«Abaı oblysynyń tarıhı-arheologııalyq murasy: alǵashqy zertteý nátıjeleri» atty konferensııa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń qarjylandyrýymen júzege asyp jatqan «Abaı oblysyn keshendi tarıhı-arheologııalyq zertteý» jobasy aıasynda ótti.
Konferensııany Shákárim ýnıversıteti rektory Dýman Orynbekov ashyp, Abaı óńiriniń tarıhı-arheologııalyq áleýetine toqtaldy.
«Búgingi konferensııa – sol izdenisterdiń alǵashqy qorytyndysyn ǵylymı qaýymdastyq nazaryna usynatyn mańyzdy alań. Bul bastama ýnıversıtet pen Arheologııa ınstıtýty arasyndaǵy nátıjeli áriptestiktiń jarqyn úlgisi», dedi ol.
Belgili ǵalym, professor Zeınolla Samashuly Altaı ejelgi turǵyndarynyń beıneleý ónerine qatysty zertteý nátıjelerin usyndy. Al arheolog Orynbaı Oshanov qazaq qoǵamyndaǵy dástúrli dalalyq sharýashylyq pen tabıǵatqa negizdelgen kúntizbe júıesine arnalǵan zertteýin tanystyrdy. Onyń pikirinshe, kóne kúntizbe júıesi kóshpeli qoǵamnyń ekologııalyq tanymy men ómir saltyn tereń túsinýge jol ashady.
Konferensııaǵa sheteldik ǵalymdar da qatysty. Qytaıdyń Nankın ýnıversıtetinen kelgen zertteýshi, shyǵystanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory Baqyt Ejenhanuly «Abylaı han dáýirindegi Qazaq-Sın qarym-qatynastary» atty eki tomdyq eńbeginiń tusaýkeserin ótkizdi.
Ǵylymı basqosý barysynda arheologııalyq materıaldardy ǵylymı aınalymǵa engizý, óńirdegi tarıhı jádigerlerdi saqtaý jáne qorǵaý máseleleri de keńinen talqylandy. Qatysýshylar jańa tabylǵan artefaktilerdiń tarıhı mańyzyna toqtalyp, aımaqtyń áleýmettik-mádenı damýyn túsinýge qosatyn úlesine nazar aýdardy. Semeı qalasy men Abaı aýdanyna qatysty arheologııalyq zertteýlerge arnalǵan eki monografııa jáne ǵylymı serııalardyń alǵashqy basylymdary kópshilik nazaryna usynyldy.
Professor Baqyt Ejenhanuly Qytaı arhıvterinde qazaq jerine, onyń ishinde Abylaı han dáýirine qatysty myńdaǵan qujat saqtalǵanyn aıtty. Bul materıal-dar qytaı tilinde ǵana emes, manchjýr, shaǵataı, qalmaq tilderinde jazylǵan. B.Ejenhanulynyń aıtýynsha, memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda manchjýr derekterin zertteýge múmkindik týǵan. 2004–2008 jyldary on tomǵa jýyq ǵylymı eńbek jaryq kórgen. Al Semeıde basylǵan «Abylaı han dáýirindegi Qazaq-Sın qarym-qatynastary» atty eki tomdyq zertteý sońǵy on bes jyldyq eńbektiń qorytyndysy sanalady.
Ǵalym erekshe toqtalǵan qujattardyń biri «Shyń dáýirindegi qazaqtar týraly dápter» dep atalady. 207 betten turatyn bul derekte 1761–1783 jyldar aralyǵynda qazaq eliniń Sın saraıyna jasaǵan 16 elshilik mıssııasy týraly málimetter keltirilgen. Sonymen qatar kóne kartalar men mınıatıýralyq beıneler de saqtalǵan. Zertteýdiń mańyzdy tustarynyń biri – Abylaı han men Sın ımperııasy arasyndaǵy dıplomatııalyq hat almasýǵa qatysty. Buǵan deıin qytaı tilindegi derekter negizinde Abylaı han Sın patshalyǵyna bodan bolyp, alym-salyq tólegen degen tujyrymdar aıtylyp kelgen. Alaıda qalmaq tilindegi túpnusqa qujattardy salystyra zerttegende, mazmuny múlde ózgeshe ekeni anyqtalǵan. Máselen, 1761 jylǵy hatynda Abylaı han qazaq jeriniń ataqonys ekenin, qazaq halqy óz mekeninen yǵysyp kóshpeıtinin ashyq bildirgen. Ol Sın bıligin qazaq jeriniń aýmaqtyq tutastyǵyn moıyndaýǵa shaqyrǵan. Bul derekter qazaq-qytaı qatynastaryna qatysty tarıhı paıymdardy qaıta qaraýǵa negiz bola alady.
Arheologııalyq zertteýler men shyǵystaný baǵytyndaǵy mundaı keshendi jumystar Abaı oblysynyń ǵana emes, tutas qazaq tarıhynyń jańa paraqtaryn ashary sózsiz.
