Syrtqy saıasat soqpaqtary

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan– Qazaqstannyń táýelsizdik jyl­daryndaǵy jetken jeńisteri men tat­qan jemisteriniń barshasynyń bas­ty kepilderiniń biri – syrtqy saıasa­ty­myzdyń sarabdaldyǵy.  Táýelsizdik jolyna qatar túsken elderdiń arasynda halyqaralyq arenada dál Qa­zaq­­standaı tez tanylǵan, tez qurmet­telgen, Batys ta, Shyǵys ta qatar moı­­yndaǵan dál bizdiń eldeı el joq desem artyq aıtqandyq bolmaıdy. Bas­­qasyn bylaı qoıǵanda Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyqqa qol jet­ki­zýiniń ózi bilgen janǵa tamasha tabys. Biz bul bıikke búkil TMD keńisti­ginde, búkil túrki áleminde, búkil mu­sylman dúnıesinde birinshi kóterilgen memleketpiz. Osylaı tarıhta qaldyq. – Sóziń durys. Al sen EQYU-ǵa tóraǵa bolyp turǵanda sol uıymnyń sam­mıtin ótkize alǵan jáne ózinde ótkize alǵan qazirshe jalǵyz el de Qazaq­stan ekenin aıtýdy umytpasań tipti durys bolady. Onyń ústine ol sammıt kezegi kelgende ótkizilgen, bylaısha aıtqanda, sol jyly ótkizilýge tıisti sam­mıt emes edi. Ol kezeń EQYU belgili bir dárejede daǵdarysqa ushyrap, turaq­ty shaqyrylatyn sammıtteri uıym­dastyrylmaǵanyna on bir jyl bolǵan kúrdeli kezeń edi. Astana sammıtiniń qadir-qasıetiniń bólektigi de sonda. – Endi sol bıikke qalaı kel­ge­nimizdi áńgimeleýdi suraımyn. Osy áńgimege daıyndalý barysynda kezin­de oqyǵan «Sto velıkıh dıplomatov» degen kitapty tyńǵylyqty túrde qaıtadan qarap shyqtym. By­la­ı­yn­sha biz dıplomattar degende eń aldymen elshilerdi, elshiliktiń, kon­sýldyqtyń, Syrtqy ister mınıstr­liginiń qyzmetkerlerin oıǵa alamyz ǵoı. Al jańaǵy kitaptaǵy uly dıplomat atalǵandardyń arasynda patshalar, korolder, ımperatorlar, prezıdentter, kanslerler kóp-aq. – Tarıhqa qarap otyrsań erte­degi ámirshilerdiń de, bertindegi bas­shy­lardyń da báriniń (árıne, men elin jaqsy basqaryp, izgi iz qaldyrǵandaryn aıtyp otyrmyn) halyqaralyq qatynastardyń, soǵys pen beıbitshiliktiń barlyq máselelerin tikeleı óz qoldarynda ustap otyrǵanyna kóziń jetedi. «Ǵasyrlar toǵysynda» degen kita­bymda maǵan erekshe áser etken saıasat­kerlerdiń arasynda Sharl de Golldi bóle aıtqan edim. Onyń óz elin Germanııa fashızminen azat etý so­ǵysyn KSRO-men, AQSh-pen, Ulybrı­tanııamen birlese, solardyń kómegine súıene otyryp júrgizip, sonymen qosa birde-bir máselede odaqtastarynyń yrqyna ketip qalmaýy, keıinnen Fran­sııa kolonııalaryndaǵy ult-azattyq qozǵalystarynyń aldyn alyp, Af­rı­­kadaǵy burynǵy 15 kolonııaǵa táýel­sizdikti ózi usynýy dıplomatııalyq ke­meńgerligin kórsetedi. 1958 jyly Aljırde áskerı búlik bastalǵanda Fran­sııa parlamenti de Golldi el bıligine shaqyryp, sol jyly ol Fransýz Respýblıkasynyń prezıdenti bolyp saılanǵan. Ol kezde Aljırdiń Fransııa quramynda qalýyn el halqynyń kóp­shiligi jaqtaıdy eken. Shyn máninde fransýz halqy sol tusta ataqty generaldy Aljırdi qolda saqtap qalatyn adam retinde prezıdenttikke qalaǵan. Aljır daǵdarysynyń tórt jyly ishinde Sharl de Goll otarshyldyqtyń  kúni ótkenine, Aljır máselesin el taǵdyryn eldiń ózi tańdaý qaǵıdaty boıynsha sheshý kerektigine halyqtyń kózin jetkizip, 1962 jyly Aljırge táýelsizdik berý jónindegi kelisimge qol qoıǵanda sodan biraz buryn kópshiligi Aljırdi qoldan jibermeýdi jaqtap turǵan fransýzdardyń toqsan paıyzdan astamy endi Aljır táýelsizdigin qoldaıtyn bolyp shyqqan. Mine, dıplomatııanyń kúshi degen osy. Sharl de Golldiń «Saıasat – qoldan keletindi jasaı bilý óneri» degen ataqty sózi sol kezde aıtylǵan. Onyń «Na ostrıe shpagı» degen tamasha kitaby bar. Sonda saıasatker bar qaırat-qabiletin halyqty sońynan ertýge jumsaýǵa, keıbir máselelerde kezi kelgenge deıin óziniń túpki maqsatyn ishine búge ustaýǵa, ony dál der shaǵynda ǵana ashýǵa tıisti ekendigi aıtylǵan. Este ustaıtyn sóz.  