Parasat maıdanynyń sardary

Adamata jaralǵaly beri óler­­men ibilistiń ózimshil­di­gi­nen bastalǵan zulym­dyq pen jamandyq ataýly adam urpaǵy qasireti men qasıeti myń qatpar jumbaqqa aınalǵan jerdiń qushaǵyna tarar kezeńde Abyl men Qabyldyń ortasyna ot tastaýmen jalǵasypty. Sodan beri mıllıondaǵan jyl ótip, adam sanasy neshe alýan avangardtyq kezeńderdi, zulmat soǵystardy, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan beıbit kúnderdi bastan keship kele jatsa da aq pen qaranyń shaıqasy bir toqtamapty. Bir jaǵynan ult pen ultty, ulys pen ulysty taıtalastyryp qoısa, ekinshi jaǵynan adam men adamdy baqtalastyryp, odan ótse jalǵyz kisiniń ózin ózimen alystyryp qoıǵan qos uǵym, sirá, mahabbat pen ǵadaýat maıdandasqan dúnıeniń aqyrǵy sátine deıin damyl tappaıtyn bolsa kerek. Mine, adamzat ǵumyryndaǵy gamlettik saýaldardyń birine aınalǵan osy ózekti máseleler Tólen Ábdik shyǵarmalarynyń óne boıyna arqaý bolyp keledi.

Ádette adam janynyń tereń psıho­logııalyq qyrlaryn indete zerttegen kórnekti qalamgerdiń shyǵarmalary fılosofııalyq paıymǵa, psıhologııa­lyq taldaýǵa jáne bolmystyń kúrdeli tabıǵatyn ashýǵa arnalǵan. Sondyqtan bolsa kerek, jazýshynyń kóptegen týyndysynda kezdesetin tereń taqyryptyń biri – tulǵanyń ekige jarylýy, adamnyń ishki dúnıesindegi qarama-qaıshylyqtar men rýhanı tartys. Tulǵanyń ekige jarylýy – adamnyń sanasynda bir-birine qarsy eki túrli oı, senim nemese minezdiń qatar ómir súrýi desek, mundaı jaǵdaı kóbinese adamgershilik pen qatygezdik, jaqsylyq pen jamandyq, ar-ojdan men jeke múdde arasyndaǵy kúresten paıda bolady. Ádebıette bul qubylys keıipkerdiń ishki álemindegi tereń ıirimderdi kórsetý úshin qolda­nylady. Tólen Ábdik osy tásil arqy­ly adamnyń ishki jan dúnıesin, psıho­logııalyq kúızelisin, moraldyq tańda­ýyn sheber beıneleıdi.

Bir-birimen arbasqan, ózara daýlas­qan keıipkerleriniń únine qulaq tosa otyryp, dúdámal kúı keshesiń. Keıde jaratylystyń zańdylyqtaryn alǵa tartyp, kún men tún sııaqty jymdasa almasqan jaqsylyq pen jamandyqty qatar aqtap alýǵa tyrysqan pysyqaı­dyń sózi qısyndy, logıkasy tastaı bolyp kórinedi, áıtkenmen, aqıqat pen ádiletti jaqtap shyr-pyry shyqqan perishte-peıildiń júrek lúpilin sezgende, álgi oıdan lezde arylasyń. Zulymdyqtyń qandaı túrin de áste aqtap alýǵa bolmaıtynyn uǵasyń. «Sál-pál aramdyq aralasqan adamdyq, sál-pál ádiletsizdik aralasqan ádildik, sál-pál alaıaqtaý mahabbat bolmaıdy» dep kesip aıtady avtor. О́ıtkeni adamnyń kúná men qylmysqa, arsyzdyq pen ádiletsizdikke eti úırenýi – eń zııandy, eń qaterli daǵdy.

Jalpy alǵanda, Zıgmýnd Freıdtiń psıhoanalız teorııasymen úndes jat­qan tulǵanyń ekige jarylýy máselesi ádebıette adam janynyń kúrdeliligin kórsetý úshin qoldanylatyn kórkem­dik tásil ekeni belgili. Osy taqyryp­ty qaýzaǵan Robert Lıýıs Stıvenson, Fedor Dostoevskıı, Edgar Allan Po, Frans Kafka, Alber Kamıý syndy jazýshylar tulǵanyń ekige jaryl­ýyn ártúrli qyrynan kórsetedi. Birinde bul qubylys adamnyń mán izdeýi, pen­deniń boıyndaǵy jaqsylyq pen ja­mandyqtyń bitispes kúresi retinde sýrettelse, ekinshisinde psıhologııalyq kúızelis, qoǵamdyq qysymnyń kórinisi, ekzıstensıaldyq daǵdarys retinde sıpattalady. Máselen, Robert Lıýıs Stı­ven­sonnyń klassıkalyq týyndysyn­da bir adamnyń boıynda paıda bolǵan doktor Djekıl – qoǵamǵa paıdaly, mádenıetti adam bolsa, mıster Haıd – zu­lymdyqtyń beınesine aınalady. Fedor Dostoevskııdiń «Qos» («Dvoınık») atty shyǵarmasynda Golıadkın – biri tu­ıyq, ózine senimsiz, al ekinshisi epti, tabysty, qoǵamǵa beıim qos tulǵa retinde sıpattalady. Sol arqyly qalamgerler ekige jarylǵan adam bolmysynyń kúrdeli ári qaıshylyqqa toly tabıǵatyn shynaıy ári áserli túrde ashady, oqyrmanǵa óz ishki dúnıesine úńilip, moraldyq tańdaýdyń mańyzyn túsinýge múmkin­dik beredi. Qazaq ádebıetinde Muhtar Maǵaýınniń «Jarmaq» romany da osy taqyrypty qaýzaıdy.

Osy tásildiń ozyq úlgilerin Tólen Ábdik shyǵarmalarynan baıqaımyz. Tóńi­regindegi adamdardyń jan-túrshigerlik oqıǵalarǵa titirkenbeı, shimirikpeı, esh­teńe bolmaǵandaı jaıbaraqat júrýi qalamgerdiń záresin ushyrady. Son­dyqtan formasııalar ózgergen tusta qazaq qoǵamynyń eseńgirep qalǵanyn kó­rip, kúni keshe ǵana Qudaıdaı senip, myz­ǵymastaı kóringen temir qursaýly, bolat buǵaýly ıdeologııanyń áp-sát­te kúli kókke ushqanyn tula boıymen se­zinip, esinen aıyryla jazdaǵan toǵy­sharlyqtyń «jan daýsyn» estigende jazýshynyń «Parasat maıdany» sııaqty shyǵarma jazbaýǵa haqy joqtaı kórinedi.

Shyǵarmadaǵy keıipker kúndeliginde jaqsylyq pen jamandyq, zulymdyq pen meıirim oqyrmannyń ózin ala-quıyn kúıge túsiredi. Beıtanys eki adamnyń arasyndaǵy dıalog, bir adamnyń ishki menimen arpalysy bolýy múmkin eke­nin oılaǵanda, eki formasııanyń arasynda turyp, ne isterin bilmeı dal bol­ǵan halyqtyń kúıi esińizge túsedi. Qasıet tutqan qundylyqtary aıaq asty bol­ǵan, aqyry ózi de qııanatqa barǵan, jem­qorlyqqa eti úırengen, urlyqqa ortaq bolǵan, jaqsy men jamandy aıyra almaı bylǵanǵan, sóıtip «altyn kórse, perishte joldan taıady» dep ózin aqtap alýǵa umtylǵan, oıy onǵa bólingen ári-sári qoǵamnyń qasireti.

Árıne, bul jalqyny aıtyp otyryp, jalpynyń qalpyna alańdaý bolatyn. Árbirden soń, bir halyqtyń ǵana emes, kúlli adamzat aldyndaǵy eki aıryq joldyń basynda qaısyna túserin bilmeı turǵan kúmándi hám qaýipti tańdaýdy oılaısyz. Jany tańǵy shyqtaı taza jazý­shynyń keıipkeri «Dúnıedegi eń jaman nárse – biryńǵaı jalǵandyq emes, shyndyq aralasqan jartylaı jal­ǵandyq. Eń qaterli adam – az da bolsa jaq­sy qasıetteri bar jeksuryn» deıdi. О́ıtkeni jartylaı shyndyqqa ılanyp, ekijúzdi sıpatqa senip qalýyńyz, ony tipti, aqtap alýǵa tyrysýyńyz kádik. Sondyqtan ótiriktiń az-kóbi, urlyqtyń úlken-kishisi bolmaıtynyn uǵynyp, adam­dyq pen aramdyq arasynda júrgen pysyqaı qosmekendilerden jırenedi. Oǵan qosylyp siz de jamandyqty jek kórip, jaqsylyqqa madaq aıtasyz. Izgi­likti izdeısiz. Zulymdyqty óz atymen ataısyz. Tazalyqty ańsaısyz. Bul sol joǵarydaǵy jaqsylyqty jamandyqtan jasaýdyń joly bolyp shyǵady.

«Uly transformasııa» atty irge­li eńbegi arqyly ǵylymǵa «Qos qozǵa­lys» teorııasyn usynǵan sosıolog Karl Polanıdiń pikirinshe tarıhı kezeńderde búıirden qysqan naryq pen qalyptasqan qundylyqtar arasyn­da qalatyn qoǵam ózin-ózi qorǵaý túısigi arqyly áleýmettik tepe-teńdikti saq­taýǵa umtylady. Rasynda, tonalǵan – tabylar, dúnıe – ońalar; bárinen jan­ǵa batary – biz toqsanynshy jyl­dardyń topalańynda adaldyq, ádil­dik, tazalyq, qaıyrymdylyq, meıi­rimdilik sııaqty izgi qasıetterimiz ben qun­dylyqtarymyzdy joǵaltyp ala jaz­daǵandaımyz...

Osy eki tańdaý turǵan kezde adam balasy júrer jolyn, basar soqpaǵyn aqylymen tańdap almasa, del-sal kúı­ge túsedi. О́zimen ózi hat jazysqan psıho­logııalyq ózgerister bir ǵana adamnyń taǵdyryn opat qylmaıdy. Bul ýaqyt óte kele ulttyń qaıǵysyna dýshar qyla­tyn, halyq retinde saqtalýyna qaýip tóndi­retin kesapat. Ol kesapatty jeńýge bola ma? Qalamgerdiń pikirinshe, onyń emi – izgilikke sený, jaqsylyqty joldas etý, parasatty murat tutý. «Bárin kórip, bilip júrip, jaqsylyqqa degen senim­di joǵaltpaý – baqyt emes pe?» Osy rette shyǵarmanyń:

«Oıym bar meniń,

Oıym bar meniń erekshe.

Jaqsylyq jaýyp,

Dúnıeni mynaý sel etse,

Jaýyzdyqtardyń,

jamandyqtardyń barlyǵyn

Kórge alyp ketem kerekse...»,

degen Muqaǵalıdyń jyr joldarymen aıaqtalýy beker emes. Jaýyzdyqtardy joıyp, jamandyqtardy kórge kómip ketý úshin ózin qurban etýge daıar aqynnyń sózi adamgershiliktiń manıfesi ispetti. Adaldyq pen adamdyqty, izgilikti tý etken, ózgelerdiń baqyty úshin ómir súrgen, shynaıy dostyq jolynda óz mahabbatynan bas tartqan Murat («Biz úsheý edik») «Adam tózgisiz qataldyqpen jaý qolynan qaza tapqan Isa paıǵambardyń jeńilisi aqyry adamzat úshin uly jeńis bolyp shyqqan joq pa?» deıdi emes pe? Rasynda ár pende ólermen ózimshildikten bas tartyp, ózgeni ózekke teppeı, tejeý­siz nápsisin tyıyp, yndyny ynsapqa kelip, rýhyn shyńdasa – izgiliktiń saltanat qurǵany. Bul rette qalamgerdiń «Adam qurysa – shegine jetken rýhanı azǵyndyqtan ǵana qurıdy. Ol «men» degen toıymsyz, ólermen ózimshildik aýrýynan bastalady. Eger búkil «mender» qosylyp, parasatty «Bizge» aınalsa, adamgershilik qaǵıdalaryn iske asyrý áldeqaıda jeńil bolar edi» degen sózine eriksiz kelisesiz...

