Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Byltyr el ekonomıkasy bir-birimen qabysa bermeıtin faktorlardy úılestire bilýimen este qaldy. Úkimettiń ekonomıkalyq blogi kúmán men úmittiń ortasyndaǵy kezeńdi bastan keshti. Jyl basynda pessımıstik kózqarasta bolǵan boljamdar jyldyń ekinshi jartysynda jaqsy jaǵyna qaraı ózgerdi. Sarapshylar munyń sebebin jahandyq qarjy jaǵdaıynyń jumsarýymen túsindiredi. AQSh ekonomıkasynyń tózimdiligi, iri elderdegi bıýdjettik qoldaý men halyqaralyq saýdanyń ishinara jandanýy da qosymsha áser etti.
El ekonomıkasy 11 aıda 6,4%-ǵa ósti. Mundaı ósim 2013 jyldan beri baıqalmapty. Tipti 2024 jyldaǵy 5 paıyzben salystyrǵanda, birshama joǵary.
Sarapshylar endi kapıtal aǵyndarynyń ártúrliligi aldaǵy ekonomıkalyq josparlarǵa túzetý engizýi yqtımal ekenin alǵa tartady. Munaıdyń ekonomıkalyq ósimge áseri jeke-dara taldanatyn taqyrypqa aınalýǵa tıis. О́ıtkeni bıyl munaı óndirisi deńgeıi tómendeýi múmkin, al byltyrǵy joǵary bazalyq mólsherleminiń áseri osy jyly álsireýi yqtımal.
Qarjyger Ánýar Úshbaevtiń aıtýynsha, bizge saıası ekonomıkalyq baǵdarlamalar jınaǵy emes, birtutas ekonomıkalyq doktrına kerek. Memlekettik holdıngterdi saıası basqarý rejiminen ashyq ekonomıkalyq jaýapkershilik rejimine kóshiretin kez keldi. Sondaı-aq naryqtyń betalysyn syrtqy geoekonomıkalyq strategııamen úılestirip alý da mańyzdy. Bul faktor, Úshbaevtyń aıtýynsha, «órkenıettik kod» úshin emes, bıliktegi ekonomıkalyq oılaý sapasyna arnalǵan emtıhan boldy. Úkimettiń ekonomıkalyq bloginiń bul emtıhannan qalaı ótkeni osy jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda belgili bolady.
Aımaqtardyń damýy men ekonomıkalyq ósim arasyndaǵy baılanys, donor oblystardyń qataryn kóbeıtý týraly Memleket basshysynyń tapsyrmasynda da jıi aıtylady. Úkimet bıyl bıýdjetti damytý úlesin – 15 paıyzǵa, 2028 jyly 25 paıyzǵa ulǵaıtamyz dep ýáde etip otyr. Sarapshy B.Zııabekov Úkimet osy ýaqytqa deıin óńirlerdiń qandaı salalar boıynsha damýǵa beıim ekenin tolyq zerttemegenin alǵa tartady. Salyqty ortalyqtandyrý úrdisi de aımaqtardyń damýyn tejep tastady. Mundaı pikirdi Májilis depýtaty Baqytjan Bazarbek te qostaıdy. Onyń aıtýynsha, Jetisý men Túrkistan oblysynyń respýblıkalyq bıýdjetten alatyn qarjysy 70%-dan asyp ketken. Iаǵnı bul oblystar óz-ózin qamtamasyz ete almaı otyr. Al Mańǵystaý oblysy 2023 jyly «donor» boldy. Qazir kómek alatyn óńirge aınalǵan. Qazir elde úsh donor óńir qalǵan. «Qalǵan oblystar óz kirisin ádeıi tómen kórsetedi, 2,3 trln teńgeni quraıtyn sýbvensııaǵa (bıýdjetten beriletin qarjy) táýeldi. Demek ákimder ınvestısııa men bızneske qolaıly jaǵdaı jasaı almaı otyr», deıdi B.Bazarbek.
Tipti keıbir donor óńirlerdiń ózi keı kezde bıýdjetke alaqan jaıyp qalatynyn Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın de aıtqan edi. Onyń aıtýynsha, 20 óńirdiń 17-si sýbvensııalyq, ortalyqqa táýeldilik 49 paıyz deńgeıinde saqtalyp otyr. Qalǵan úsh óńir — Almaty, Astana qalasy jáne Atyraý oblysy donor. Biraq munyń da «shartty» kórsetkish ekenin mınıstr de moıyndaıdy. Basqasha aıtqanda, ortalyqtan qosymsha transfertterdi donor aımaqtar da alady. «Megapolıs qalalarda, oblystarda iri jobalardyń kóbi ortalyqtan júzege asyrylady. Bul degenimiz metropolıten qurylysy, Astana qalasynyń jańa kólik júıesi, ıaǵnı LRT, jaıly mektepter, kóliktik jáne ózge de ınfraqurylymdy damytý jobalary», deıdi S.Jumanǵarın.
Byltyr elimiz syn-qater jaǵdaıynda da turaqty ekonomıkalyq ósim qabiletin rastady. Alaıda uzaqmerzimdi damý maqsatynda ınnovasııalardy yntalandyrý, makroekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaý, shıkizat naryqtaryna táýeldilikti tómendetý, ınflıasııany baqylaý jónindegi sharalardy iske asyrý qajet.
Almatyda ótken sarapshylar keńesinde Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń professory Natale Zýbarevıch bizben áńgimesinde ekonomıkalyq ósim men halyqtyń ómir súrý deńgeıi arasyndaǵy baılanys álemdik ekonomıkalyq ádebıette keńinen zerttelgenin aıtyp bergen. Klassıkalyq teorııalarda ındýstrııalanýdyń alǵashqy kezeńderinde teńsizdik ýaqytsha ósetini aıtylǵan. Keıin memleket pen ınstıtýttardyń aralasýymen birtindep tómendeıtini eldiń ınvestısııalyq klımatyna keri áser etetin kórinedi. Onyń aıtýynsha, ındýstrııalandyrýdyń kezeńinde ınvestısııalyq ahýal kádimgi baǵdarshamnyń shamdaryna kóbirek uqsaıdy. Jasyl aımaqta Almaty men Astana tur. Eldegi ǵana emes, búkil álemdegi ınvestısııalyq ahýal qyryq qubylsa da bul megapolısterdiń áleýeti syr bermeıdi. Sebebi bul qalalarda adam kapıtaly myqty, ınfraqurylym damyǵan, salyq júıesi tamyrlanǵan. El batysyndaǵy oblystardyń damýyna munaı dem beredi. Al ózge óńirlerdiń damýy baǵdarshamnyń qyzyl túsi tárizdi tejelip tur.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi 2026 jyldan bastap «О́ńirlerdi damytý jospary» boıynsha jumys isteıtinin jıi aıtady. Bıýdjet qarjysy tek qajettilikterge ǵana jumsalyp, Joǵary aýdıtorlyq palata jergilikti bıýdjetterdiń oryndalýyna aýdıt júrgizip otyratyn bolady. Buǵan qosa jańa Bıýdjet kodeksinde monıtorıng, eseptilik pen jaýapkershilikke qatysty naqty normalar engizildi.