Osyndaı mysaldardy  el basqarǵan adamdardyń talaıynan tabýǵa bolady. Solardyń biri – ózimizdiń aıbyndy hanymyz Abylaı. Onyń basqa eńbegin bylaı qoıyp, tek Reseı men Qytaı arasynda júrgizgen dıplomatııa­syn durystap aıta alsaq ta kim-kimdi de qaıran qaldyrar edik. Eki jaqpen de til tabysa júrip óz elin ondaǵan jyldar boıy is júzinde, «de-fakto» deımiz ǵoı, táýelsiz ustap tura alǵany, aqyr aıaǵynda óziniń dushpanyn, ıaǵnı jońǵarlardy olardyń óziniń dushpanynyń, ıaǵnı Sın ımperııasynyń qolymen qyrǵyzyp salǵany, sóıtip Joń­ǵar memleketin jer betinen joıyp ji­bergeni (aman qalǵan az bóligi qazaq dalasy arqyly Edil boıyna jetip, Reseıdiń quramyna qosylyp, qal­maq kúıinde saqtaldy ǵoı)  álemdik dıplo­matııa tarıhyndaǵy ǵajaıyp quby­lystardyń biri dep senimmen aıtýǵa bolady. Tek sony tarıhshy ǵalymdarymyz jerine jetkizip jaza almaı júr. – Abylaı dıplomatııasyn aı­shyq­ty ashyp berdińiz. Osy arada tarıh týraly suraqtar qoıǵym-aq kelip ketti. Biraq, ol taqyryp boıynsha arnaıy áńgimege ýaqyt tabasyz ǵoı deımin. – Taqyryptan aýytqymaıyq. Syrt­qy saıasatty qalyptastyrýdyń bas­tapqy belesin aıtqaly otyrmyn. El ómi­rindegi kez kelgen máselege Prezıdentti qa­tysty etip sóıleýge bolady. Ana sharýaǵa da, myna sharýaǵa da mem­le­kettiń basshysyn baılanystyryp aıtý ádeti baıaǵy zamannan bar. Qıt etse ımpe­rator qaıda qarap otyr, mundaıǵa korol qalaı jol beredi, osyny patsha bilmeı me, kórmeı me deıtin sózder adamzatpen birge jasasyp kele jatqan shyǵar. Áli talaıǵa deıin solaı bola beretin de shyǵar. Bizdiń qazekeńniń ımperator turmaq, patsha turmaq, týra Qudaıyńnyń ózin kinálap sóıleýden de taıynbaıtyny bar tipti. Sondyqtan jurttyń ana iske de, myna iske de Prezıdentti jaýapty etip sóıleıtinine túsinistikpen qaraýǵa da bolady. Munyń arǵy jaǵynda túptep kelgende jaqsylyq jatyr – eldiń Memleket basshysyna degen senimi, Prezıdentke artatyn úmiti jatyr. Al negizinde eshqandaı ımperatordyń, eshqandaı koroldiń, eshqandaı patshanyń eldegi barlyq sharýadan tolyq habardar otyrýy is júzinde múmkin nárse bolǵan emes. Demokratııalyq úrdister álemde beleń ala bastaǵan keıingi ǵasyrlarda bul atymen múmkin bolmaýǵa aınaldy. Eń bastysy – bıliktiń barlyq iske birdeı tikeleı jáne tolyq jaýaptylyǵy tu­jy­rymy qaıta qaraldy. Qazir biz bılikti ortalyqsyzdandyrý baǵytyn júzege asyrýdamyz. Bylaısha aıtqanda, memleket bas­qarý isinde Prezıdent strategııany oı­las­tyrady, aıqyndaıdy, belgileıdi, al onyń júzege asyrylý taktıkasyn bıliktiń basqa úsh tarmaǵy – atqarýshylyq, zań shyǵarýshylyq jáne sot tarmaqtary sheshedi. Biraq, Prezıdenttiń memlekettiń syrtqy saıasatyna baılanysty qyzmetine oraı sál basqashalaý aıtýǵa týra keledi. Syrtqy saıasat – prezıdenttik saıasat. Bul saıasattyń strategııasy da, taktıkasy da Prezıdenttiń quzyretinde. Muny atap aıtý kerek, qadap kórsetý kerek. Eldiń syrtqy saıasatyn memleket bas­shysy tikeleı aıqyndaıdy, tikeleı júrgizedi. Bul – basy ashyq aqıqat. Túr­li vedomstvolardyń derbes syrtqy saıasaty bolmaıtyny tárizdi, ózin-ózi qur­met­teıtin árbir memlekette kóp syrtqy saıasat bolmaıdy. Syrtqy ister mınıstrligi – atqarýshy organ. Ol Pre­zıdenttiń syrtqy saıasatyn tıimdi túrde júzege asyrýǵa jaýap beredi. Qoǵamdyq-ekonomıkalyq for­ma­sııanyń aýysýy qashanda zor ózgerister týyndatady. Ol ózgerister dáıim adam­dar sanasyndaǵy ózgeristerdiń kúrdeli úderisimen birge júredi. Osyǵan oraı qoǵamda sol ózgeristerge saı keletin tıisti ahýal týǵyzý qajet. Al ondaı ahýal barlyq salalardaǵy, sonyń ishin­de ıdeologııa sııaqty erekshe, názik, jaýapty saladaǵy sarabdal saıasattyń arqasynda ǵana jasalýy múmkin. Memlekettiń táýelsizdigin nyǵaıtýdy biz syrtqy saıasattaǵy baǵdarymyzdy qalyptastyrýdan bastadyq deýdiń de esh artyqtyǵy joq. Men táýelsizdik tizgini qolǵa tıgen alǵashqy kúnderden bastap syrtqy saıasat máselelerine qatty kóńil bólýge tyrystym. Oǵan naqty dálel mynaý. 