Bizdiń qazaqta kózi tirisinde ańyzǵa aınalǵan adamdar az da emes, kóp te emes. Sol sanattaǵy tulǵanyń biri de biregeıi Asanáli Áshimuly edi. Ol týraly jazylǵan jazbalar, esseler, portretter, salynǵan sýretter, túsirilgen fılmder, arnaý óleńder, fotoalbomdar, suhbattary men fılmderi, jazǵan kitaptary beıneli túrde tápsirlegende, bir atanǵa júk bolar-aý shamasy.
«Kisi balasyna qasıet týa bitedi, qabilet júre bitedi» degen dana sózge den qoısaq, darynsyz adam bolmaıdy. Bul kisi akter bolmaǵan kúnde de jerde qalmas edi. Ony kórgen bette kim-kimniń de tarapynan paıda bolatyn úlken bir súıispenshilik sezim osylaı deýge den qoıǵyzady. Tula boıyndaǵy bir ǵajaıyp tartymdylyq onyń báribir tegin adam bolmasynyń aıqyn aıǵaǵyndaı kózge uryp turar edi.
Asaǵań óziniń qatarlastary, jaqyn aralasatyn adamdarymen qatar, jasy kishi inilerine de kishilik tanytyp, iltıpat bildirip otyratyn. Mádenıettiń nyshany ǵoı, jaqtyrmaǵan adamyna sonyń habarshysyndaı ıshara bildiretin. Kishilik pen kisilikti qatar ustanatyn. Biraq sony túsiný úshin sańlaý bermegender bolsa qaıtesiń. Olardy da kórdik.
Birde bir inishek shetelge bara jatqanyn aıtyp, «Sizge qandaı syılyq alyp keleıin» dedi. Áýelde onyń sózine bul kisi asa mán bermeı, estimegen syńaı tanytty. Ony álgi eleıtin emes. Syılyq jasaǵysy kelse, jurt kózinshe jarııa qylmasa da bolady ǵoı. Biraq anaý qoıar emes. Asaǵań aqyryn ǵana: «Aınalaıyn, syılyqty aldymen shesheńe al», dedi. Biz kóńilimiz bosap, meıirlenip qaldyq. Ol da Asaǵańnyń ózi aıtatynyndaı, «búgingi tańdaǵy inileriniń biri» edi.
Akterdiń tirliginen bir baıqaǵanym, gúl ekkendi jaqsy kórdi. Jurt kóńilinde batyr beınesinde qalǵan adamnyń janynyń náziktigi, úlbirep turatyny sondaı, tipti kúndeligine «Gúlder de jylaıdy eken» dep jazdy. Keıin osy atpen shaǵyn kitapshasy da shyqty. Ásirese úı aýlasynyń aýrasyna erekshe kóńil bóldi. Aýladan mádenıettiń, estetıkanyń lebi sezilip turýyn jany qalaıtyn. Estet adam. Uqypty kelinderin jaqsy kórdi. Kúndeliginde jazǵanyndaı, as daıyndaǵanda basyna oramal tartpaǵan «hozıaıkalardyń» qolynan shaı ishpeıtin. «Bizdiń qazaqtar úıiniń aınalasyn kógaldandyrmaıdy, onyń ornyna kartop egip tastaıdy. Aldymen oılaıtynymyz tamaq» dep otyratyn jaryqtyq.
