Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jańa Konstıtýsııa jalpyǵa túsinikti bolady
Jıynda sóz alǵan Memlekettik keńesshi, Konstıtýsııalyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary Erlan Qarın mazmun, ustanym, maǵyna, jańashyldyq, tildik norma jaǵynan qoldanystaǵy Konstıtýsııa men jańa Ata zańnyń arasyndaǵy aıyrmashylyq aıtarlyqtaı ekenin málimdedi. О́z sózin reformaǵa qatysty túrli hat pen pikir kelip túskeninen bastap, jańa jobanyń qajettiligi men mańyzyn kópshilik durys qabyldap jatqanyn aıtty. Qoldaý kórsetken barsha azamatqa Konstıtýsııalyq komıssııa atynan alǵysyn bildirdi. «Jańa Konstıtýsııany áýre bop qabyldaýdyń qandaı qajeti bar edi?» nemese «Eski Ata zań qala bersin» deıtin pikirler de kezdesip jatyr» dep aıta kele, ol árbir otyrysta qoǵammen keri baılanys ornatyp, týyndap otyrǵan suraqtarǵa únemi ún qatyp júrgenine nazar aýdardy.
Bul joly da Memlekettik keńesshi týyndaǵan birqatar suraqqa jaýap berip, mysal retinde 1995 jyly qabyldanǵan qoldanystaǵy Konstıtýsııadan bir úzindi oqyp berdi.
«Qazirgi Ata zańnyń 13-baby 1-tarmaǵynda bylaı dep jazylǵan: «Árkimniń quqyq sýbektisi retinde tanylýyna quqyǵy bar jáne óziniń quqyqtary men bostandyqtaryn, qajetti qorǵanysty qosa alǵanda, zańǵa qaıshy kelmeıtin barlyq tásildermen qorǵaýǵa haqyly». Osydan ne túsinýge bolady?», dep surady ol.
Onyń pikirinshe, muny birneshe ret oqyǵan adam da, tyńdaǵan adam da eshteńe túsinbeıdi. Al mundaı túsiniksiz sóılemderdi, uǵynyqsyz sózderdi qoldanystaǵy Atań zańnyń kóptegen baby men tarmaǵynan kezdestirýge bolady.
«Asyra aıtqandyq emes, biraq 1995 jyly qabyldanǵan qoldanystaǵy eski Konstıtýsııa men jańa Ata zańnyń arasyndaǵy mazmundyq, ustanymdyq, maǵynalyq, jańashyldyq, tildik, redaksııalyq turǵydan aıyrmashylyq birshama. Jańa Konstıtýsııany, ondaǵy jańa mátindi jas ta, úlken de túsinip, qabyldaı alatyn bolady. Eń bastysy – osy», dedi E.Qarın.
Sóz sońynda komıssııa tóraǵasynyń orynbasary mundaı jańashyldyqty jan-jaqty túsindirý kerektigin aıta kele, eldik isterge aqylmen, syndarly kózqaraspen, naqty jumyspen, jasampazdyqpen kirisý mańyzdy ekenin atap ótti.
Azamat quqyǵyn qorǵaý – basty mindet
Bas prokýrordyń birinshi orynbasary Jandos О́mirálıev jańa Ata zań jobasyndaǵy 18-bapty naqtylaýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, komıssııanyń qaraýyna Konstıtýsııa jobasynyń 18-babyna qatysty birqatar usynys kelip túsken. Zańgerler men mamandardyń pikirinshe, zań tehnıkasy turǵysynan aıqyndaıtyn másele bar.
«Osy baptyń 2-tarmaǵynda «Sot sheshiminsiz adamdy zańda kózdelgen merzimnen artyq ustaýǵa bolmaıdy» dep kórsetilgen. Bul jalpy durys. Degenmen, orys tilindegi aýdarmasynda «merzimnen artyq ustaý» degen sheshýshi uǵym kórsetilmeı qalǵan. Sol sebepti keıbir mamandar «sot sheshiminsiz kúdiktini ustaýǵa múldem bolmaıdy» dep túsiný qaýpi bar ekenin aıtyp jatyr», dedi ol.
