Kópbalaly, qarapaıym jumysshy otbasynda dúnıege kelgen Ádil Shaıahmetuly eńbek pen birlikti, syılastyq pen jaýapkershilikti ómirlik qaǵıda etken ortada ósip-jetildi. О́z salasyn, kásibin yqylaspen tańdaǵan Ádil aýyldaǵy ata-anasynyń meıirimge toly, jyly qushaǵynan uzap, Almatydaǵy qazirgi Abaı atyndaǵy respýblıkalyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn mektep-ınternatyna qabyldandy. Sol kezdegi elimizdiń astanasyna jibere otyryp ákesi qaısar, bilimge qushtar ulynyń keıin eline qyzmet etetin, tutqa ustar azamat bolatynyna senim artqan-dy.
Ádekeńniń tulǵa bolyp qalyptasýyna tárbıeshi Shárbaný Ánápıeva negiz qalasa, ulaǵatty ustaz, tarıhshy Orynsha Qarabalına-Qazybaeva, sondaı-aq Sara Masına, Samat Ábdirazaqov, Jádiger Amanjolov, taǵy basqa da muǵalimder ólsheýsiz eńbek sińirdi. Ádil Shaıahmetulynyń shákirt retinde ózi oqyǵan bilim shańyraǵyn, ondaǵy muǵalimderdi qalaı qurmetteıtinin kórgende, erekshe tańǵaldym. Mektepte kim oqymady? Barlyq adam ustaz aldynan ótti. Biraq ustazyn eske alyp, týǵan kúninde kim quttyqtap jatyr? Ony aıtpaǵannyń ózinde Ádekeńniń ustazdaryn úıine shaqyryp, dastarqan jaıyp, syı-qurmet kórsetýiniń ózi qandaı ǵanıbet! Olardyń Sonymbúbi ananyń qolynan dám tatyp, Ádildeı bala tárbıelegen shańyraqqa yqylastaryn bildirýi – bir áńgimege arqaý bolarlyq dúnıe.
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy Muqtar Ibraımov general-leıtenant Ádil Shaıahmetovtiń qazaq tilin tereńdete oqytatyn Abaı atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternattyń túlegi ekenin árdaıym maqtanyshpen aıtatynyn tilge tıek etedi. «Burynǵy shákirt, qazirgi generaldyń demeýshiligimen ózi bilim alǵan mektep-ınternatqa 2012 jyly uly Abaıdyń eskertkishin ornatyp, onyń ashylý saltanatyna jan-jaqtan mektep túlekteri kelgen sátti ustazdary árdaıym aıtyp júr. Jastardyń boıyna eljandylyq qasıetti qalyptastyrý qashanda mańyzdy. Mektepte áskerı-patrıottyq tárbıege erekshe mán berilip, ár sabaq shynaıylyǵymen erekshelenýge tıis. Osyǵan baılanysty mekteptiń ustazdar ujymynyń uıǵarymymen Abaı mektebindegi alǵashqy áskerı daıyndyq kabıneti mektep túlegi, ult janashyry general-leıtenant Ádil Shaıahmetulynyń esimimen atalǵan. Osy oraıda shákirtter batyr atalarymen jıi kezdesý ótkizip, ultyq rýh, patrıottyq tárbıe negizderin boılaryna sińirip keledi», deıdi burynǵy mektep dırektory Muqtar Ibraımov.
Otbasyndaǵy tárbıeniń orny aıryqsha boldy. Maıdanger ákesi Shaıahmet Ǵaınanovtyń sabyrly minezi men ómirlik danalyǵy, kópbalany tárbıelegen «Altyn alqa» ıegeri, el qurmetine bólengen anasy Sonymbúbi Qudanalyqyzynyń meıirimi men ónegesi onyń tulǵa retinde qalyptasýyna berik negiz qalady. Osy tálim-tárbıe adal eńbek pen adamdyq ustanymdy ómirlik muratqa aınaldyrdy.
Týǵan ápkesi Bektursyn – Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtyn (qazirgi QazUPÝ) bitirgen, matematık, aǵasy Ádilbek halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, marafonda Qazaqstannyń abyroıyn asqaqtatyp, el namysyn qorǵady. Qalǵan baýyrlary da árqaısysy óz salasynan oryn taýyp, bilimdi de bilikti azamattar bolyp qalyptasty. Osyndaı tekti áýletten taraǵan tárbıe men otbasylyq dástúr Ádil Shaıahmetulynyń azamattyq bolmysyn aıqyndady.