Bir adam boıynda ekinshi tulǵanyń paıda bolýy, tulǵanyń ekige jarylýy – psıhıka patologııasy. «Búgingi áleýmettik minez-qulyq: ózinen basqa­nyń bárin jek kóretin ólermen ózim­shildik, jeksuryn maqtanshaqtyq, jany ashymas qatygez­dik, meıirimsizdik, ishtarlyq – patolo­gııa emes pe?» dep suraıdy avtor keıipkeri arqyly. Eriksiz oılanasyń. Meıirim­ge sýsaǵan qatygez qoǵamdaǵy arsylda­ǵan agressııa alqymyńnan ala túsedi. Onyń jaýaby «Oń qol» áńgimesinen tabyla­dy. Oń qol – adamnyń boıyndaǵy qarań­ǵy, baqylaýǵa kelmeıtin tylsym kúsh­tiń sımvoly. Basty keıipker – beıkúná boıjetkenniń oń qoly óz erkinen tys áreket jasap, keıde óz ıesine qarsy áreket etedi. Kórikti qyzdyń kórkem oıy mahabbatty, ińkárlikti qalasa, genetıkalyq sana arqyly basqaryla­tyn onyń oń qoly múlde basqa, ozbyr áreket jasaýǵa umtylady. Bul jaǵ­daı syrttaı qaraǵanda medısınalyq nemese psıhologııalyq qubylys bolyp kóringenimen, jazýshy ony tereń fılosofııalyq maǵynada kórsetedi. «Qııanat jasaýdyń myń túri bar, al qııanat jasamaýdyń túri bireý-aq, ol – tek qııanat jasamaý» deıdi qalamger. Sol arqyly obal, saýap degen uǵymdardy qaıta paıymdaýǵa shaqyrady. Boıyńdy ǵana emes, oıyńdy da taza ustamasań bir kezdegi qatygezdiktiń urpaǵyńa deıin jalǵasatynyn meńzeıdi. Adamnyń taǵdyry – qoǵamnyń taǵdyry desek, jazýshy tek el, jer dep qana kúrespe, aldymen zııandy qylyqtan qutyl, árbirden soń, ózińnen basta deıtindeı.

Tabıǵaty jumsaq jazýshy qolyna qalamyn alǵanda qatal janǵa aına­lady. Ymyrasyz. Úkimi qatqyl. Shyǵar­malaryndaǵy shıryqqan sheshimderinde dendegen dert – ańdyǵan jaý sııaqty, almaı qoımaıdy. Sondyqtan óz qolynyń qurbanyna aınalǵan albyrt Almaǵa qalaı qaıǵyrsańyz, aqyl azabyn ar­qalap, dúnıeden tııanaq tappaǵan Robertti de joqtaısyz. Bul rette «Aqı­qat» – shyndyq pen jalǵannyń sheka­rasy aralasyp ketken jasandy dú­nıe­niń ótirigi men opasyzdyǵynan, surqaı álemniń palataǵa uqsas keıpinen taza bolmys arqyly ǵana qutylýdyń jolyn sýretteıdi. «Úlken aýrýhana ashyp, oǵan ózimshilderdi, opasyzdardy, jaǵympazdardy, qaskúnemderdi, ósekshiler men kúnshilderdi jatqyzý kerek» deıdi Robert. Áldebir tylsymnyń kiltin taýyp, kóripkeldik qasıet daryǵan ol izgilik izdep úńilgen dindar ákeıdiń kózinen de, súıikti jarynyń sózinen de opasyzdyqty kóredi. Dańǵaza dańqty, tarıhta qalýdy emes, kirshiksiz adam bolýdy ańsaıdy. Jany baıyz tapqan júrektiń tynyshtyǵyn qalaıdy. Sondyqtan onyń «bala kúnimde baqytymnan aıyrylyppyn» deıtin sózi oılandyrady.