16 jeltoqsanda biz Táýelsizdigimizdi ja­rııa­ladyq. Sol kúnniń erteńinde-aq men Máskeýdegi shetel elshilerine jolyǵyp, Qazaqstannyń táýelsizdigine baılanysty oı-pikirlerin bilýdi jáne jınaqtap, málimet berýdi tapsyrdym. «Máskeýdegi shetel elshilerine jolyǵyp» degenime sen tańdanbaısyń, óıtkeni sol tusta apparatta jumys istediń, biraq keıingi jastar mundaı sózge tańdanatyny anyq, bálkim, tipti túsinbeıtin de shyǵar. Máskeýdegi elshiler degeni qalaı deıtin shyǵar. Másele mynada. Bastap­qy kezde tek bir bizdiń emes, TMD el­deriniń báriniń shet elderdegi múdde­leri Reseıdiń dıplomatııalyq ókildik­teri arqyly qorǵalatyn. Birde-bi­reý­inde sheteldik elshilikter bolmaı­tyn. О́ıtkeni, bizdiń Syrtqy ister mınıs­tr­liginiń aty bar da zaty joq edi. Odaq­tas respýblıkalardaǵy ondaı mınıs­tr­lik­terdi Ortalyq áıteýir kóz qylý úshin, respýblıka eken degizý úshin ǵana qu­ryp qoıǵan bolatyn. Olardyń qyzmeti dıplomatııadan alys jatatyn. Sol kez­de aıtylatyn «respýblıkanskaıa dıplo­matııa» degen kekesindi sóz de bolatyn. – Partııanyń Ortalyq komıte­tinde jumys istegen kezimnen myna bir jaǵdaı esimde qalypty. Ideologııa bó­li­minde mádenıet sektoryn basqar­ǵan edim. Anda-sanda sheteldik qonaq­tar kelip qalady. Solardy alyp júrý, qala aralatý, Almatynyń mańyn­daǵy kórikti jerlerdi kórsetý Syrt­qy ister mınıstrligine tapsyryla­tyn. Baǵdarlamalardyń bir-birine uqsas­tyǵy sondaı, basylǵan qaǵaz­dyń bir danasyn saqtap qoıyp, tek elin, qonaqtyń aty-jónin ózgertip, «Po­seshenıe vysokogornogo katka Medeý», «Poseshenıe doma-mýzeıa Jam­byla Jabaeva» degen sııaqty­lardy, jaýapty mekemege mınıstr­likti sol kúıinde qaldyryp, naqty oryn­daýshynyń tusyna ádette sheteldik qonaqqa ere júretin eki-úsh adamdy biletin tiline qaraı aýystyryp ja­zyp, máshińkege qaıta-qaıta bas­tyra beretinbiz... Basqa kezde sol mınıstr­liktiń bar-joǵy bilinbeıtin de. – Rasynda da, aqylǵa syımaıtyndaı aýyr jaǵdaı ǵoı. Táýelsiz memleket. She­telde birde-bir dıplomatııalyq ókildigi joq. Mamandary taǵy joq. Ha­lyqaralyq dárejedegi birde-bir kelisimge qol qoıyp kórmegen. О́zimizdiń derbes syrtqy saıasatymyzdy tezdetip qalyptastyrmasaq, eldik múddelerimizge orasan nuqsan kelýi múmkin ekendigine kózimiz jetti. Sondyqtan táýelsizdik tizgini qolǵa tıgen alǵashqy kúnderde-aq men elimizdiń óz táýelsizdigin jarııa­laýyna baılanysty kózqarastaryn anyqtap, jınaqtaýdy tapsyrdym. – Bizdiń syrtqy saıasatymyzdaǵy eń basty ustanym qandaı bolyp belgi­lendi? – Elimizdiń geografııalyq turǵydan ornalasýyn, memlekettiń geosaıası jaǵ­daıyn, kópulttylyǵymyzdy, kóp­din­­­diligimizdi, kóptildiligimizdi eskere otyryp bizdiń syrtqy saıasat­taǵy eń basty ustanymymyz kópjaq­ty baǵ­dar bolýy kerek degen toqtam­ǵa keldik. Sóıtip, halyqaralyq baıla­nys­tary­myz­dyń arqaýy etip jaqyndaǵy, alys­taǵy elderdiń bárimen birdeı ózara tıimdi qatynastar ornatýymyz qajet dep sheshtik. Bul arada da biz ózimizdi tol­ǵandyrǵan kóp suraqqa jaýapty uly Abaıdan tapqandaı boldyq. Onyń «Adam­zattyń bárin súı, baýyrym dep» aıtatyn sózi naǵyz halyqaralyq dıplomatııanyń oı qazyǵy emes pe? Jalpy, biz halyqaralyq arenadaǵy is-qımyldarymyzdy táýelsizdikke deıin-aq bastaǵanbyz. 1991 jyldyń ba­synda men Túrkııa Prezıdenti Turǵyt Ozaldy Qazaqstanǵa shaqyrǵanmyn. Ol kezde KSRO sýbektileriniń, ıaǵnı odaqtas respýblıkalardyń Máskeýdi aınalyp ótip, syrtqy saıasat salasynda áreket jasaýyna quqy joq bolatyn. Soǵan qaramaı men birqatar elder basshylarymen tikeleı qarym-qatynas ornattym. AQSh Prezıdenti Djordj Býshpen, Ulybrıtanııa Premer-Mı­nıstri Djon Meıdjormen, Ońtústik Koreıanyń Prezıdenti Ro De Ý-men kezdestim. Sıngapýr lıderi Lı Kýan Iý-di Almatyǵa shaqyryp, kóp sóılestim. Onyń bizdiń ekonomısterdiń aldynda leksııalar oqýyn uıymdastyrdym. Árıne, kez kelgen egemen memleket óziniń ulttyq qaýipsizdigin qorǵanys qabilettiligin saqtaý arqyly nyǵaı­tatyn bolady. Sondyqtan biz á degennen-aq soǵysty boldyrmaý sharalaryn da oılastyrdyq, elimizdi, jerimizdi qor­ǵaý­dyń ádisterin kózdeıtin áskerı doktrınany, tıisti zańdardy qabyl­dadyq. Biraq bul máseleniń bir jaǵy ǵana. Mynandaı almaǵaıyp dúnıede óz qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesin bizdeı jeri kóp, eli az, kúrdeli geosaıası jaǵdaıdaǵy memleket qorǵanys qabiletin kúsheıtýmen ǵana sheshe almaq emes. Qazaqstannyń ózindik ereksheligi, ekonomıkasynyń damýy men áskerı qurylysynyń deńgeıi eldiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde áskerı quraldardy emes, eń aldymen óziniń ishki qýatyna jáne parasatty, salmaqty dıplomatııaǵa súıenip otyryp, osy zamanǵy saıası quraldarǵa basymdyq etýdi aldymen qajetsinetin edi. Shekarany taspen qorshamaý kerek, shekarany dospen qorshaý kerek. Biz solaı ettik. Qazaqstan shekaralaryn zańdy túrde bekitýdi biz áý bastan syrtqy saıasattyń basty býynynyń biri dep sanadyq. Ol jaıynda ótken joly aıtqanmyn. – 2015 jylǵy kóktemde Jastar forýmynda sóılegen sózińizde siz Qazaqstannyń ekonomıkalyq da­mýyna túbegeıli yqpal etetin naqty­ly jáne qarapaıym faktorlar qa­tarynda geografııa men klımatty, ıaǵnı úl­ken araqashyqtyqty, teńizge shyǵý joly­nyń joqtyǵyn aıtyp edińiz. Is jú­zinde biz osyndaı kóptegen obek­­tıvti jaǵdaılarǵa qaramaı alǵa basý­da­myz degensiz. Sonda elimizdiń tıimdi geosaıası jaǵdaıy nede bolyp shyǵady? – Iá, sondaı jaǵdaılarǵa qaramaı alǵa basýdamyz. Al jańaǵy aıtqan máselelerdiń ishindegi eń bastysy – bizdiń teńizge shyǵatyn jolymyzdyń joqtyǵy úlken kemshiligimiz ekeni ras. О́zińniń porttaryń bolyp, sol porttardan júk tıelgen kemeleriń muhıt aıdynymen álemniń kez kelgen portyna jol tartyp jatsa, jaqsy emes pe? Árıne, jaqsy. Ol bizde joq. Buǵan kónbeske amalyń taǵy joq. Teńizge shyǵatyn joly joq elder myna dúnıede tolyp jatyr. Biraq bar másele kemshilikti artyqshylyqqa aınaldyrýda ǵoı, solaı emes pe? Bizdiń jerimiz ejelden Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy saýda jáne saıası baılanystardyń sahnasy bolǵan. Ataqty Jibek jolynyń úlken bir bóligi qazaq dalasy arqyly ótken. Sondyqtan da bizdiń elimiz Eýropany, Ortalyq Azııany, Azııa-Tynyq muhıt aımaǵyn, Azııanyń ońtústigin baılanystyrýshy býyn retinde mańyzdy strategııalyq ról atqara alady. Atqara da bastady. Bir jamandyqtyń bir jaqsylyǵy bar degen sol. Mysaly, biz óz taýarlarymyzdy eldiń bir shetinen bir shetine, odan asyp shetelge aparý úshin qosymsha kóp shyǵyn jumsaımyz. Onyń esesine ózge elder óz taýarlaryn bizdiń el arqyly tasymaldasa jańaǵy bizge kedergi sanalatyn qashyqtyq endi paıda kózine aınalady, óıtkeni tranzıttik tarıften alatynymyz kóbeıe túsedi. Sondyqtan jıyrmasynshy ǵasyrdyń sońyna qaraı, myńjyldyqtar toǵysatyn tus­ta álemniń saıası kartasynda jańa geosaıa­sı jaǵdaı týdy deımiz. Onda Qazaq­stan Eýropany Azııa-Tynyq muhıt aıma­ǵymen baılanystyratyn keńistikti alyp jatyr. Bul keńistik syrtqy saıası jáne strategııalyq turǵydan tıimdi keńistik. Elimiz egemendik ala salysymen buryn odaqtas respýblıka retinde tipti aınalysyp kórmegen problemalarmen betpe-bet keldi. Qazaqstan halyqaralyq sahnaǵa shyǵa salysymen tipti ózge or­taǵa qoıdy da ketti. Sol tusta bizdiń eń aldymen sheship alǵan, qazaqsha aıt­qanda salǵan betten basyn ashyp alǵan máselemiz el terrıtorııasynda orna­lasqan ıadrolyq qarýdyń taǵdyry edi. Onyń jaı-japsaryn kezinde ózińe áńgi­melegenmin. Myna bir jaǵdaıdy da aıta keteıin. Ol bizdiń túrkitildes aǵaıyndarmen araqatynasymyzǵa baılanysty. «Qudaı qosqandy adam ajyrata almaıdy» degendeı, myń jyldyq úzilisten keıin túrik baýyrlarymyzben qaıta tabys­qany­myz ras. Olar Anadoly dalasyna bizdiń Syr boıynan barǵan ǵoı. Qyp­shaqtar men oǵyzdardyń bólinetin tusy sol. Táýelsizdik tańy atqan tusta bizge túrik bıznesmenderiniń kóp kómegi tıdi. Sonymen birge, túrikterdiń birden-aq bizge aqyl aıtýǵa, tym qamqorshy bolýǵa umtylýy sekem aldyrǵan edi. Biz degen «úlken aǵadan» jańa ǵana qutylǵan el emespiz be? Osy másele boıynsha meniń ózim erekshe syılaıtyn adamym – Túrkııa Prezıdenti Turǵyt О́zaldy renjitýime de týra kelgen kezi bar. Qaıteıin, bári de eldiń qamy ǵoı. – Nursultan Ábishuly, el táýelsiz­digi 1991 jyly jarııalanǵanymen is júzinde táýelsizdik jaǵdaıynda ómir súrgen alǵashqy jylymyz dep 1992 jyldy ataǵan jón. Siz ol kezde 52 jasqa jańa attaǵan edińiz. О́zimizdiń elýden jańa asqan kezimizdi, qazirgi elýden asqandardy kóz aldymyzǵa keltirgende sol bir tarıhtyń talmaý tusynda boıyńyz ben oıyńyzǵa túsken júktiń salmaǵyn qalaı qaıyspaı kótergenińiz qaıran qaldyrady. Nıý-Iorktegi sózińizde Mark Tvenniń jasy 48-ge kelgenshe pessımıst kúıinde qalǵan adam tym kóp biledi, al jasy 48-den asqanda da optımıst kúıinde qalatyndar tym az biletinder degen sózin keltirgensiz. Mark Tvennen góri meniń jolym bolyńqyraǵan sııaqty, óıtkeni, jasym 52-ge qaraǵan shaqta men elimniń bolashaǵyna senimmen qaraımyn degensiz. El bolashaǵyna sengendikten de, elimiz halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ómirine dendep aralasýǵa quqyly, soǵan laıyqty dep bilgendikten de sol jyly, Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymyna múshelikke qabyldanǵannan keıingi BUU-nyń Bas Assambleıasynyń alǵashqy, ıaǵnı 47-shi sessııasynda sóılegen sózińizde-aq siz álemdik aýqymda bastama kóterdińiz. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jóninde keńes uıymdastyrýdy usyndyńyz. Bul ıdeıa qalaı týyndap edi? – Jalpy, Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq keńesi sııaqty qurylymdy Azııada nege qurmasqa degen ıdeıa eshkimniń kóńiliniń túkpirinde atymen júrmeýi múmkin de emes edi. Biraq ony naqty iske aınaldyrýdyń tetikterin qarastyrý kerek qoı. Sony bizge deıin eshkim de qarastyrmapty. Bizdiń eńbegimiz – Eýrazııa qurlyǵyndaǵy beıbitshilik pen qaýipsizdik problemasy boıynsha Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes ótkizý boıynsha Qazaqstannyń naqty bastamasyn kótergenimiz. Eń bastysy – ondaı keńestiń mindetin, sıpatyn belgilep, uıymdastyrýdyń tetikterin kórsetip bergenimiz, kóptegen jyldar boıy júıeli jumys júrgizip, maqsatty jerine jetkizgenimiz. – Qytaıǵa jolym túskende Beıjińdegi Shet tilderde ádebıet shyǵarý baspasynan jaryq kórgen «O gosýdarstvennom ýpravlenıı» degen kitapty ala qaıtqan edim. Sı Szınpınniń sózderiniń jınaǵy eken. Qytaı basshysy Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń 2014 jylǵy 21 mamyrdaǵy 4-shi sammıtinde sóılegen sózinde Qazaqstandy «AО́SShK-niń bastamashy memleketi» dep bólekshe atapty, biz muny elimizge degen qurmettiń bir kórinisi dep bilemiz. – Qytaı basshysynyń ol sózine rahmet. Bizdiń bárimizdiń basymyzdy birlesken kúsh-jigermen Azııada qaýipsizdiktiń senimdi júıesin jasaýǵa bolady, jalpy búkil dúnıede qaýipsiz álemdi ortaqtasa ornatýǵa bolady degen pikir qosyp otyr. О́z basym bara-bara AО́SShK Azııadaǵy qaýipsizdiktiń aqıqat faktoryna aınalatynyna anyq senemin. Bizdiń osyndaı Keńes shaqyrý jónindegi bastamamyzdy á degennen-aq Azııa aýmaǵynyń 90 paıyzyn alyp jatqan memleketter qoldaǵanyn erekshe aıtý kerek. – Siz usynǵan taǵy bir iri bastama­nyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý bastamasynyń júzege asýyna dál jıyrma jyl ketkenin qalaı túsindirer edińiz? Bul endi qansha degenmen burynǵy Keńes Odaǵy elderiniń arasyndaǵy másele ǵoı. – Bul suraǵyńa jaýap berýdi áriden bastaýǵa týra keledi. «Eýrazııa», «eýrazııashyldyq» degen uǵymdardy paıymdaýdan. Negizinde biz adamzat turaqty ómir súretin materıkter beseý deımiz: Azııa, Eýropa, Afrıka, Amerıka, Avstralııa. Al taza geologııalyq, geografııalyq turǵydan qarasaq, Azııa men Eýropa jeke-jeke materıkter bolyp sanalmaıdy. Azııa men Eýropa myńdaǵan jyldar boıy bir-birimen tyǵyz baılanyspaı, negizinen derbes ómir súrip kelgendikten, tarıhı, saıası, dinı sebepter ajyratqandyqtan ári jer kóleminiń óte úlkendigine baılanysty shartty túrde eki materık retinde aıtylady. Biz Eýrazııany dúnıeniń eki bóliginen – Eýropa men Azııadan quralatyn Jer sharynyń eń úlken materıgi dep bilýimiz kerek. Alaıda, reseılik eýrazııashylar – Savıskıı, Trýbeskoı, Berdıaev, taǵy basqalar Eýrazııa uǵymyna tek geografııalyq maǵyna bergen joq. Olar Eýrazııa dep sol kezde Reseı ımperııasy alyp jatqan terrıtorııany atady. Reseıdi Eýropa da emes, Azııa da emes, ózinshe «ortadaǵy materık» dep sanady. Imperııanyń tutastyǵy úshin «eýropalyq Reseı», «azııalyq Reseı» uǵymdary joq, ortaq Reseı – Eýrazııa bar dedi. Bul – Eýrazııa uǵymynyń sol kezdegi paıymdalýy. Aǵylshynnyń Helford Makınder degen ǵalymynyń kimde-kim Shyǵys Eýropany óz baqylaýynda ustasa sol Hartlendte, ıaǵnı Eýrazııa kontınentinde, alyp qurlyqta ústem bolady, kimde-kim sol jerde ústem bolsa, búkil álemde ústemdigin ornata alady dep jazǵany bar eken. Bul sóz Eýrazııa aýmaǵynyń strategııalyq turǵydaǵy asa mańyzdylyǵyn kórsetedi. Odan beri de taǵy bir ǵasyrdaı ýaqyt ótti. Sol ýaqyt ishinde burynǵy Reseı ımperııasynyń ornynda Keńes Odaǵy degen memleket ornady, onyń quramynda on bes respýblıka boldy, olar bir-birimen sonshalyqty tyǵyz qoıyndasyp, elektr jelilerine deıin, temirjoldaryna deıin, avtokólik magıstraldaryna deıin mıdaı aralasyp ketken birtutas ekonomıka qurdy. Jańaǵy on bes respýblıkada ortaq til ornyqty, ortaq dil de ornyqty deýge bolady. Adamdardyń minez-qulqynda, psıhologııasynda uqsas jaılar kóbeıdi. Táýelsizdik kelisimen barlyq elder bet-betimen ketti de, qalyptasqan ekonomıkalyq baılanystardyń báriniń byt-shyty shyqty. Ortaq bazarymyzdan aıyryldyq. Bir eldegi taýar bir elge ótpeıtin bolyp, qoımalarǵa jınala bastady, aqyry kásiporyndar, zaýyttar, fabrıkalar bankrottyqqa tústi. Myńdaǵan adamdar jumyssyz qaldy. О́kinishke oraı, KSRO-nyń qalǵan qırandysynyń ornyna qurylǵan Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy ýaqyttyń obektıvti talaptaryna tolyq saı kelmedi, halyqtar zárý bolyp otyrǵan ıntegrasııany qamtamasyz ete almady. Men 1994 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde sóılegen sózimde táýelsiz elder arasyndaǵy qarym-qatynastyń sapalyq jańa deńgeıine aýysýy qajet ekenin, munyń pisip-jetilgenin aıttym. Keshe ǵana Odaqtan zorǵa qutylǵandaı bolyp otyrǵan elderdiń halyqtary «Odaq» sózinen shoshynatynyn bilip, birden-aq Eýropalyq Odaq bar ekenin, oıdaǵydaı ómir súrip jatqanyn qosa aıttym. Olarǵa qurýǵa bolatyn odaqty bizge nege qurýǵa bolmaıdy? – Sizdiń Máskeý ýnıversıtetinde jasaǵan usynysyńyz TMD elderinde árqıly pikir týǵyzdy. – Olarda ǵana emes. Bul joba Qazaqstannyń ózinde de birden qyzý qoldaý taba qoıǵan joq. Bireýler ıntegrasııany jaqtady, bireýler ıntegrasııany negizinen jaqtaı tura, ony belgili bir mólsherde shekteýdi usyndy, bireýler ıntegrasııalyq úderister qazir qajet emes dep sanady. – TMD elderinde sizdiń usynysty qoldamaǵandar qatarynda О́zbekstan Prezıdenti Islam Karımov pen Túrikmenstan Prezıdenti Saparmurad Nııazov bolǵany esimizde. – Qoldamaǵandar degen qarsy bolǵandar degen sóz emes. Olar mundaı máselelerdiń bári keıinirek qarastyrylýy kerek dep sanady. Meniń dostarym bul úderistiń satylastyqpen, evolıýsııalyq jolmen júretinin, biraz ýaqytqa sozylatynyn eskermedi ǵoı deımin. Keıinnen kóp nárse ózgerdi. Onshaqty jyl boıy Qazaqstannyń ıntegrasııalyq bastamalaryn qoldamaı kelgen О́zbekstannyń ózi 2005 jyldyń aıaǵynda Eýrazııa ekonomıkalyq qoǵamdastyǵyna qosylý nıeti bar ekenin málimdedi, birneshe aıdan keıin, 2006 jyldyń basynda О́zbekstan Qoǵamdastyqqa qosyldy. Shynynda da, mundaı odaqtar táýelsizdikke tikeleı qaýip tóndiredi deý jónsiz. Eýropalyq Odaqqa qansha el birikken? Shekaralary ashyq. Kólikpen zýlap kele jatqanyńda kórshi eldiń jerine kirgenińdi baıqamaı da qalasyń. Aqshasy turmaq, bankisi turmaq, parlamentine deıin ortaq. Solar nemene, táýelsizdiginen aıyrylyp pa eken? Qaıta órkendep, damyp kele jatqan joq pa? – Áıtse de, 1994 jyly qazan aıynda Máskeýde ótken TMD elderi basshylarynyń sammıtinde sizdiń bul usynysyńyzdy qaperge alýmen shektelý, ondaǵy negizgi ıdeıalardy TMD-nyń ıntegrasııalyq úderisterin tereńdetý barysynda paıdalaný jóninde sheshim qabyldandy. Sizdiń sol kezdegi kóńil-kúıińiz qandaı boldy? – Árıne, qýandym deı almaımyn. Sonsha ókingen de joqpyn. О́ıtkeni, men bul ıdeıanyń júzege asýy uzaq jyldarǵa sozylatynyn anyq biletinmin. Mysaly, Eýropalyq Odaqqa qalaı qurylǵan? 