– Bolathan Qazyhanuly, sizdiń bastamańyzben ekologııalyq bıoınjenerııa, algobıotehnologııada jasandy ıntellektige qatysty alǵashqy jobalar iske asa bastady. Onyń ǵylymdaǵy nátıjesi qandaı?
– Memleket basshysy Q.Toqaev elimizdiń Eýrazııa qurlyǵynda sıfrlyq habqa aınalý múmkindigi joǵary ekenin atap ótken edi. Soǵan baılanysty jasandy ıntellekt tehnologııasyn qarqyndy engizý bıoınjenerlik sheshimderdiń múmkindigin edáýir keńeıtip otyr. Sondaı-aq bıoremedıasııa, bıoónim óndirý men ekologııalyq monıtorıngtiń tıimdiligin arttyrady. Jalpy, ekologııalyq bıoınjenerııa – qorshaǵan ortanyń lastanýy men klımattyq qaýipter jáne turaqty damý sekildi zamanaýı syn-qaterlerge jaýap beretin ǵylymı baǵyttyń biri. Innovasııalyq tásilderdi qalyptastyrýda pánaralyq ózara yqpaldastyqtyń mańyzy zor. Bul ekologııalyq qaýipsizdik pen sırkýlıarlyq bıoekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan jańa sheshimderdiń paıda bolýyna jol ashady.
– Jıynǵa shetelden de ǵalymdar qatysty. Osy birlesken jobalar aıasyndaǵy shetel tájirıbesine de toqtalyp ótseńiz?
– Qazir kóptegen damyǵan el ekologııany jaqsartý úshin tabıǵı kózderden paıdaly zattardy bólip alý tehnologııasyn óndiristik deńgeıde damytyp otyr. Aıtalyq, ekologııalyq ınjenerııa Amerıka, Eýropa elderinde alǵa jyljyp barady. Olar mıkrobaldyrlardy ósire otyryp, ekologııalyq taza otyn alady. Bıologııalyq energııanyń sarqylmaıtyn qaınar kózin tapty. Álem sýtegi energııasyna qol jetkizgisi keledi. Biz de óz elimizde urpaqqa paıdaly energııa kózin alý baǵytynda jumys isteýimiz qajet. Osy ǵylymı is-sharada Tokıo ǵylym ýnıversıtetiniń professory, Fotosıntez zertteý laboratorııasynyń jetekshisi, doktor Tasýıa Tomo, Tıanszın bıotehnologııa ınstıtýtynyń professory, doktor Chjııýn Hýan, Chehııa Mıkrobıologııa ınstıtýty, «Algatech» ortalyǵy, Baldyr bıotehnologııasy laboratorııasynyń meńgerýshisi Iırjı Masoııdek, basqa da belgili ǵalymdardyń óz tájirıbelerimen bólisýi salada jańa jobalardyń iske asýyna múmkindik beredi.
– Búginde qandaı baǵytta zertteý júrgizilip jatyr?
– Bıotehnologııa kafedrasynda shırek ǵasyrdan beri fototrofty mıkroorganızmder, sý ekojúıelerin bıoremedıasııalaýmen qatar óte mańyzdy ǵylymı zertteýler iske asyp jatyr. Mıkrobaldyrlar men sıanobakterııalardyń molekýlıarly-genetıkalyq taksonomııasy zertteldi. Osy salada bıotehnologııalyq mańyzǵa ıe ǵylymı mektep qalyptasty. Qazir ǵalymdar tórt baǵyttaǵy jobany qolǵa aldy. Onyń birinshisi – fototrofty mıkroorganızmderdi paıdalana otyryp, qorshaǵan ortaǵa bıomonıtorıng júrgizý, qalpyna keltirýmen baılanysty bolsa, ekinshisi – fototrofty mıkroorganızmderdi paıdalana otyryp, medısınada densaýlyqqa paıdaly taǵamdyq qospalar, medısınalyq preparattar shyǵarýǵa mańyzdy shtamdardy bólip alýǵa arnalǵan. Úshinshisi – sarqylmaıtyn energııa kózderin, atap aıqanda, sýtegi energııasyn, bıodızeldi basqa da energııa túrlerin alý baǵytyndaǵy zertteýler. Tórtinshisi – shtamdardyń genofondyn saqtaý maqsatynda olardyń iri kolleksııasyn qurý boıynsha jumys júzege asyp jatyr.