«1963–1966 jyldary Ádil Saýryq batyr aýylyndaǵy mekteptiń bastaýysh synybynda bilim aldy. Alǵash qalam ustatqan bul altyn uıany da áste esten shyǵarǵan emes. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Almaty oblysy boıynsha departamentiniń bastyǵy bolyp turǵan kezde onyń usynysymen, qadaǵalaýymen 2008 jyly aýyl mektebiniń jańa ǵımaraty boı kóterdi. Aýylǵa jınalǵan zııaly qaýym, syıly qonaqtardyń, muǵalimder men oqýshylardyń, aýyl, aýdan azamattarynyń qýanyshtaryn kórip, tánti boldym. Sol jyldary ol aýylynyń jolyn jańadan jasatty, gaz qubyryn tartýǵa yqpal etti, jańa turǵydaǵy elektr shamdaryn ornatty. Osyndaı kórikti aýyldy baıqaǵan «Qazaqstan» telearnasynyń jýrnalısteri «Yntymaq aýyly» atty kópserııaly fılm túsirdi. Onyń da basy-qasynda Ádil inim tynym tappaı júrdi», deıdi ápkesi Bektursyn.
«Ustaz sózi – shákirt júregine jol tabýda teńdesi joq qural» dep Sýhomlınskıı aıtqandaı, mekteptegi, ómirdegi, qyzmettegi ustazdarynyń adamgershilik týraly aıtqan ár sózin Ádil Shaıahmetuly júregine jaza bergen, aıtqan aqyldaryn qulaǵyna quıa bilgen. Ádekeńniń ustazy sanalatyn taǵy bir azamat bar. Ol – memleket jáne qoǵam qaıratkeri, qaýipsizdik organdarynyń qurmetti qyzmetkeri, Halyq qaharmany, otstavkadaǵy general-polkovnık Sát Toqpaqbaev. Sát aǵamyz: «Oıyma ótken shaqtyń esten ketpes kórinisteri oraldy. 1999 jyl bolatyn. О́rleý baspaldaqtarynan turatyn elimizdegi ártúrli qýatty qurylymdardaǵy basshylyq qyzmetterdi atqaryp júrgen men Qorǵanys mınıstri laýazymynda edim. Ol kezde armııadaǵy kadrlar jetispeýshiligi aıqyn seziletin. Qurylymdaǵy mamandardyń jeke qyzmettik is-qaǵazdaryn arnaıy suraýmen aldyrtyp, árqaısysymen muqııat tanystym. Barlyq yqylasymmen saralaǵanda tańdaýym Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń jedel tehnıka departamenti bastyǵynyń birinshi orynbasary qyzmetindegi polkovnık Ádil Shaıahmetulyna tústi. Ol kezde Ádildi tanymaıtynmyn. Tek qyzmetin adal ári tyńǵylyqty atqaratynyn ǵana biletinmin. Osylaısha, burynǵy qyzmetinen aýysyp, Qazaqstan Qarýly kúshteriniń kadrlar jáne áskerı joǵary bilim berý departamentiniń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Týra sol kezden bastalǵan bizdiń tyǵyz qarym-qatynasymyz kúni búginge deıin jalǵasyn taýyp keledi», dedi. General-polkovnık aǵamyzdyń pikirinshe, Ádildiń tabıǵaty – aınalasyndaǵylardy baýrap áketetin qundy qasıetterge baı. Bul – kópti kórgen, óz salasynyń «maıyn ishken» ardaqty ardagerdiń shyn peıilinen shyqqan sóz.
Ádekeńniń eńbekte ǵana emes, ómirde de jaqsy qarym-qatynasta bolǵan azamattardy erekshe qurmetteıtin qasıetin baıqadyq. Máselen, Ádil Shaıahmetuly ózi demeýshi bolyp, Generaldar keńesi basshylyǵynyń ótinishimen Halyq qaharmany Saǵadat Nurmaǵambetovtiń qoladan quıylǵan músinin jasatyp, Máskeýdegi «Taǵzym taýyndaǵy» murajaıǵa ornatyp, azamattyq tanytty. Sol sekildi ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń birneshe generalynyń, ofıserlerdiń mereıtoılaryn uıymdastyrdy. Sol úshin olardyń aıtqan ystyq lebizine de kýá boldyq.
