Jastar kásipkerligi: qoldaý bar, qaıtarymy qalaı?

Alaıda kásipkerlerdiń jas erekshelikterin salystyryp qaraǵanda, olardyń arasynda 35 jasqa deıingi jastardyń úlesi aıtarlyqtaı tómen ekeni baıqalady. О́ńir turǵyndarynyń 28%-y – 18–35 jas aralyǵyn­daǵylar. Demek, jastar áleýeti jetkilikti bolsa da, kásip­kerlikke tolyq tartylmaǵan.

Ekinshi jaǵynan, jastardy qoldaýǵa arnalǵan túrli memlekettik baǵdarlamalar men granttyq qoldaýlar Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar, Jastar saıasaty, Kásipkerlik basqarmalary men «Atameken» UKP óńirlik fılıaly arqyly júıeli túrde iske asyrylyp keledi.

Máselen, óńirlik Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqar­masynyń tapsyrysymen «Atameken» UKP fılıalynda byltyr «Bastaý bıznes» jobasy aıasynda 2 283 jas kásipkerlik negizderine oqyp, olardyń ishinen 227-si 400 AEK kóleminde qaıtarymsyz grant­qa qol jetkizdi. Bıznes-jobalaryn sátti qorǵaǵandar 1 mln 500 myń teńgeni negi­zinen kıim tigetin mashına, kondıterlik taǵamdar men nan-toqash pisiretin peshter, tor toqıtyn stanoktar, kólik jóndeýge arnalǵan quraldar, kompıýterlik jab­dyqtar, mal-qus satyp alýǵa jumsaǵan. Olardyń arasynda kópbalaly analar, múmkindigi shekteýli jandar, múgedektigi bar bala tárbıelep otyrǵan ata-analar, ataýly áleýmettik kómek alýshylar kóp.

Grant ıegeri qarajattyń jartysyn ǵımaratty jaldaýǵa jumsaýǵa quqy bar. Alaıda balalardy damytý ortalyqtary men til úıretý kýrstaryn ashqan biren-saran jas kásipker bolmasa, qalǵandary bar aqshasyna jabdyqtar satyp alǵan. Iаǵnı olar ǵımarat jaldaýǵa qarjy jum­saǵysy kelmegen.

Taǵy bir nazar aýdararlyǵy – qala men aýdan ortalyqtaryndaǵy jańadan ashylǵan nysandardyń deni usaq saýda men qyzmet kórsetý salasynda shoǵyrlansa da, uzaqmerzimdi, turaqty kásipke aınalmaı keledi. Olardyń kóbi birer jyldyń ishinde jabylyp qalady. Bul jaǵdaı tek memleket qarjysymen is bastaǵandarǵa ǵana emes, jeke qarjysyn quıǵandarǵa da tán. Granttyń qysqamerzimdi jobalarmen aıaqtalýynyń birneshe sebebi bar. Eń aldymen, memlekettik baǵdarlamalar arqyly beriletin qarjy kóleminiń shekteýli bolýy (eń kóp grant qarjysy 5 mln teńge, eń tómengisi 400 AEK kólemindegi 1,5 mln teńge), oǵan kópshiliktiń qol jetkize almaýy. Joǵaryda kórsetkenimizdeı, byltyr «Bastaý bıznes» arqyly kásipkerlik negizderine oqyǵan 2 283 jastyń 227-si ǵana 1,5 mln teńge qaıtarymsyz grant utty. Qalǵan úmitkerler mundaı qoldaýǵa ıe bola almady. Bálkim, qazirgi ınflıasııa deńgeıin eskerip, «Bastaý bıznes» arqyly qarjy berýdi kóbeıtken jón be? Tegin kelgen qarjy qumǵa sińgen sý sııaqty beıbereket jumsalyp ketpes pe degen qaýip te bar.

Kóp jaǵdaıda jumyspen qamtý basqarmasynyń mamandary jastardy eńbek naryǵyna tartýdyń barlyq múmkin joldaryn qarastyryp keledi. Basqarma mamandarynyń bergen málimetine qaraǵanda, byltyr jumysqa orna­las­tyrylǵan 47 382 aqtóbeliktiń 19 930-y nemese 42%-y – jastar. Sonyń ishinde bos jumys oryndary jármeńkesi arqyly 12 114, «Jastar tájirıbesi» baǵdarlamasy arqyly 2 152 adam ornalassa, qysqa merzimdi kásiptik bilimmen 170 jas qam­tylyp, Elektrondy eńbek bırjasy arqyly onlaın oqytýǵa 1 039 adam jibe­rildi. О́tken jyly basqarma mamandary bos jumys oryndary jármeńkesin aı saıyn uıymdastyryp, jumys berýshiler men jumys izdeýshilerdiń basyn bir jerge qosyp otyrdy. Byltyr ótken 151 bos jumys orny jármeńkesine 4 183 aqtóbelik qatyssa, onyń 1 122-si – jastar.