Jeńgemiz Baǵdat – óte ásershil, sezimtal, adal. Bul da óner adamy úshin bir baqyt. Asekeńe keshigip kelgen baqyt bolǵanymen, sol baqytty der kezinde kemeline jetkizgen adam. Baǵdat shaharyn bombylap jatqan tus edi. Asaǵań men jeńgemiz mártebeli mahabbattyń arqasynda sol kezde tabysyp, qosyldy. Sondaǵy Asaǵańnyń: «Jurt Baǵdatty bombylap ala almaı jatyr, men bir oq shyǵarmaı aldym» degeni bar. Árıne bul qaljyń. Asekeńniń «...Jan bólek» degen kitaby shyqqan kez. Sol kitapty bir túnde oqyp shyqqan Baǵdat begimniń ózi aıtqandaı, «túnimen jylap, men bul kisini baqytty etýim kerek» degen sheshimge kelip, taǵdyryn máńgilikke osy bosaǵaǵa baılaıdy. Bul shańyraq búginde aǵaıyn-týystyń ańqyldap kelip qosylatyn qosynyna ǵana emes, kemel keńes quratyn Alash ardaqtylarynyń aýdıtorııasyna aınaldy.
Asekeń ómirden tek qana ádemi úılesim izdedi. Sulýlyqty, tartymdylyqty jaqsy kórdi. Usaq-túıekke kóp mán bermedi. Tereń, tunyq oıǵa berilip, sol tóńirekten ǵana lázzat tapty. Kitapty kóp oqydy, áńgimeni jaqsy tyńdaıtyn, ózi de sheber áńgimeshi boldy. Al endi bar ǵoı, nadandyqtyń ısi shyqqan jerde bir mınót te otyrmaıtyn.
Árıne, bul qoǵamda qansha daryndy bolsa da óz múmkindiginen tómen ómir súretinder baryn da jasyra almaısyń. Sebebi olarǵa jaǵympazdyq, jaramsaqtyq jat. Asaǵam «meniń bıznesim osy kezge deıin jıǵan abyroıym» deıtin. Rasynda onyń múmkindigi óziniń jyldar boıǵy jankeshti jumysynyń jemisi edi. Oǵan bári de ózi keldi. Ataq ta, abyroı da. Árıne ońaılyqpen kelgen joq. Endi osyǵan qarsy bir tańǵajaıyp antıpod bar. Olar óz múmkindiginen joǵary ómir súretinder. Bular kóbine tanymaldyǵymnan aıyrylyp qalamyn dep jantalasatyndar. Asanáli Áshimuly bul máselege eshqashan bas aýyrtqan joq.
Qazir ózi bireýmen qaljyńdasý da qaýiptirek. Alaıda qaı kezde de qaýyp emes, taýyp aıtatyn Áshimov áziliniń qarsylasynan qyńsylap qaıtqan kezi joq. Talanttyń aty talant, qaǵytpasynda da haltýra bolmaıtyn. Qaıta ondyqqa dóp tıip, kóńilimizdi kókke kóterse, keıde ázildiń túbinde zil jatatynyn da ańǵartyp ketedi. Kisini qaıǵyǵa salý ońaı, kúldirý qıyn. «Kómeıdi toltyrý ońaı, kóńildi toltyrý qıyn» deıdi halyq. Demek kúldirý arqyly zildiń ózin de jeńildetip jiberedi eken kemeńger kisi.
Zil dedik qoı. Qaısybir jyly qara basyn qaıǵynyń bulty torlaǵan kúnderde, zil basqanda taǵy da jan daýasynyń emshisi kúndeligine: «Kesh tússe boldy, bizdiń úıdi bir kóńilsizdik basady» dep jazǵany da bar edi. Sonda ǵoı ózi «balam» dep qaljyńdaıtyn áıgili akademık aǵa dosy Tóregeldi Sharmanovtyń: «Tragedııa degenimiz – bostandyq aldyndaǵy jaýapkershilik» degen sózinen soń dúr silkinip edi. Uly ónerdiń súıeýshi, qudireti rýh desek, bul teatrǵa on eki jyldan keıin qaıta oralyp, sol rýhpen betbe-bet keldi. Tipti sol kúnderde de kezikken kedergilerdi sol qaıta oralǵan rýhpen jeńdi». Ázelgi dosy Esmuqan Obaev: «Asaǵań shynynda adamı baqyttyń basynda turǵan adam. Basyna túsken qandaı qıyndyqty da ishki rýhanı kemeldigi jeńip, sol baqytty sátterge qaıta oralǵan jan» degen edi. Sondaı-aq Mekemtas Myrzahmetovtiń Asaǵańa qaratyp aıtqan: «О́mirge senimdi adam – anyq júredi», «adamnyń bolmysyna enetin ónerdi» ( Abaı) ıgergen mundaı adamdardy taǵdyrdyń ózi az synamasa kerek edi» degen ǵajap sózi de búıregimizdiń bir buryshynda búlkildep jatyr.