Saýryq batyr aýylyna Ádekeń jıi at basyn burady. Sondaı sáttiń birinde: «Aǵa, aýylǵa keldim. Aýyl – altyn besik. Aýasy qandaı jupar! Ákem men anamnyń otyrǵan ornyn, aıaǵy basqan jerlerine táý etip, kúsh jınaımyn. Qımas jandardyń kózin kórgen qarııalarǵa, analarǵa sálem berdim. Jyl ótken saıyn olardyń qatary sırep barady. Jıi keletinim sondyqtan», degeni bar. Árdaıym balasynyń jolyn tosyp júretin anasy birde: «Ádiljan, aýylǵa keletinińdi eshkimge aıtpashy. Tipti ózińmen sóılesýge ýaqyt tappaıtyn boldyq qoı», degen eken. О́ıtkeni Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń basshylyǵyndaǵy azamattyń jolyn tosyp, ótinish-tilekterin aıtatyn jandar az emes edi. El qamyn oılaıtyn Ádil Shaıahmetuly osylaısha anasymen shúıirkelesip otyrýǵa ýaqyt tappaıtyn edi-aý.
Atpal azamattyń batyr babalarǵa degen qurmeti de erekshe. El basyna kún týǵan jońǵar shapqynshylyǵy kezinde, Abylaı hannyń tusyndaǵy dańqty batyr Qudaıberdi bıdiń basyna qulpytas qoısa, Qoqan handyǵyna qarsy urysta erlik kórsetken Medetbek batyrdyń kesenesin kóterip, eskertkishin ornatty. Sol jıyndarǵa jınalǵan dúıim jurt azamatqa alǵysyn jaýdyrdy.
Bir baıqaǵanym Ádekeń kópshil, adamdarǵa jaqsylyq jasaýǵa asyǵyp turady, pendeniń betin qaıtarmaýǵa tyrysady. Osyǵan oraı myna bir jaıdy qalamger Kúmisjan Baıjan aıtqan edi. «Ádettegi kúzdiń kúreń bir kúni bolatyn. Alataýdyń etegindegi ásem ǵımarat «Hama Park» meıramhanasynda basqosý ótti. Onda ómirden ótken, el qurmettep, qadirlegen azamatty eske alyp, onyń aǵaıyn-týys, aınalasyna jasaǵan qamqorlyǵy men eńbegi týraly aıtyldy. Bul sharaǵa uıytqy bolǵan da Ádekeń edi. Júregi keń, halqymyzdyń salt-dástúrin qurmetteýmen erekshelengen Ádil baýyrym jas kezinde birge istegen, ózine aqylshy bolǵan azamattyń rýhyna taǵzym etýdi maqsat tutty. Jıynda qazaqtyń tulǵaly azamaty, marqum Hamıt Raqyshevtyń ómiri men eńbek joly týraly áńgime órbidi. Kóp jyl onymen qyzmettes bolǵan, aǵalyq qamqorlyǵyna bólengen, biraýyz jyly sózin, aqyl-keńesin estigender de osy ortadan tabyldy. Jalpy, ótkenge asa zor iltıpatpen, izgilikpen kóz júgirtip, asyl azamat jaıynda pikir bildirý – tirilerge paryz. Ony túsiný men túısiný jaqsy azamattarǵa tán bolǵandyqtan, Ádil Hamıt Qoshanulynyń jary Baljan anamen aqyldasyp, jaqsy isti osylaı qolǵa aldy.
О́mirden mol tájirıbe jınap, adaldyqtyń týyn kótere bilgen, eńbekpen eseıgen jan týraly jınalǵan qaýym jaqsy lebizder aıtty. Osy basqosýda Ádildiń bastamasymen marqum Hamıt Raqyshev týraly «Hama-ǵıbrat» estelik kitabyn shyǵarý jaıy sóz boldy. Halqynyń qalaýlysy, eliniń eleýlisine aınalǵan azamatqa rıza bolǵanda kópshilik «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen. «Tulpardyń tuıaǵy, asyldyń synyǵy, tekti jerdiń óreni» dep tańdaı qaqqan. Osy kúni Ádil inimizdiń bastamasymen kitaptyń alǵashqy syzbasy, nusqasy qolǵa alynatyn bolyp túıindelgen-di. Mine, sol bastama nátıjesinde sııasy keppegen «Hama-ǵıbrat» kitabynyń tusaýy kesilip, oqyrmanǵa jol tartty», dedi Kúmisjan Baıjan.