J.О́mirálıev kisi óltirý sekildi qaýipti qylmystar kidiristi kótermeıtini anyq, sondyqtan qylmysty toqtatý, kúdiktini dereý oqshaýlaý quqyq qorǵaý qyzmetiniń eń negizgi mindetiniń biri ekenin aıtty. «Tek osydan keıin ǵana sot ony kúzetpen ustaý týraly sheshimdi qabyldaıdy. Bul dúnıejúzilik tájirıbe sanalady. Konstıtýsııanyń árbir normasy anyq, túsinikti bolýy kerek. Sondyqtan talqylaýdaǵy osy normany zań tehnıkasy turǵysynan qaıta qarap, naqtylaýdy usynamyn», dedi ol.
Al Qazaqstan zańgerler odaǵynyń tóraǵasy Serik Aqylbaı memlekettiń jarııa-quqyqtyq jaýaptylyǵyn Ata zań deńgeıinde bekitýdi usyndy. Spıker memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń áreketsizdigi máselesine erekshe nazar aýdardy. Dál osy áreketsizdik quqyqtardyń eń jıi buzylýyna ákeledi. Bul – ótinishterdi qaraý merzimderiniń sozylýy, mindetti sheshimderdiń qabyldanbaýy, sot aktilerin oryndaýdan jaltarý, qyzmettik mindetterge formaldy kózqaras tanytý, t.b.
«Áreketsizdik kezinde de, zańsyz áreketter jasalǵan jaǵdaıda da bılik ókilettikterin júzege asyrýdyń zańda belgilengen tártibi buzylady ári jeke tulǵanyń múddelerine nuqsan keledi. Osyndaı syn-qaterdi eskere otyryp, memleket azamatty zańsyz áreketter men sheshimder qaýpinen barynsha qorǵaý úshin ózara is-qımyl rásimderin turaqty jańartyp, is júrgizý zańnamasynyń tıimdiligin arttyryp otyrady», dep atap ótti S.Aqylbaı.
2021 jyly Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks qabyldanyp, qoldanysqa enýi de kóp jaıttan habar beredi. Kodeks memlekettik apparattyń quqyqtyq sanasyna túbegeıli ózgeris engizip, «azamat bárin ózi dáleldeýge tıis» degen túsinikten «eger azamatta memlekettik organdar sheshimderiniń zańdylyǵyna kúmán týyndasa, kerisinshe, sonyń zańdylyǵyn dáleldeý – memlekettik organnyń mindeti» qaǵıdatyna kóshýge májbúr etti.
«Qylmystyq qýdalaý, ákimshilik májbúrleý, lısenzııalaý, jer jáne salyq salalaryndaǵy jaǵdaılar erekshe sezimtal, óıtkeni bul salalarda bılik tarapynan jiberilgen qateler nemese ókilettikterdi teris paıdalaný eleýli ári uzaqmerzimdi saldarǵa ákelýi múmkin. Sondyqtan memlekettiń jarııa-quqyqtyq jaýaptylyǵyn konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý máselesin kóterý mańyzdy. Bul azamattyq-quqyqtyq jaýaptylyqtyń dástúrli ınstıtýtyn tolyqtyrady, jeke adam men jarııa bılik arasyndaǵy buzylǵan tepe-teńdikti qalpyna keltirýdiń tıimdi quraly bolady», dedi komıssııa múshesi.
«Ádil sóz» sóz bostandyǵyn qorǵaý halyqaralyq qorynyń prezıdenti Qarlyǵash Jamanqulova da osy taqyrypty qoldap, árbir azamattyń memlekettik organdar men laýazymdy adamdardyń zańsyz áreketterinen nemese áreketsizdiginen kelgen zııandy óteý quqyǵy týraly normany engizýdi usyndy.
