Áńgime jobasy aýqymdy Aqtoǵaı men baǵdarlamasy bederli Bozshakól ken-baıytý kombınataryna qatysty.Keıingi kezde aýyzdan túspeı júrgen Aqtoǵaı elimizdiń shyǵysynda, О́skemenniń ońtústik-batysyna qaraı 400 shaqyrym qashyqtyqta jatyr. Balqash kóline tipti jaqyn, shyǵys jaǵalaýynan 40 shaqyrym ǵana.Qazaqstannyń soltústiginde jatqan Bozshakól – baǵdarlamasy bederli joba. Josparlanyp otyrǵan ken óndirý kólemi jylyna – 27,5 mıllıon tonna, quramyndaǵy mystyń ortasha úlesi – 0,36%.
Aýqymdy Aqtoǵaı
Aqtoǵaı qazba ornyn bastapqy barlaý 1974 jyly bastaldy. Alty jyldan keıin KSRO Paıdaly qazbalar qory jónindegi memlekettik komıssııa qor sanatyn bekitti. 2004 jyly jer qoınaýyn paıdalaný quqy «Qazaqmys» korporasııasyna berildi.
2011 jyly jeltoqsanda Qytaı memlekettik damý bankimen Aqtoǵaı jobasyn qarjylandyrýǵa qatysty ýaǵdalastyqqa qol jetti.
Aqtoǵaı kombınatynda ken óndirý úsh ashyq karerde júrgiziledi. О́ndirilgen shıkizatty paıdalaný úshin jylyna 25 mıllıon tonna kúkirt qyshqyldy (sýlfıtti) ken óńdeıtin baıytý fabrıkasy men 12 mıllıon tonna totyqqan kendi óńdeý úshin dymqyl siltisizdendirý men elektrolızdeıtin zaýyt salynady.
Kombınat qýaty kezeń-kezeńmen qatarǵa qosylady. Totyqqan ken óndirý qazirdiń ózinde qolǵa alynǵan. Burnaǵy jyldyń sońyna qaraı elektrolızdeý zaýyty paıdalanýǵa berildi. Baıytý fabrıkasyna birinshi kendi berý bıyl kúzge josparlanyp otyr.
Aqtoǵaı baıytý fabrıkasy keleshekte saǵatyna 30 myń tonnaǵa deıin kúkirt qyshqyldy ken óńdeıtin bolady. Alǵashqy jyldary tek osy kenishtiń ózi 100 myń tonnaǵa jýyq mys konsentratyn beredi.
Negizgi jabdyqtardy satyp alý máselesi sheshilgen. Bolashaq óndiristik alańnyń aýmaǵy basy artyq dúnıeden tazartylyp, qazba orny men turǵyn meken-jaıǵa aparatyn jol salynǵan. «Qazaqmys» pen merdiger kompanııalardyń adamdary turatyn ýaqytsha vahtalyq qalashyqtyń qurylysy qarqyndy júrgizilýde. Birqatar baspana men ashana paıdalanýǵa berilip te qoıdy.
Aqtoǵaı – Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Aıagóz aýdanynyń attas qalashyǵymen qaptaldas jatqan ashyq ádispen ken óndiriletin qýatty kenish. Ony qatarǵa qosý úshin shamamen 2 mıllıard dollar jumsalady. Bul qazba baılyǵyn ıgerý údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna engizilgen.
Aqtoǵaı kombınaty keleshekte jylyna 25 mıllıon tonna ken óndiredi. Jalpy jobalyq qýatynda qarastyrylǵan jarty ǵasyrda totyqqan kennen 224 myń tonna, al sýlfıdti kennen 4 mıllıon tonnadaı mys alynady. Sondaı-aq, ilespeli ónim túrinde molıbden óndiriledi. Alǵashqy mys totyqqan kennen bıyl, al sýlfıtti kennen kelesi jyly alynady. Kombınatta 1 500 adam vahtalyq ádispen jumys isteıtin bolady.
Totyqqan kennen mys óndirýge arnalǵan dymqyl siltisizdendirý men elektrolızdeý zaýytyn kestege sáıkes bıyl qatarǵa qosý kózdelýde. Qarjylyq múmkindikti barynsha josparly júıeli bólý maqsatynda kúkirtti kendi óńdeý fabrıkasynyń qurylysyn aıaqtaý merzimi 2017 jylǵa jyljytyldy.
Non Ferrous China (NFC) kompanııasy Aqtoǵaı mys keni ornynda totyqqan shıkizat óńdeıtin baıytý fabrıkasynyń qurylysyn júrgizetin merdiger bolyp taǵaıyndaldy. NFC – Aqtoǵaı KBK qurylysyna tartylǵan jalǵyz sheteldik merdiger uıym. Qurylys júrgizý jumystarynyń negizgi kólemin, sonyń ishinde, totyqqan ken óńdeý kesheniniń qurylysyn, elektr jelilerin tartý, temirjol tabanyn tóseý jáne qyzmet kórsetý, jer qazý, beton quıý jáne taǵy basqa jumystardy qazaqstandyq kompanııalar atqarýda.