Otandyq ozyq neırohırýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń Eńbek Eri, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Serik Aqsholaqovtyń myna bir sózi de qaıran qaldyrdy. «Birde bizdiń emdeý ortalyǵyna bir jas jigit qatty aýyryp tústi. Men ol kezde Almaty qalasynda jumys istep júrgenmin. Oǵan kúrdeli operasııa jasaý kerek boldy. Naýqas Ádekeńniń inisi Murat Shaıahmetuly bolatyn. Onyń janynda aǵasy naýqastyń asty-ústine túsip, janyn shúberekke túıip, júgirip júrdi. Árıne, inisi úshin kim qysyltaıań sátte báıek bolmaıdy deısiz. Biraq kez kelgen naýqas bizge, ıaǵnı dárigerlerge ol seniń týysyń, tanysyń bolsyn báribir, eń aldymen, emdelýshi retinde qabyldanady. Desek te baýyrǵa degen asqan janashyrlyqty men sonda erekshe baıqadym. Ol dárigerlerden oza qımyl tanytyp, inisine degen meıirimi arqyly aınalasyndaǵy bizdi de baýrap aldy. Ádekeńmen tanystyǵymyz sol kezden bastaldy. Onyń taǵy bir aıryqsha qasıeti – úlken uıymdastyrýshylyq qabileti. Bizdi sportpen turaqty shuǵyldanýǵa jeteledi, ózi de tennısti jaqsy oınaıdy. Áıteýir, Ádil óziniń kishipeıildigimen, adamgershiligimen, eshkimdi alalamaıtyndyǵymen, dosqa degen sheksiz adaldyǵymen tánti etti», dep sheshile syr aqtardy ataqty neırohırýrg dosy.
Ádil Shaıahmetuly eńbek jolyn taý-ken ınjeneri bolyp bastady. Bul mamandyqty eliniń qamyn oılaıtyn jandar ǵana tańdaıdy. Boıyndaǵy batyldyq, qaısarlyq keıin ony ulttyq qaýipsizdik salasyna alyp keldi. Osy salada qatardaǵy leıtenanttan general-leıtenant shenine deıin kóterildi. 2002–2007 jyldary Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Pavlodar, Almaty oblystaryndaǵy departamenttiń bastyǵy boldy. Qoǵam tynyshtyǵyn qamtamasyz etýdegi qyzmettiń júgi de batpandaı bolatyny belgili. О́ńirlerdegi zańǵa qaıshy keletin is-áreketterdiń jolyn kesti. 2007 jyly Prezıdent sheshimimen Ádil Shaıahmetov Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasarlyǵyna taǵaıyndaldy. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy qyzmetinde el táýelsizdiginiń nyǵaıýy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý jolynda tynymsyz eńbek etip, memlekettiń damýyna ólsheýsiz úles qosty.
Bul kúnde ardaqty azamat otbasyndaǵy ul-qyzdaryna qamqor áke, nemereleriniń súıikti atasy. Zaıyby Aısulý ekeýi – shańyraqtaryn baqyt baǵyna aınaldyrǵan jandar. Árıne, tókken ter, eseli eńbek eshqashan zaıa ketpegen. Ádil Shaıahmetulynyń memleketten alǵan nagradalary, marapattary da jetkilikti. General-leıtenant Ádil Shaıahmetov 6 ordenmen, onyń ishinde I, II dárejeli Dańq, Qazaqstan Ulttyq olımpıada komıtetiniń «Altyn» ordenimen, Reseıdiń Iý.Andropov atyndaǵy ordenimen, elýden asa medalmen marapattalǵan. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń, Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń qurmetti professory, birneshe oblys, qala, aýdannyń qurmetti azamaty. Elge jasaǵan jaqsylyǵy úshin aınalasyndaǵy adamdardan, týǵan-týysynan alǵan alǵys – munyń bárinen de bıik ekeni sózsiz.
Búginde general-leıtenant Ádil Shaıahmetuly 70 jasqa tolyp otyr. Bul – elge sińgen eńbek baǵalanyp, keıingi urpaqqa úlgi bolar joldy aıqyndaıtyn kemel kezeń. Sátbaev mektebinen tálim alyp, óndiriste shyńdalyp táýelsiz eldiń ulttyq qaýipsizdigine ólsheýsiz úles qosqan tulǵaly azamat, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ádil Shaıahmetulynyń ómir joly – búgingi jas býyn úshin taǵylymǵa toly úlgi-ónege.
Ulyqpan SYDYQOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory
