Esimiz kirip, táı-táı basyp júre bastaǵannan men qatarly urpaqtyń kórgeni aýyl qyz-kelinshekteri men ájelerdiń kóz jasy, kókireginen shyqqan jan kúızelisi. Qaıtpas saparǵa attandyrǵan ulynan kelip jatqan qara qaǵaz talaı analardy kúıretip ketti. Tym erte eseıdik pe, kim bilsin, bizdiń de balalyq shaǵymyzdaǵy muńdy kezeń júregimizde jazylmas iz qaldyrdy. Bárin kórip óstik, kókiregimizge túıip óstik.
– Soǵys bastalardan bir kún buryn eki jas – Káribaı men Zeıneldiń úılený toıy dúrkiretip ótkizildi.Toı ıeleriniń shańyraǵy ortasyna túsetinin ol kezde kim qaıdan bilsin, shymyldyǵy ashylmaǵan qalyńdyq bir jyldan keıin qara jamyldy. Káribaıdan qara qaǵaz kelip, alǵashqy sýyq habarǵa búkil Qyzyltý bolyp eńiredik, – dep aıtyp otyratyn ájem Balııa. Otaý tigip, shańyraq kóteremiz degen súıgen eki jastyń armandary qas qaǵym sátte oıran-topan bolǵany eldiń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Zeınel tátem jylaı-jylaı kózden ǵarip bolyp, turmys qurmaı ómirden ozdy. El aqsaqaldary Zeıneldi arýlap alys saparǵa attandyrǵanyn kózimiz kórip, bala bolsaq ta úlkendermen biz de sulý ápkemizdiń jaryna degen súıispenshiligin, mahabbatynyń aldynda tazalyǵyn tek sumyraı soǵystyń qurbany bolǵanyn sezdik. Bul shańyraǵy ortasyna túsken myńdaǵan otbasynyń biri edi.
Bizdiń áýletimizden ákem Nurmaq Júnisovtiń úsh inisi – Aımaǵanbet, Ásen Júnisovter, Qabyl Qasenov jáne baldyzy, anam Maǵrıpanyń inisi Naýryzbaı Muhametalın de ásker qataryna soǵystyń aldyńǵy jyldarynda alynypty. Bári de Kókshetaýdyń Qyzyltýynan attanǵan.
Aımaǵanbet aǵataıymnan biraz ýaqyt hat-habar kelip turǵan, jazǵandaryna qaraǵanda, Stalıngrad túbinde soǵyssa, Dnepr ózenin qorǵaýda qaza tapqanǵa uqsaıdy. Sońǵy hatynda «qanǵa bókken, ólip jatqan jaýyngerlerden aıaq alyp júrgisiz, eki jerden jaralandym, janymdaǵy joldastarymnan janym artyq emes, ólispeı berispeımiz, ot-jalynǵa oranǵan qalany qaıtsek te qorǵaımyz, Otan úshin jan pıda» dep jazypty. Sodan keıin habar bolmaǵan. Belgili fransýz tarıhshysy A.Verd: «Qyzyl armııanyń tabandy jaýyngerleriniń kóbi qazaqtar edi. Soǵystyń basynda qazaqtar ózderin eń jaqsy jaǵynan kórsetti. Stalıngradta úzdik jaýyngerler qatarynda qazaqtar boldy», dep bizdiń áke, atalarymyzdyń mereıin, batyrlyǵyn odan saıyn aspandatty. Sonyń biri meniń aǵataıym Aımaǵanbet te ólimnen qoryqpaı, el úshin qaza tapty.
Soǵystan buryn Aımaǵanbet aǵataıym sypaıy, bııazy, artyq sózi joq, kózinen adamǵa degen jylylyq sezilip turatyn Álıma aptaıymmen kóńil qosypty.
– Aptaıymnyń sońynan jeti-segiz jasynda erip kelgen Qaztaı ógeısitpeı baýyryna basqan aǵataıymdy týǵan ákesindeı kórgen. Anasynyń qalaýymen balanyń famılııasyn Júnisov atyna túsirgen. Ornynda bar ońalar demekshi, Qaztaımen áke ornyndaǵy úlken aǵa retinde syılasyp kelemiz. Qaztaı aǵataıym men Sháızat jeńgemizden taraǵan jeti-segiz balanyń bári Júnisovter.
Ásen aǵataıymnan «Ýkraına jerindegi maıdan shebinen ótip baramyz» degen hattar kelip turǵan. Qudaıǵa táýbeshiligin aıtyp, «áıteýir, bir jerinen kem bolyp kelse de, qulynym elge aman oralsa armanym joq, balalarymnyń aldynda qurban bolaıyn», dep zar ılegen Balııa ájemniń qolyna tórtburyshty hatty ákelgen poshtashy da ózin kinálaǵandaı esikten basyn suǵyp ilgeri jyljymaı qatyp qaldy. Aq kımesheginiń omyraýyn kóz jasymen jýǵan ájeniń búıirin taıanyp, «Allaǵa ne jazdym, eki balamnan aıyryp», degen ashy, zarly daýysyna shydamaı, Sáken aǵam meni jetektep dalaǵa shyǵyp, kóz jasyn móltildetken aǵammen men de qosa jyladym. Bir jamanshylyq bolǵanyn bala júregim sezdi.
Oıy ushqyr, kóńili keń, sabaqqa alǵyr, zerek, ózinen ózgeni kóp oılaıtyn Qabyl Qasenov on jeti jasynda Qyzyltý aýdanyndaǵy Kishkenekól orta mektebiniń úzdik oqýshysy atanyp qoımaı, ózimen qatarlas qurby-qurdastaryna matematıka, orys tili, tarıh, qazaq ádebıetinen dáris bergen, odan qaldy aqyndyq qabileti sol kezden-aq baıqalǵan. Soǵysqa birge attanyp, eline aman oralǵan Júnis Bilálov aǵaı aqyndyǵyn sóz etkende, átteń, tiri bolsa, talaılardy shańyna juqtyrmas myqty aqynnyń biri bolar edi. Shirkin, qyrshynynan qıylǵan bozdaqtardyń biri, ne istersiń zulym soǵysqa, degende kózderine jas úıiriletin. Qabyldyń soǵysqa deıin «О́lim men ómir» poemasyn jan-jarynan aıyrylǵan jas kelinshekter, balasynan aıyrylǵan analar kóshirip alamyz dep qoldan qolǵa ketken latyn áripterimen jazylǵan qońyr dápter úshtyǵaıym joǵaldy. Qanshama izdestirgenmen tabylmaǵan qońyr dápter Qabyl murasyna jasalǵan qııanat edi.
Soǵystan buryn Qabyl qys boıy úıde otyrmaıtyn kórinedi. Qyzyltýdyń qara sýyq aıazyna qaramaı ústine aq jamylǵy jaýyp, aqshaqardyń ústinde otyryp, jortyp bara jatqan qoıan, túlkini sholaq myltyǵymen múlt jibermeıdi eken. «Qolyndaǵy oljasyn ákelgen kúıde turmysy tómen otbastaryna taratyp batasyn alýshy edi, kim bilsin, sol qoıandardyń qarǵysy ma, Qabylymnyń soǵystan oralmaǵany», – dep kóz jasyn tyıa almaıtyn anam. Jalpy, Qabyl aǵataı mergendigimen sol kezde-aq aýyzǵa ilikken. Alpysynshy jyldary soǵysqa Qabyl aǵataıymmen birge attanǵan qyzyltýlyq kapıtan Mıhaıl Býhonkony izdep bardym:
– Máskeý túbindegi shaıqasta qazaqstandyqtardan qurylǵan 312-316 atqyshtar dıvızııasy eń qaterli baǵytqa ornalasty. Bólimsheniń kóbi qazaqstandyqtardan qurylǵan-dy. Osy shaıqasta aldyńǵy shepke mergender qoıyldy. Sonyń birinde Qabyldyń bolǵanyn kórdim, ústinde aq tony bar Qabyl menimen qushaqtasyp (bir jerdenbiz ǵoı, ish tartatynbyz), menen buryn elge jetseń, sálem aıt, aptaıymdy saǵyndym, dep kózine jas aldy, – dedi ol. Aptaıym degeni meniń anam – Maǵrıpa. Mıhaıl sol shaıqasta jaralanyp elge qaıtqan.
Eger Ásen, Aımaǵanbet Júnisovter men Qabyl Qasenovti sýretteri arqyly tanıtyn nemese shyramytqan jandar bolsa, maǵan habarlasýlaryńyzdy ótinemin –
(Avt):
Kúni-túni jylaýdan kóz ashpaıtyn ájem Kúnishtiń qas-qabaǵyna qarap, maıdanǵa ketken Naýryzbaı naǵashymnyń aman-esen oralýyn ájemnen kem tilemegen shyǵarmyn. Júzinde jylylyq azaıǵan, júregin muń basqan ájeni tórt jastaǵy sábı nesimen qýantyp, nesimen jubatsyn?
Kúlban apamnyń ákelip bergen shubar tabaqshalaryna nannyń qıqymyn salyp toı jasaımyn.
– Apa, apa (ájemdi osylaı ataımyn) qarashy, aıroplannan áıem (naǵashym) túsip jatyr. Qazir toı bastalady, – deımin. Apam da qulyndap, oı, sábıim, aıtqanyń Allanyń qulaǵyna shalynsyn, saǵan perishte aıtqyzyp turǵan shyǵar, maıquıryq bol, dep kóziniń jasyn syǵyp alatyn. Kúndegi oıynymnyń túri. Ananyń Alladan eńirep júrip tilegen tilegi me, álde pák sábıdiń shyn júreginen yrymdaǵany ma, álde tabaqshasyndaǵy nannyń kıesi me?..
