týraly boljamdy aqparat – ártúrli. Mysaly, Qańtar oqıǵasynan keıin sol kezde Ulttyq ekonomıka mınıstri bolǵan Álibek Qýantyrov shamamen 100 mlrd dollardaı aqsha shekara asyryldy degen edi. Al brıtanııalyq «Tax Justice Network» uıymy 2025 jylǵy esebinde bul somany 140–160 mlrd dollarǵa kóbeıtip aıtqan.
Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasynyń caıtynda 2025 jylǵy 27 maýsymda jarııalanǵan derekke qaraǵanda, Aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtettiń aqparaty boıynsha, bul soma qazynaǵa tolyq túsip úlgermegen. Naqty túskeni – 770 mlrd teńge. Onyń ishinde 667 mlrd teńge – aqshalaı, 103 mlrd teńge – múlik túrinde.
Jalpy, shetel asyp ketken zańsyz aktıvterdi elge qaıtarý – quqyqtyq, ekonomıkalyq, saıası aspektilerdi qamtıtyn kúrdeli ári uzaq úderis. Eń aldymen, aktıvterdi zańsyz satyp alynǵanyn negizdeý kerek. Sarapshylar arasynda jekeshelendirýdiń zańsyz ótkenin nemese aktıvterdiń qylmystyq jolmen alynǵanyn sot arqyly dáleldeý kerek dep sanaıtyndardyń qatary basym. Ol úshin muqııat jumys júrgizý qajet. Osy ólshemmen qarasaq, elge qaıtqan 850 mlrd teńge – táýbe degizetin kórsetkish.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2026 jyldyń basynda Konstıtýsııalyq sot sheshimderin oryndaý jáne zańsyz satyp alynǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý máseleleri jónindegi zańǵa qol qoıdy. 2025 jylǵy 17 jeltoqsandaǵy Jarlyqqa sáıkes Aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtettiń fýnksııalary men ókilettikteri Bas prokýratýraǵa berildi. Al komıtettiń ózi Investorlardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti bolyp qaıta quryldy. Bas prokýratýranyń janynan tıisti qyzmet quryldy jáne aktıvterdi qaıtarý ınstıtýsıonaldyq konfıgýrasııada júrip jatyr.
Bul rette azamattar, bıznes ókilderi men buqaralyq aqparat quraldary aktıvterdi qaıtarý faktisine ǵana emes, olardyń keıingi taǵdyryna da nazar aýdaryp jatyr. Olardyń qalaı basqarylatyny, memleketke qandaı naqty paıda ákeletini de qoǵam úshin mańyzdy. Is júzinde bul máseleler boıynsha tolyq ári túsinikti jaýap alý ońaı emes ekenin osy joly anyq baıqadyq. Zańsyz aktıvterdi qaıtarý men basqarý isine birneshe mekeme jaýapty ekeni osyǵan deıin aıtyldy. Bas prokýratýranyń Aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtetiniń jumysy aktıvterdi memleketke qaıtarýmen ǵana shekteledi. Al qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý men satý tetikterine qatysty suraqtarǵa Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasy (QABK) júıeli ári ashyq túrde túsinikteme berip keldi. Osy taqyryp aıasynda biz Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasynyń bas dırektory Qýanyshbek Muqashty áńgimege tartyp, biraz saýalymyzǵa jaýap aldyq.
Qýanyshbek Muqash aıtyp ótkendeı, aktıvterdi izdeý, anyqtaý jáne qaıtarý jumystaryn Bas prokýratýra janyndaǵy Komıtet júzege asyryp keldi. Aktıvterdi qaıtarý eki tásilmen júzege asady. Sonyń biri – erikti túrde, ekinshisi – óteýsiz berý týraly shart negizinde nemese sot sheshimi boıynsha júrgiziledi. Osydan keıin aktıvter QABK arqyly memleket menshigine qabyldanyp esepke alynady, olardyń saqtalýy qamtamasyz etiledi jáne ári qaraı satýǵa daıyndalady.
«QABK qyzmeti aktıvterdi basqarý qaǵıdalarymen qatań reglamenttelgen, al barlyq operasııa elektrondyq alańdarda júrgiziledi. Bul táýekelderdi barynsha azaıtyp, adamdardyń aralasýyn boldyrmaıdy jáne úderisterdiń barynsha ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi», deıdi Q.Muqash.
QABK qyzmeti kezeńinde basqarýǵa 71 aktıv (jyljymaıtyn múlik, kompanııalardaǵy úlester, kólik quraldary jáne ózge de múlikter), 196 zergerlik buıym qabyldanǵan. Aktıvterdiń jalpy quny 97,6 mlrd teńgeni qurady. 2026 jyldyń 8 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha zergerlik buıymdardy qosa alǵanda 51,3 mlrd teńgege (QQS-syz) 173 aktıv satylǵan. Arnaýly memlekettik qorǵa 50,5 mlrd teńge aýdarylǵan. «Barlyǵy 736 elektrondyq saýda ótkizilip, olardyń 117 loty tabysty iske asyryldy. Satylǵan aktıvterdiń jalpy kólemi men Arnaýly memlekettik qorǵa aýdarylǵan qarajat arasyndaǵy aıyrmashylyq rásimdik faktorlarǵa baılanysty. Zańnamada sharttardy jasasý, satyp alýshylarmen esep aıyrysý úshin belgili bir merzimder kózdelgen. Sonymen qatar aktıvterdiń bir bóligi ýaqytsha basqarýda bolyp, jalǵa berý, dıvıdendter men paıyzdar túrinde kiris ákeledi, bul qarajattar qorǵa kezeń-kezeńimen aýdarylady. Osylaısha, qarajat eshqaıda joǵalmaıdy, kerisinshe, zańda kózdelgen rásimderden ótip, belgilengen tártippen resimdeledi», deıdi Q.Muqash.