– Fototrofty mıkroorganızmderden qandaı ónim alýǵa bolady?
– Fototrofty mıkroorganızmder – bıologııalyq turǵydan alýan túrli iri topqa jatady. Basqa mıkrobtardan aıyrmashylyǵy patogendik qasıeti joq. Kún sáýlesin energııa kózi retinde paıdalanyp, mıneraldy zattardy sińirý arqyly organıkalyq qosylystardy sıntezdeıdi. Tabıǵattan adam ómirine mańyzdy, bıologııalyq belsendi zattar sıntezdeıtin, sondaı-aq bıootyn óndirýge qabiletti shtamdar bólinip alynady. Tabıǵı ósip turǵan mıkrobaldyrlardy bólip alyp, birneshe seleksııadan keıin óndiriske paıdalanamyz. Ǵalymdarymyz «shroococcales» qataryna jatatyn sıanobakterııa shtamyn Balqash kólinen bólip alyp, birneshe seleksııalyq irikteý júrgizip, bıotehnologııalyq áleýetin rastady. Atalǵan shtamm quramynda ósimdikte, janýarda kezdespeıtin mańyzdy antıoksıdantty zattar, oksıgendi fotosıntez úshin pıgmentter anyqtaldy. Shtamm bıomassasynyń bıohımııalyq taldaýy onyń quramynda shamamen 56 paıyz aqýyz, lıpıd, kómirsý, amınqyshqyly, maı qyshqyly bar ekenin kórsetti. Bıomassa quramyndaǵy pıgmentterden bólip alyp, bıologııalyq belsendiligi zerthanalyq jaǵdaıda baǵalandy. Alynǵan nátıjeler bul qosylystardyń dıabettiń aldyn alýda jáne erte kezeńderinde emdik áleýetke ıe ekenin kórsetti. Qazirgi ýaqytta shtamm negizindegi ónimdi klınıkalyq synaqtan ótkizý kózdelip otyr.
– Mıkroorganızmderdi zertteý tehnologııasy qanshalyqty jolǵa qoıylǵan?
– El ǵalymdary úshin bir kletkaly organızmdi ósirý tehnologııasy «noý-haý». Tiri organızmmen jumys isteý, kóp kletkaly baldyrlardy ósirý óte kúrdeli. Ekologııalyq máselelerdi sheship, adamzat úshin paıdaly jobalardy iske asyryp otyrǵan zerthanamyzǵa memleket tarapynan qoldaý bolyp jatsa, ınstıtýt deńgeıine órkendetýge áleýetimiz jetedi. О́ıtkeni qazirdiń ózinde ekologııalyq máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan aýqymdy jobalar bar. Baǵdarlamaly-nysanaly jobalarymyz qoldaý tapsa, fotobıotehnologııa, algobıotehnologııa sııaqty úlken ǵylymı baǵyttar órkendeıdi.
– Salada mamandar jetkilikti me?
– Búginde «ekologııalyq bıoınjenerııa» salasynda joǵary deńgeıli mamandardy daıarlaý isi jolǵa qoıylǵan. Qazir osy baǵytta on shaqty ǵylymı granttyq joba iske asyp jatyr. Sondaı-aq osy sala boıynsha magıstranttar men doktoranttar daıarlaný ústinde. Ásirese biz joǵary bilim sapasyn arttyryp, ǵylym men óndiriske qabiletti mamandar daıarlaýǵa basymdyq berip otyrmyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