Habarsyz ketken Naýryzbaı naǵashym Baltyq jaǵalaýyndaǵy qyrǵyn shaıqasta basynan aýyr jaraqat alǵan. Bir santımetrdeı mı súıegine jetpeı qalǵan oqty hırýrg-dárigerdiń eptilikpen jasaǵan otasynyń arqasynda jarty jyldaı gospıtalda emdelip, elge oraldy. Oq tesken shekesindegi oıyqqa suq saýsaǵymdy kirgizip oınaıtynmyn, shirkin, balalyq. Jylap júrip balasynyń amandyǵyn tilegen Kúnish ájem Naýryzbaı Muhametáliulynan bes-alty nemere súıip, ómirden ozdy.
El turmysynyń quldyrap ketpeýine qyraǵylyqpen basshylyq jasap, halyqqa qamqorshy bolatyn, qolynan is keletin kommýnıst azamattar soǵysqa jiberilmeı, tylda qaldy. Saıasat sondaı edi. Solardyń biri meniń ákem Nurmaq Júnisov bolatyn. О́zinen qalǵan derekti qaǵazdardy qarap otyrsam, sol kezde Qyzyltý aýdanynyń oqý bólimin basqarǵan.
Ákem Nurmaq Qyzyltýdan shalǵaı aýyl-aımaqtardaǵy bastaýysh, jeti jyldyq mektepterdiń jabylyp qalmaýyn, otyn-sýymen qamtamasyz etilýin, jetim-jesir balalardyń ash-jalańash, mektepke tartylmaı saýatsyz qalmaýyn qadaǵalaý, áıteýir ushan-teńiz jumystyń basy-qasynda júretin. Ákemdi úıde sırek kóretinmin. Halyqtyń jaǵdaı-turmysyn ózinen, óziniń otbasynan kem kórmeıtin qabaǵy qatyńqy, ishi jalyn, túsi sýyq Nurmaq Otan soǵysynda qyrshyn ketken úsh inisiniń qaıǵysyn elimen birge kótere bildi. Er azamattyń basyna túsken aýyr júk eńsesin túsirmedi. Nurmaqtyń eńbegin baǵalaǵan qurby-qurdastary, kózkórgender, shirkin, Nurekeńniń qaısar, qaırattylyǵynyń arqasynda saýatsyzdyqtyń qamytyn arqalamaı, mektep bitirdik. Qıynshylyqtan alyp shyqqan Nurekeńe alǵysymyz sheksiz deıtin. Bul sózdi estigen Nurmaqtyń úlkendi-kishili balalary marqaıyp qalatynbyz.
Soǵys jyldarynda aýyrtpalyqtyń kóbi jergilikti basshylyq oryndaryndaǵy qyzmetker áıelderge tústi. Meniń anam Muhametáliqyzy Maǵrıpa men Tursynqojaqyzy Fatıha Qyzyltý aýdandyq atqarý komıtetiniń nasıhat bóliminde soǵys aıaqtalǵansha qyzmet etti. Anam men Fatıha tátemiz maıdanǵa ketken balalarynyń sońynan ańyraǵan analar men jar qushaǵynan aıyrylǵan áıelderdiń qam kóńilin sergitip, jubanysh bolar, namys-jigerin qamshylar aqyl-keńes, úgit-nasıhatpen qysy-jazy aýyl-aýyldy aralap, elmen birge boldy. Elde qalǵan shal-kempir, qatyn-qalash ta bir kisideı jumylyp: «Bári maıdan úshin, bári jeńis úshin», dep tynym tappaı kúni-túni jumys istedi.
Kúndizgi aýyr jumystan keıin túni boıy bilte shamnyń jaryǵymen Dámetken, Sulý, Múgilsim, Marfýǵa, Shárban, Nurjııan «Bári maıdanǵa» úndeýimen jaýyngerlerge bııalaı-qolǵap, shulyq toqyp, teriden ton, qulaqshyn tigetin. Alystaǵy baýyrlaryn, jaryn kóz jastarymen bulaı otyryp, saǵynyshtaryn ánmen jetkizýshi edi.
Kórshi Zakarııa ata soǵysqa attanǵanda sońynda úsh balasy men anasy, úıdiń bas kótereri Gúlsim apa qaldy. Aýrýshań Gúlsim apa balalaryn ash-jalańash qaldyrmaýǵa bel býyp, kári-qurtań shaldardy ertip, ógiz jekken arbamen alystan tuz tasydy. Qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkenindeı, eliniń muqtajyna jaraǵan Gúlsim ananyń tyldaǵy eńbegin ońaı dep ataı alamyz ba?
Júnis áýletiniń úsh birdeı azamatynyń shańyraǵy qurylmaı, keregesi kerilmeı qaldy. Maıdanǵa attanar aldynda jórgekke oralǵan bir japyraq meniń mańdaıymnan ıiskegen sátte, aq monshaqtaı úzilip túsken kóz jastyń kermek dámi jetpis jyl boıy umytylmaq emes, umytylar emes.
Roza JÚNISOVA,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.
Sýrette: Aımaǵanbet, Ásen Júnisovter.