Kórkem shyǵarma – kórkem oıdan týady. Kórkem oılaý, árıne, tirshilik dúnıesinen bir saty joǵary kóterilip, parasat bıiginen kóz salý degen sóz. Kórkem oılaıtyn, kesek sóıleıtin, keshegi keńestiń kezeńniń ózinde talǵamy bıik estet retinde ǵana emes, ádilet pen aqıqat jolyndaǵy parasat maıdanynyń jalaýgerine aınalǵan jazýshyny jeke adamnyń taǵdyryn aıtyp otyryp, adam­zattyq qundylyqtardy qopara jaz­­ǵan sanaýly qalamgerdiń biri re­tin­de baǵalaımyz. Bul rette oıshyl jazý­shynyń qaı shyǵarmasy da álem klas­sıkterimen qatar, ıyqtasyp tura­dy. Bári qolynan kelgende, qııanat qyl­maý qolynan kelmegen balasyna qaı­ran qyla almaı, aqyry qabiriniń basynda temekisin ermek etip otyrǵan keıipkeriniń («Qyz Bátish pen Er Seıit») bolmysy da ómirdiń ózinen alynyp, halyqtyń ózinen mysal ǵyp, ózine eskertý. Tólen aǵanyń shyǵarmalarynyń óne boıyndaǵy jamandyqpen kúres, ádilet pen parasatqa umtylys, izgilik­ke ińkárlik eshqashan toqtaǵan emes. Qalamger-qaıratker aǵanyń qoǵamdaǵy boıkúıezdik, bizdiń kúnde kórip, etimiz úırenip ketken jaǵdaılarǵa ulttyq kózqaraspen qaraı alatyndyǵy eń úlken artyqshylyǵy bolsa kerek.

Keıde ómirdegi qaıshylyqty, dúdá­mal dýalızmdi biz qoldan jasaıtyn­daı­myz. Muny jazýshynyń «Tuǵyr men ǵu­myr» shyǵarmasyn oqyp otyryp, taǵy bir túısinesiń. Áýeli repressııaǵa ushyra­ǵan, odan qan maıdanda tutqynǵa túsip, tozaqtan ótken, sonda da naqaqtan sat­qyn atanyp, ıtjekkenge aıdal­ǵan, kórmegen quqaıy joq keıipker aqyry týǵan eline jetkende óziniń eńseli tuǵyryn kóredi. Alaıda tuǵyrdaǵy tulǵanyń ómirbaıa­ny múldem basqa – soǵysta erlikpen qaza tapqan. Osylaı sovettik ıdeologııa qoldan batyr jasaǵan. Eshkimge keregi joq erlikter jasaǵan jalǵan batyrdyń tuǵyry. Al bul beıbaq óziniń ólmegenin, qyl kópirden aman ótkenin dáleldeı almaıdy: óıtkeni elge boıamasyz shynaıy ǵumyr emes, ózderi maqtanatyn, balalary gúl shoqtaryn qoıatyn tas tuǵyr kerek. Mine, shyndyq pen ótirik, shynaıy tarıh pen qoldan jasalǵan mıf arasyndaǵy qaıshylyq. О́kinishke qaraı mundaıda qoǵam kóbine jaısyz shyndyqty emes, jelpindirer mıfti tańdaıdy.

Shyǵarmalarynda psıhologııalyq, áleýmettik tereńdikpen birge tolstoılyq fılosofııa bar qalamger «Qaıyrsyz jumadaǵy» birinshi hatshy men ekinshi hatshynyń arasyndaǵy áńgime arqyly da turlaýsyz tirliktegi ómirlik shyn­dyqtardy úlken paıym-parasatpen ekshep jazady. Birer sát buryn ǵana aldyna kelgendi kózine ilmeı otyrǵan dúr basshy áp-sátte eshkimge kereksiz, eshteńege ebi joq dármensiz pendege aınalyp, ómirden ótip ketedi. Al eshteńeden habary joq jesiri onyń esimin máńgige qaldyrý úshin jantalasyp jatady. Osylaısha, keńestik sheneýnik qaıratker retinde dáriptelip, ol týraly madaq maqalalar jazylady, esimi kóshege beriledi, eńseli eskertkishi ornaıdy. Bul – biz kórip, kýá bolyp júrgen ashy shyndyq. Tókeń osy oıdyń jalǵasyn «Ury men uly» pesasy arqyly da qaýzaıdy. Búgingi qoǵamymyzda oryn alyp jatqan keleńsiz jaıttardyń bári sonda sóz bolady. Úıine túsken urymen áńgimelese kele úı ıesi de aqyrynda ury bolyp shyǵady: óz oılary men eńbekterin ózgelerden urlap, sol arqyly tabys­qa jetken. Sonda naǵyz ury kim? Kúndelikti ómirde etimiz úı­renip ketken, biraq mańyzdy suraq. Osyndaı ádetke aınalǵan ádiletsiz kórinister jazýshy janyn jegideı jeıdi.