Berekeli Bozshakól
Bıyl tusaýyn kesý kózdelgen kenishte qazir qurylys qarqyndy júrgizilýde. «Qarqyndy» degen kúsheıtkish ónerkásiptik nysandarǵa ǵana qatysty emes, baspanalarǵa da baılanysty. О́ıtkeni, jobany júzege asyrýshylar qatary ýaqyt ótken saıyn kóbeıip keledi.
Ken ornyndaǵy qurylys tórt jyldan beri tegeýirindi júrgizilýde. Dıirmenderge alǵashqy ken bıyl túsedi. Qazir bas kirmejol, qýaty 220 kV-tyq elektr baılanysy jelisi, negizgi óndiristik ǵımarat metall qurylǵysy, bastapqy untaqtaý ǵımaraty, ken qoımasy men qoıýlatqysh aıaqtaldy.
Quny 1,9 mıllıard dollar bolatyn bul jobada údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna engizilgen. Ken qatparynda jol-jónekeı óndiriletin altyn, kúmis jáne molıbden sııaqty baǵaly ilespe ónimder de bar. Taý-ken jumystary eki ashyq karerde júrgiziletin bolady. Osy joba aıasynda jylyna 25 mıllıon tonna ken óńdeıtin baıytý fabrıkasy men óńdeletin 5 mıllıon tonna kendi balshyqtan aryltatyn zaýyttyń qurylysy qatar júrgizildi. Karerdegi ken untaqtaý qondyrǵysynyń qurylysy aıaqtaldy. Keleshekte ken osynda qajetti mólsherge deıin untaqtalyp, konveıermen kombınatqa jetkiziledi. Munda kólemi jaǵynan álemdegi eń alyp konýstyq untaqtaǵyshtar men redýktorsyz qozǵalysqa keletin jáne eki sharly dıirmen qoldanylady.
Jalpy, kombınat pen vahtalyq qalashyqtyń qurylysy, ınfraqurylymdar jobanyń ekinshi kezeńinde qarastyrylǵan sharýalar, birinshisi – jobany sýmen jáne elektr qýatymen qamtamasyz etý. Bul istiń basy byltyr qaıtaryldy.
Qurylystyń qajetin óteý úshin elektr jelisi tartyldy. Búginde elektr qýatymen jabdyqtaýdyń negizgi jelisi tartylýda. Ol jýyrda Ekibastuzdaǵy №1 GRES-ke qosylady. Sýdy Sátbaev kanalynan alady. Sol úshin jalpy uzyndyǵy 20 shaqyrymdaı arnaıy sýtaratqysh tartyldy.
Bolashaq kombınattan 3 shaqyrym jerde birjarym myńdaı adam turatyn turaqty vahtalyq qalashyq salynýda. Onda biryńǵaı baspana ǵana emes, áleýmettik nysandar men jumystan qol bosta ýaqyt ótkizetin oryndar da qarastyrylǵan. Turaqty vahtalyq qalashyqta operatorlarǵa arnalǵan – 16, menedjerlerge – 4, sýpervaızerlerge 6 úı salynady.
Bozshakólde búginde negizinen merdiger jáne kómekshi merdiger kompanııalardan myńjarymǵa jýyq adam jumys isteýde. Qazaqmystyqtardyń da qatary kóbeıetin ýaqyt alys emes. Keleshekte kombınattyń ákimshilik-basqarý apparatynda – 226, taý-ken jumystarynda – 338, al baıytý fabrıkasy men zaýytta 807 adam qyzmet atqarady.
Jumys aýysymmen uıymdastyrylady. Adamdar negizgi mindetine kiriser aldynda tolyqqandy baǵdarlama boıynsha qaýipsizdik tehnıkasy talaptaryn oqıdy. Basshylyq quramynda ishinara sheteldik mamandar bolady. Sheteldik mamandardyń negizgi mindeti – kásiporyndy oıdaǵydaı qatarǵa qosýdy qamtamasyz etý, tehnologııalyq prosesti retke keltirý, sosyn basqarý tizginin birte-birte jergilikti jigitterge berý.
«KAZ Minerals» tobynyń baspasóz qyzmeti taratqan taıaýdaǵy derekterge qaraǵanda Bozshakól ken orynda mamyrdyń sońynda taý-ken jumystaryna daıyndyq bastalyp ketti. Negizgi karerdi ıgerý qolǵa alyndy. Munda úshinshi toqsannyń aıaǵynda ken óndirý bastalady. Aqtoǵaı ken ornynda totyqqan kendi óndirý bastaldy.
Álibek ÁBDIRASh,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty.