Q.Jamanqulovanyń pikirinshe, adamnyń memlekettik organdardyń zańsyz áreketterinen nemese áreketsizdiginen keltirilgen zııandy óteý quqyǵy – zań ústemdigi saltanat qurǵan memlekettiń jáne quqyqtar men bostandyqtardyń naqty sıpatynyń negizgi elementiniń biri. «Otandastarymyz osyndaı zalal úshin barabar ótemaqy alýǵa tıis. Eger azamatqa ádiletsizdik jasalsa, ol jumsaǵan ýaqyty, aqshasy nemese tipti júıkesi úshin ótemaqy alýy kerek», dep atap ótti ol.
Onyń aıtýynsha, mundaı konstıtýsııalyq kepildik azamattardy qorǵap qana qoımaı, memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalar tarapynan zańsyz sheshimder men is-áreketter qabyldaý qaýpin azaıta otyryp, turaqty aldyn alý áserin tıgizedi.
Ulttyq valıýta – táýelsizdik nyshany
Májilis depýtaty, «Respublika» partııasynyń jetekshisi Aıdarbek Qojanazarov óz sózinde ulttyq valıýta mártebesin Ata zańda bekitý týraly málimdedi. Bul – el azamattary tarapynan túsken usynystyń biri. Ulttyq valıýtanyń bolýy memlekettiń ekonomıkalyq táýelsizdigi men egemendigin aıqyndaıtyn negizgi kórsetkishtiń biri sanalady.
«Ulttyq valıýtanyń mártebesin Konstıtýsııa deńgeıinde bekitý – teńgeniń ınstıtýsıonaldyq mańyzyn naqtylap, qarjy-valıýta aınalymy salasyndaǵy memlekettik saıasattyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar ulttyq valıýtamyzdy Konstıtýsııada bekitý arqyly bolashaqta ártúrli alypqashpa pikirler men alypqashpa áńgimelerdiń aldyn alar edik», dep naqtylap ótti depýtat.
A.Qojanazarovtyń aıtýynsha, qazir teńge mártebesi zańmen rettelgen. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq banki týraly» zańǵa sáıkes ulttyq valıýta – teńge. Alaıda álemdik qarjy júıesi ózgerip jatqan jaǵdaıda bul máseleni Konstıtýsııa deńgeıinde naqtylaý asa mańyzdy.
Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov ta osy oıdy jalǵap, ulttyq valıýtamyz Konstıtýsııa arqyly qorǵalýy kerek ekenin jetkizdi. Ol teńgeniń tek aqsha aınalymynyń negizi ǵana emes, sonymen birge onyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin emıssııalyq organ – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń rólin Konstıtýsııada naqty kórsetý qajettigin atap ótti.
Onyń pikirinshe, Ata zańda sıfrlyq qarjy quraldary men vırtýaldy aktıvterdiń damýyn eskere otyryp, ulttyq valıýtany naqty kórsetý mańyzdy. Sondyqtan ol bul normany konstıtýsııalyq deńgeıde bekitýdi qajet dep esepteıdi.
Ata zańnyń qazaq tilindegi mátinimen jumys isteıtin arnaıy top qurylyp, júıeli ári nátıjeli jumys atqaryldy. Bul týraly QazGZÝ AQ basqarma tóraǵasy, professor Talǵat Nárikbaev málimdedi. Onyń aıtýynsha, termınder júıelenip, qazaq tili zańdylyǵyna saı jazylǵan.
«Komıssııanyń alǵashqy otyrysynda kóterilgen termınderdiń birizdiligi máselesiniń eskerilgenin atap ótkim keledi. Mysaly, zańgerler qoldanystaǵy Konstıtýsııada «quqyly», «haqyly», «quqyǵy bar», «quqyǵy joq», «haqysy bar» sııaqty termınder ártúrli kontekste qoldanylatynyn jıi synǵa alatyn. Jańa mátinde osy termınder maǵynasyna qaraı júıelenip, bir izge túsken. Sondaı-aq termınologııa máselesinde qazaq tilindegi zańdylyqtar men erekshelikter eskerilgen», dedi ol.