Fılosof-jazýshynyń «Tozaq ottary jymyńdaıdy» shyǵarmasyn keńes ókimeti bılep-tóstep turǵan kezde jazyp, az ulttardyń janaıqaıyn kúlli álemge pash etýi naǵyz erlikke teń. Nege ekeni belgisiz, bala kezde oqyǵan, Kııakýdyń taǵdyryna alańdatyp, qamyqtyrǵan bul shyǵarmany sheteldik avtordiki dep oılap júrippin. Araký taıpasynyń ǵana emes, adamzat tarıhynda joıylýdyń shaq aldynda turǵan qanshama ulttyń, halyqtyń taǵdyryn arqaý etken bul týyn­dyny Beksultan Nurjekeuly keńes­tik kezeńde qazaqty oıatqan shyǵarmalar­dyń biri dep baǵalapty. Rasynda áı­gili Shýkshınniń qyrqynshy sınonım qaǵıdatymen oqıtyn bolsańyz, sol deńgeıde tujyrym jasaýǵa múmkindik beretin tereń shyǵarma. Álemge áıgili dáriger Edýard Beıker óz taıpasynyń sońǵy tuıaǵyn qutqara almaıdy. Mun­daǵy basty másele, dárigerdiń keshikke­nin­de, bolmasa, derttiń asqynǵandyǵyn­da ǵana emes. Dáriger – jalǵyz, sondyq­tan dármensiz. Oǵan sharyqtap tur­ǵan ataq-dańqy da kómektese almaıdy. Másele osy. Sońynda áke aldynda bergen antyn oryndaı almaǵan ol ózin tipti, adam sanatyna da qospaıdy. Eger bir ult erte qımyldap, kóbeıip, ózin qolǵa almasa, keshigý sol bolady. Al dert, indet – buǵaýlyq. Qudaıǵa shúkir, qazaqtyń basyna bir zamandarda tóngen sol dert asqynyp baryp qaıtty. Bul sol zamanda qazaqtyń sanasyn oıatýǵa qaǵylǵan kezekti dabyl bolatyn. Bul da jamandyqpen jamandyqty aıtyp otyryp, zulymdyqpen zulymdyqty aıtyp otyryp kúresýdiń bir joly edi. Osy rette aıta keterlik jaıt, bir ǵana «Tozaq ottary jymyńdaıdy» shyǵarmasyn jazý úshin úndi taıpasynyń ómirin, aýyz ádebıetin, ósimdikterdi, Amazonkadaǵy balyqtardy zertteýge úsh jylyn sarp etken jazýshynyń tabandylyǵy naǵyz sheberge laıyq jumys.

Shyǵarmashylyq arqaýy adaldyq pen adamdyqqa, tazalyq pen adamger­shilikke, arlylyq pen arylýǵa qurylǵan Tólen aǵa aqıqattyń aldaspany ispetti paıym men parasatqa qapysyz qyzmet etip keledi. Sondyqtan «Adamdyqtyń báıgesine atyńdy qos, ozsań da – oljalysyń, qal­sań da – oljalysyń» degen sózdi shyǵar­malaryna ǵana arqaý etpeı, ómirlik kredosyna da aınaldyrǵan abzal aǵany aqyl oıdyń azabyn arqalaǵan, Abaı aıtqan aınymaıtyn anyq adam deýge bolady. Parasat maıdanynyń maıtalmany, sara sóz sardary qalamynan áli de talaı kesek týyndy týa bereri anyq.

Darhan QYDYRÁLI,

Senat depýtaty