Elge soǵystan aman-esen oralǵan atalar men apalarymyzdyń da sany kúnnen-kúnge azaıyp keledi. Bıylǵy Uly Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıyn qarsy alǵan sanaýly atalarymyzdyń biri búginde Ordabasy aýdany Shubar eldi mekeninde turatyn Dármen Kenjebaıuly aqsaqal. О́ziniń toqsan tórtinshi jazyn qarsy alǵan Dármen aqsaqal áli shıraq, sergek. Odan soǵys jaıynda suraı bastasań, este saqtaý qabiletine tań qalmaı tura almaısyń. Barlyq oqıǵalardy túgel búge-shigesine deıin aıtyp beredi.
Dármen atamyz 1942 jyldyń mamyr aıynda Almatydaǵy atty áskerlerdi daıyndaıtyn jattyǵý ornynda 4 aı daıyndyqtan ótip, qyrkúıek aıynda 4-shi Belarýs maıdanyna attanǵan. Polkovnık Potapov basqaratyn atty áskerler polki Mınsk qalasyn azat etý úshin shaıqasqan. Osy polk quramynda 1943 jyly 1-shi Ýkraına maıdanynda Jıtomır, Rovno, Lýsk qalalary úshin bolǵan urystarǵa qatysyp, budan keıin 2-shi Ýkraına maıdanynda Lvov, Lıýblın qalalaryna jaqyndap, Karpat taýlarynan biraz ýaqyt asa almaı turǵan. 1944 jyly Rýmynııa arqyly aınalyp ótip, Vengrııanyń Derbsen qalasyn azat etken. 1945 jyly kóktemde Dýnaı ózeniniń boıymen Slovenııanyń Bratıslava qalasyna qaraı jyljyǵan. Budan keıin Avstrııanyń Vena qalasyn azat etken ýaqytta nemis fashısteri tolyq jeńilis tapqany týraly habar jetken. Biraq soǵys aıaqtalǵannan keıin de nemistiń arnaıy daıyndalǵan SS dıvızııalary sońǵy oqtary qalǵansha berilmeıtin bolǵandyqtan, taǵy da bir aptadaı soǵysqa qatysýǵa týra kelgen. Soǵys aıaqtalǵannan keıin atty áskerlerdi Jıtomır qalasyna qaıtaryp, barlyq attardy qural-saımandarymen jergilikti halyqqa taratqan.
Ol kisi 1942 jyldyń mamyrynan 1945 jyldyń mamyryna deıingi 3 jylda talaı qııan-keski urystarǵa qatysqan. Alǵashqy «Jaýyngerlik erligi úshin» medalin Jıtomır qalasyn azat etý úshin bolǵan shaıqasta, ekinshi «Jaýyngerlik erligi úshin» medalin Kıshınev qalasynyń mańynda qorshaýda qalǵan 5-shi polkti qutqarýǵa qatysqany úshin alǵan. 1944 jyly tankke qarsy atatyn qarýmen tankti atyp órtegen, ózi de aıaǵynan jaralanyp, esinen tanyp qalǵan. Dármen atamyzǵa «Qyzyl juldyz» ordeni nemistiń SS dıvızııalaryn talqandaý úshin bolǵan urystaǵy erligi úshin berilgen. Nemistiń arnaıy daıyndalǵan SS dıvızııalary soǵys bitkennen keıin de qarýlaryn tastamaı, sońǵy oqtary qalǵansha atysqan ǵoı. 1945 jyly 10 mamyr kúni Mıýnhen qalasyna qaraı tez júretin mehanıkalandyrylǵan kolonnamen, tanktermen jaqyndaǵan. Aldymen odaqtastardyń jáne Keńes Odaǵynyń ushaqtary tynymsyz bomba tastaǵan. Budan keıin artıllerııa snarıadtarymen atqylaǵan, sodan soń «aıyp batalondarynyń» sarbazdary, ile-shala tankterge mingesken jaýyngerler soǵysqa kirisken. Soǵys bir aptaǵa sozylyp, sońynda 700-ge jýyq nemis áskeri qoldaryn kótermegen kúıi qolǵa túsken. Dármen atamyz sol qolǵa túsken nemisterdiń ishinen ofıserlerdi bir bólek, sarbazdardy bir bólek jáne jaı adamdardy bir bólek suryptaý isine qatysqan. Suryptaý isi óte qıyn jaǵdaıda júrgizilgen, óıtkeni, tikeleı maıdan joq, aınala túgel qolǵa túsip jatqan nemister, qaı jaǵyńnan oq atylary belgisiz. Talaı jaýynger Jeńis kúnin kórgenimen, jaýlardyń tasadan atqan oqtarynan elge aman orala almady...
Dármen atamyzdyń taǵy bir áńgimesi jylqy janýary týraly boldy. «Jylqy jaryqtyq óte sezimtal, aqyldy keledi. Sezimtaldyǵy sonsha, oqtyń qaı jaqtan atylǵanyn baıqap, ıesine belgi beredi. Sonymen qatar, snarıadtar jarylyp jatqanda toptasyp, eshqaıda qashpaıdy. Atty áskerlerdi qolbasshylyq kóbinese manevr jasaý úshin paıdalanatyn. Bir kúnde nemistiń tylyna 30–40 shaqyrym enip tutqıyldan shabýyldap, jaý áskerleriniń úreılerin qashyryp, bekinisterin tastaı qashýy úshin jaǵdaı jasaıtyn, – deıdi maıdanger.
Dármen ata elge 1946 jyly oralyp, 1948 jyly Kóktóbe aýylyndaǵy Rahmatýlla qyzy Dámeli apamyzǵa úılenedi, 6 ul-qyz tárbıelep ósirdi. Balalarynyń bári de eline eleýli, halqyna qalaýly azamattar. Aralarynda ǵylym doktory da, jaýapty memlekettik qyzmette isteıtinderi de jáne kásipkerlikpen aınalysatyndary da bar.
Al ózi soǵystan keıin aýyl sharýashylyǵynda eńbek etip, brıgadır, ferma meńgerýshisi jáne bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy dárejelerine deıin kóterilgen. 1966 jyly maqta sharýashylyǵynda rekordtyq kórsetkishke jetkeni úshin Máskeýdegi «Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy jetistikteri» kórmesine qatysyp, «Eńbektegi erligi úshin» medalimen marapattalǵan. BLKJO-nyń 60 jyldyǵy atyndaǵy keńshardyń qoıma meńgerýshisi qyzmetinen zeınetkerlikke shyqqan. Zeınetkerlikke shyqqannan keıingi 34 jyldyń ishinde qolynan ketpen-kúregin tastamaı, balalarynyń, keıinnen nemereleriniń de joǵary bilim alýlaryna jaǵdaı jasap otyrǵan...
Mine, osyndaı ulaǵatty ǵumyr keshken súıegi asyl atamyzǵa bıylǵy Naýryz merekesi qarsańynda Ordabasy aýdanynyń basshylyǵy arnaıy kelip, atamyzdy týǵan kúnimen quttyqtap, ıyǵyna shapan jaýyp jáne «Ordabasy aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵy berilgendigi týraly Ordabasy aýdany máslıhatynyń sheshimin jarııa etken edi.
Atymtaı SERIKBAI,
№18 kolledj dırektorynyń tárbıe jumystary jónindegi orynbasary.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