1950 jyly kómir men bolat jóninde fransýz-german birlestigin qurý jóninde deklarasııaǵa qol qoıylǵan. Odan jeti jyl ótkende Eýropa ekonomıkalyq odaǵy qurylǵan. Odan keıin tutas shırek ǵasyr, ıaǵnı 25 jyl ótkende baryp Eýropalyq Odaq qurý týraly Maastrıht kelisimine qol qoıylǵan. Sonda bul ıdeıanyń bastalýynan túıindelýine deıingi ýaqyt aralyǵy bas-aıaǵy 42 jylǵa sozylǵan bolyp shyǵady. Meniń usynysyma tym saqtyqpen qaraý kádimgi «Negizi durys qoı, sonda da ne bolyp ketetinin qaıdan bileıik» degen sııaqty oı qısynynan edi. Ekinshi jaǵynan, belgili bir tulǵalar tarapynan ıdeıanyń avtorlyǵyna qyzǵanyshpen qaraý da atymen bolmady deı almaımyn. – Biraq, bul arada myna jaıdy eskerý kerek shyǵar. Reseı Federaldyq jınalysy Federasııa keńesiniń múshesi Ramazan Abdýlatıpov Eýrazııa odaǵy ıdeıasynyń Ortalyq Azııadan shyqqany biz úshin óte mańyzdy, ıdeıa Máskeýden shyqqanda oǵan birden-aq neshe túrli jamaýataq, ıaǵnı ıarlyk japsyrylar edi degen bolatyn. – Ol sózdiń de jany bar. Men Eýrazııalyq odaq qalyptastyrý jónindegi ıdeıany ádeıi Máskeý ýnıversıtetinde, Reseı ǵylymı elıtasynyń ókilderi aldynda aıtqan edim. Jetekshi ǵalymdardyń bul ıdeıany qoldaǵany oıymdy ornyqtyra tústi. Integrasııa degen KSRO zamanyna qaıta oralý emes. Integrasııa – eń aldymen ekonomıkalyq pragmatızm. Munda da ózim únemi aıtyp otyratyn «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat» degen qaǵıda alǵa ustalady. Mysaly, elimizdiń halqy nebári 17 mıllıon adam. Shúkir, ósip jatyrmyz. Biraq, qanshalyqty óse beremiz? 20 mıllıonǵa jetpekshimiz. Jetemiz. 25 mıllıonǵa bararmyz. 30 mıllıonǵa bararmyz bir kezde. Biraq, myna jahandanǵan álemde onyń ózi óte tar naryq sanalady. Biz óz halqymyzdyń qajetin ǵana qanaǵattandyratyn ekonomıkamen alysqa bara almaımyz. Bizge mindetti túrde syrtqy naryqtar kerek. Sol naryqtardyń eń úlkeni – 170 mıllıon adamdyq Reseı naryǵy. О́kinishke oraı, qazirshe bizdiń taýarlarymyz Eýropanyń, Amerıkanyń naryǵynyń talabyna tolyq jaýap bere almaıdy, Qytaıdyń naryǵy onsyz da tolyp tur. Al Reseı naryǵy, Belarýs naryǵy, basqa da kórshiles naryqtar bizdiń taýarlarǵa yńǵaıly, bizdiń naryq ta olar úshin ótimdi. Sondyqtan men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jónindegi jumysty jyldar boıy júıeli túrde alǵa jyljytýmen boldym. Aldymen Keden odaǵy quryldy. Odan keıin Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq quryldy. Odan keıin, 2014 jyly, ıaǵnı ıdeıa ortaǵa salynǵannan soń 20 jyl ótkende Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq quryldy. EAEO qurý jónindegi Shartqa Astanada qol qoıylýynyń sımvoldyq máni bar. О́ıtkeni, Qazaqstan bul ıdeıany usynyp qana qoıǵan joq, Qazaqstan osy jyldardyń ón boıynda dáıim burynǵy keńestik keńistiktegi basty ıntegrator retinde kórinip keldi. Kez kelgen iri sharýa aıaq astynan keremet nátıjeler bere qoımaıdy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jańa qurylǵan tusyna Batys álemi men Reseı arasyndaǵy kúrdeli shıelenister, túrlishe «sanksııalyq soǵystar» tap keldi, sondyqtan bul ekonomıkalyq odaqtyń áleýeti dál qazirshe tolyq ashylmaı tur. Biraq, memleketterimizdiń aldynan 170 mıllıon adamdyq baıtaq naryq ashyp beretindiginiń ózi onyń bolashaǵy jarqyn ekenin kórsetedi. O bastan-aq maǵan bul jobanyń ózimiz talaıdan kóz jazyp qalǵan izgilikke, jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa baǵyttalýy mańyzdy, tipti bir esepten basymyraq ta bolyp kórindi. Nege deseń, bizdiń bárimizdiń san ǵasyrlyq ortaq tarıhymyz bar, birlese ómir súrý dástúrimiz bar, ortaq taǵdyrymyz bar. Halyqtarymyzdyń bári bir-birimen, qazaqsha aıtqanda, «ishek-qarny aralasyp» ketken. Endi olardyń arasynda sheka­ralar turady, kedender turady, bir-biri­mizben neshe túrli bógesindermen bólinip qalamyz degen oımen kelisýdiń ózi