Ekinshi jaǵynan, Jastar saıasaty basqarmasy aýdandardaǵy resýrstyq ortalyqtar arqyly volonterlik toptar jumysyn úılestirip, ásirese NEET sanatyndaǵy jastardy ortaq iske tartyp júr. Respýblıkalyq «Zhas Project» jobasyna da belsendi qatysatyn óńirlerdiń biri – Aqtóbe oblysy. Máselen, 2025 jyly «Zhas Project» jobasy aıasynda 200-ge jýyq jastyń áleýmettik-kásipkerlik bastamasy qoldaýǵa ıe boldy. Eńbek naryǵynyń kúrt ózgerisi adamdardyń jańasha oılap, jańasha áreket etýin mindetteıdi. Jasandy ıntellektiniń engizilýimen bıznes, ǵylym, mádenıet, medıa, aqparattyq tehnologııalar, volonterlik sala saýatty da tıimdi bas­tamalardy qajetsinedi.

Osy turǵydan 2021 jyly Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Táýelsizdik urpaqtary» jobasynyń jańashyl, kreatıvti jastardyń basyn biriktirip, shyǵarmashylyq qyr­laryn ashyp jatqany kózge túsedi. Mádenı murany damytý, «Oqıtyn ult» tujyrymdamasy, mýzeıler men kitaphanalar isin jańasha baǵytta jandandyrý, ǵylymı zertteýler júrgizýge baǵyttalǵan IT, volonterlik saladaǵy startaptar jyl ótken saıyn jastardyń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp júr. Aqtóbe oblysynda da osy joba qarqyndy damyp keledi. Máselen, 2024 jyly «Táýelsizdik urpaqtary» jobasymen ǵylym, mádenıet, bıznes, medıa, aqparattyq tehnologııa­lar, volonterlik baǵyttarda 20 jasqa 300 myń teńgeden qaıtarymsyz grant berilse, 2025 jyly osy jobalardy súıemeldeýge jergilikti bıýdjetten taǵy da 30 mıllıon teńge qarastyryldy. Biraq munyń kemshiligi – baǵdarlama operatorlary men joba qatysýshylary bir ústel basynda otyryp, jobany qorytyndylap, onyń jetistikteri men kemshilikterin talqylamaıdy. Taldaý júrgizilmegen soń, baǵdarlamanyń nátıjeliligine qatysty tolyqqandy maǵlumat kópke jetpeıdi.

Startaptardy ekologııa, qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytynda damytýdyń óte mańyzdy ekenin Aqtóbe qalasy ákimdiginde qolǵa alynǵan saıabaqtar men skverlerdi abattandyrý jobasy kórsetip otyr. Kóktemnen bastap 26 saıabaq pen skver jergilikti kásipkerler qarjysymen abattandyrylsa, onyń eskızderin óńirlik ýnıversıtettiń «Dızaın jáne landshaft» mamandyǵynda oqıtyn stýdentteri ázir­leıdi. Bul ári «Taza Qazaqstan» aksııa­syna da serpin beretin bastama. Stýdentterdiń qalany kóriktendirý jumystaryna aralasýy ótken jyly bastaldy. Jazǵy óndiristik tájirıbelerin osy saıabaqtardy abattandyrý boıynsha ótkizip, úzdikteri qala ákimdigi uıymdastyrǵan «Jańa ıdeıa – jaıly qala» baıqaýyna qatysyp, 200 myń – 1 mln teńge aralyǵynda grant utty. Bıyl dızaınerlik bezendirý, landshaftyq dızaın jumystaryn stýdentter aýdandarda da jalǵastyrady.

Osyndaı bastamalardy tabıǵat qorǵaý sharalaryna da jumyldyrýǵa bolady. Máselen, qala tóńireginde, aýyldarda, tasjoldar boıyndaǵy bulaq kózderin arshý, jan-jaǵyn qoqystan tazartý, abattandyrý, kógaldandyrýǵa jastardyń tyń bastamalary kerek. Aqtóbe qalasynyń tóńireginde mundaı oryndar óte az. Jerasty sý kózderin aıaqasty etpeý «Taza Qazaqstan» aksııasynyń quramdas bóligi bolýǵa tıis. Osyndaı jumys biren-saran bolsa da iske asyrylyp keledi. Máse­len, Baıǵanın aýdanynyń ákimi Aıbek Kópenovtiń bastamasymen sáýirdiń ekinshi jartysynda Qaraýylkeldi aýylynyń jastary Móldirbulaq atalǵan bastaýdy shóp-shalamnan tazartyp, aınalasyn adam aıaǵy baspaıtyndaı etip bıiktetýdi jaqsy úrdiske aınaldyrǵan. Tabıǵat aıasyndaǵy kórikti jerlerdi, skverlerdi abattandyrý jumystaryna dızaın, aǵash ustasy, temir metaldardy óńdeıtin mamandyqtarda oqyp jatqan kolledj stýdentterin tartýǵa bolady.

Týǵan jerdiń árbir tasyn qadirleıtin jastar eńbekqor balalardan shyǵady. Kórgendi bala úıi men oqıtyn mektebiniń aınalasyn jınaýdan arlanbaıdy, jerge qoqys, synyq shóp te tastamaıdy. Daýsyz shyndyq – tártip pen tazalyq, mádenıet­tilik ózgeniń eńbegin baǵalaýdan bastalady.

Aqtóbe oblysy