Rasynda bul kisiniń akter retindegi daralyǵy óz aldyna, eń bastysy adam retindegi bıik bolmysyn bederlegen tulǵalar sózine de eriksiz ılanasyń. Jaqsy adam bolý da árkimniń qolynan kelmeıdi. Asaǵań aldymen sony ıgergen adam – akter. Meniń keshegi shedevr shaldarymnan estigen kóp sózimniń biri de biregeıi osy edi: «aldymen adam bol».
Mundaıda kóńil sóziniń shabandoz shabyt, kórkem keńistik tileıtini bar. Sol sarynǵa salsaq, Alash aspany bir sátke alasaryp, «qarańǵy túnde taý qalǵyǵany» ras. Bul qaıǵy – halyqtyń qaıǵysy bolǵanda basqasha qalaı deýge bolady? Sol kúnderdegi halyqtyń kól-kósir mahabbatyn kózińmen kórip turyp, bulaı demeske taǵy da áddiń joq. Shyn sózdi aıtý da tal túste shyraq janǵanmen birdeı ǵoı. Osy oıǵa mańdaı súıesek, dúnıeden dúrkirep bir dáýir kóshti-dúr. Teatrdyń altyn ǵasyryn da jasaǵan osylar edi. Keshegi Áýezov áleminen, Shanınderdiń shekpeninen shyqqan qasıetti qara shaldardyń sara jolyn jalǵap, Toqpanovtyń toqpaǵyn, Mámbetovtiń mektebin kórdi. Baspasózde «Sherhannyń shekpeninen», «Berdiqulovtyń beshpentinen shyqqandar» degen uǵym bar. Bular – Ánýarlar, Esbolǵandar, Raıymbekter, Farıdalar... Mámbetovtiń myqtylary edi.
Tanymaldyǵy tórtkúl dúnıeniń túpkirine jetken, Alash atyn aspandatyp, Aımanovtardyń amanatyn alǵa aparyp, armanyn asyra oryndaǵan Asanáli Áshimuly – bahadúr Bekejan bu dúnıeniń esigin jyly jaýyp, ózi jıi jazyp, jıi aıtatyn saǵynyshqa aınalǵan «samorodok-sary altyndaryna» attanyp ketkenine endi kóńil sene bastady. «Áli talaı myń ólip, myń tirilersiń» deýshi edi janyndaı jaqsy kóretin Oralhan dosy. Kúni keshe ǵana jaryq kórip, ózi tusaýyn kesken «Aktermin men, myń ólip, myń tirilgen» atty kisilik kitaby aqqý ánindeı bolǵan eken. Sábıt dosy ekeýi «biz aıtpaǵanda , kim aıtady?» dep kitap jazýdan jarysqa túsip edi. Artynda taǵy da beti ashylmaı qansha kitapqa arqaý bolar alty dápter qaldy.
Asaǵańnyń klastasy Oktıabr ákemiz: «Asanáliniń tóbesi kóringennen bar ekenbiz ǵoı, bar ekenbiz dep shúkirshilik etemin» deýshi edi. Bul sózdiń qazaq amanda áli talaı aıtylatynyna, aıtyla beretinine shúbáńiz bolmasyn.
Osylaı. Ańyz bop keldi, ańyz bop ketti.
Ol endi bıikteı beredi.
Qalı SÁRSENBAI