Osy oraıda QABK jalpy quny 27,8 mlrd teńge bolatyn 31 aktıvti memlekettik menshikke tapsyrǵan. Olardyń qatarynda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskeleri, «Qaraǵandy Sý» JShS-daǵy úles, «Qorǵas» HShYO aýmaǵyndaǵy nysandar, Astana qalasyndaǵy turǵyn úı, sondaı-aq Ulttyq mýzeıge berilgen tarıhı-mádenı qundylyqtar bar. Árbir sheshim zań aıasynda jeke qaralyp, memleket múddesin eskere otyryp qabyldanady. «Shetelde ornalasqan aktıvterdi basqarý jáne satý sol eldiń zańnamasyn saqtaı otyryp júzege asyrylady. Qazir BAÁ-de – 4 nysan, Túrkııada 3 nysan satyldy. Al Fransııadaǵy 4 aktıv balansqa qabyldaný satysynda tur. QABK arnaýly memlekettik qordy barynsha tolyqtyrýǵa baǵyttalǵan ekonomıkalyq turǵydan tıimdi úlgilerdi qoldanady», deıdi bas dırektor.
Q.Muqashtyń aıtýynsha, Aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtettiń Investorlardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti bolyp ózgertilýi QABK-nyń fýnksııalaryna áser etken joq. «Mindetter naqty aıqyndalǵan: komıtet aktıvterdi qaıtarý jáne ınvestorlardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerine jaýap beredi, al QABK múlikti basqarý men ony satýdy júzege asyrady. Basty qaǵıdat ózgerissiz qalady: qaıtarylǵan árbir aktıv el ekonomıkasyna jumys isteýi jáne qoǵamǵa naqty paıda ákelýge tıis», deıdi Q.Muqash.
Urlanǵan aktıvterdi qaıtarý – kúrdeli úderis. Jumystyń tabysty bolýynyń mańyzdy faktory – halyqaralyq yntymaqtastyq. Sıfrlandyrý júıesi álemdi «bir tarynyń qaýyzyna» syıdyryp jiberdi. Urlanǵan qarajat halyqaralyq qarjy júıesine túsip, bir elden ekinshi elge aýysady, menshik ıesin aýystyrady, shottan shotqa aýdarylady. Osy saladaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq eki baǵyt boıynsha júzege asyrylady. Birinshisi, qarjy-quqyqtyq retteýdiń ishki rejimderine yqpal etý. Ekinshisi, halyqaralyq-quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq tetikterdi jetildirý, sonyń ishinde BUU-nyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy konvensııasynyń saqtalýyn baqylaý da jatady. Bizdiń el 2008 jyly BUU-nyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy konvensııasyn (UNCAC) jáne BUU-nyń Transulttyq uıymdasqan qylmysqa qarsy konvensııasyn ratıfıkasııalady. Eýropa Keńesiniń Adam quqyqtary jáne zań ústemdigi jónindegi bas dırektoratymen birlesken is-qımyl josparyn ázirleý jáne oryndaý týraly aldyn ala ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizildi.
Qarjy taldaýshysy Rasýl Rysmambettiń aıtýynsha, bizdiń el bul baǵytqa úlken daıyndyqpen keldi. Zańdyq baza, halyqaralyq uıymdarmen kelisim de bar. Biraq naýqanshyldyǵy men qupııaǵa beıimdiligi naryqty da, halyqty da alańdata bastady. Onyń aıtýynsha, ınvestorlardy alańdatyp alamyz degen qaýipke negiz joq. «Úkimettiń neni búgip qalatynyn halyq jaqsy biledi», deıdi ol. Eger maqsat – kapıtaldy tártipke keltirý, resýrstardy qaıta bólý bolsa, onda tekseriletinder qataryn keńeıtý arqyly tásildi ózgertý kerek.
«Sheteldik aqparat kózderi jergilikti olıgarhtardyń sheteldegi aktıvteriniń qanshaǵa satyp alǵanyn dáleldeıtin derekterdi jıi jarııalaı bastady. Endi basqasha sóılesek, halyqaralyq uıymdar aldynda uıatqa qalamyz. Tym jumsaq kelisimderdi alyp tastaý kerek. Bulaı jalǵasa berse, osy máselemen aınalysyp otyrǵan quzyrly vedomstvalar esep berýmen aınalysatyn statıstıkalyq mekemelerge aınalyp ketedi. Biz barshaǵa túsinikti oıyn erejeleri arqyly zańnyń ústemdigin qamtamasyz ete alamyz», deıdi R.Rysmambet.
Onyń aıtýynsha, Bas prokýratýra janyndaǵy Aktıvterdi qaıtarý komıteti zańǵa silteme jasaı otyryp, esimderi men egjeı-tegjeıli aqparatty sırek aıtady. Tárkilengen múlikti basqaratyn, ony satýǵa jaýapty Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasy neǵurlym ashyq jumys isteýge tıis.
Jumys tıimdiligin arttyrý maqsatynda áli kóp jumys atqarý kerek. Eń bastysy – qarajatty qaıtarý úderisi birtindep qarqyn alyp keledi, ıaǵnı qoǵamnyń ádildikti qalpyna keltirýge degen suranysy birtindep oryndalyp jatyr.
ALMATY