qıyn. Onyń ústine jurttyń bári álemde ıntegrasııalyq birlesý úderisi júrip jatqanyn, aıtalyq, Eýropalyq odaq­qa birikken elderdiń órkendeý ústinde ekenin ári eshqaısynyń da ege­men­di­ginen aıyrylmaǵanyn kórip otyr. Árıne, biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýǵa birtindep, satylap kel­dik. Mysaly, áýeldegi Eýrazııalyq ekono­mıkalyq qoǵamdastyqtyń eń bas­ty jetistigi Belarýs, Qazaqstan jáne Re­seı arasyndaǵy Keden odaǵyn qurý týraly kelisimniń jasalǵandyǵy. Bara-bara oǵan Qyrǵyzstan men Armenııa qo­syldy. Aıtqandaı, bul elder keıinnen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa da qosyldy. О́ıtkeni, olar bul arada eski saıası qurylymdardy emes, burynǵy KSRO-ny qalpyna keltirýdi emes, ulttyq memleketterdiń ekonomıkasy yqpaldastyq arqaýy bola alatynyn basshylyqqa alyp otyrǵanymyzǵa kóz jetkizdi. Negizinde ómir tájirıbesi ótken saıası tarıh ta, tipti, til men dinniń birligi de naǵyz yqpaldastyq úshin azdyq etetinin kórsetip berip otyr. Bir dindegi, bir tildi arabtardyń ara-dara júrgendigi – osy sózimniń dáleli. Kirigýdiń naqty basty múddesi ekonomıkalyq múdde bolǵanda ǵana ol baıandy bolmaq. – Siz sol 1994 jyldyń kúzinde Ortalyqazııalyq odaqty resimdeý jóninde de usynys jasaǵan edińiz. Dini ortaq, tarıhy ortaq, tili uqsas, dili jaqyn aǵaıyndar ol usynysty qoldap ákete qoımady. Onyń sebebi nede dep oılaısyz? – Aǵaıyndar ol usynysty dál sol pishimde qoldap ákete qoımady degen oryndy bolady. Áıtpese, sol jyly Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý týraly shartqa qol qoıylyp, oǵan Qazaqstan, О́zbekstan men Qyrǵyzstan kirgen bolatyn. Araǵa tórt jyl salyp, bul shartqa Tájikstan qosyldy. Odan keıin «tórttik» Ortalyqazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq qurýǵa bel baılady. О́kinishke oraı, ol qury­lym negizinen qaǵaz júzinde qaldy. Nege «ókinishke oraı» dep aıtamyn? Olaı aıtatynym – biz mádenıetimiz ben tarı­hymyzdyń ortaqtyǵy jaqyndastyryp otyrǵan kórshiles memlekettermen jan-jaqty baılanystarymyzdy qazirgiden áldeqaıda berik ete túsýge tıis edik. Oǵan negiz jetkilikti. Burynǵy bes keńestik respýblıka ornalasqan Ortalyq Azııa óńiri 4 mıllıon sharshy kılometr jerdi alyp jatyr, bul degenińiz búkil Batys Eýropanyń aýmaǵynan da artyq. Munda 60 mıllıonnan artyq halyq turady. Báriniń de teńizge shyǵatyn joly joq. Báriniń sý resýrstary ortaq. Keńes Odaǵy kezinde qatynas joldary tolyq tóselgen, gaz, munaı qubyrlary tartylǵan. Bizge birge bolýdy Qudaıdyń ózi qosh kóredi. – Tájikstannyń REGNÝM aqpa­rat­tyq agenttigi kezinde taratqan bir pikirden Nazarbaevtyń usynysy tájik halqynyń múddesine saı kel­meıdi degendi oqyǵan edim. Ol avtor óńirdiń elderi ózderiniń kúsh-jiger­lerin anaǵurlym aýqymdy yqpal­dastyq baǵytynda belsendirek ete túsýi kerek, bul úderiske Aýǵanstan men Iran qosylýy kerek dep sanaıdy. Sonyń ózinde de biz Ortalyq Azııa jerinde birtutas memleket qurylýymen kelise almaımyz, ondaı jaǵdaıda ózimizdiń táýelsizdigimizdi, ózimizdiń tilimizdi, ózimizdiń tóltý­malyǵymyzdy joǵaltyp alý qaýpi bar deıdi. «My ne mojem soglasıtsıa s tem, chto na terrıtorıı Sentralnoı Azıı mojet byt sozdano edınoe gosýdarstvo», dep tup-týra aıtylǵan. – Qaıdaǵy «edınoe gosýdarstvo?» Mine, túsinispeý degen osyndaıdan shyǵady. Eshkim de birtutas memleket qurýdy usynǵan joq. Ondaı oı da bolǵan joq. Qazaqstan osy arqyly óńirde gegemon memleket bolǵysy keledi degen sózderdiń de eshqandaı negizi joq. Áńgime óńirlik naqty ıntegrasııa jaıynda. Adamdardyń, kapıtal men taýarlardyń erkin qozǵalýyn qamtamasyz etetin birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý jaıynda. О́rkenıetti álemde shekaralar ashylyp jatqanda bir kezde bir halyq bolyp otyrǵan halyqtardyń shekarany bekitip, kedendi kedergi etip otyrǵany kókeıge qonymsyz. Men Ortalyq Azııadaǵy jaǵdaıdy turaq­tan­dyrýdyń eń jaqsy joly ishki óńirlik yqpaldastyq degen oıymnan qaıt­paımyn. Munda biraz túıin jınaq­talyp qalǵan. Tek sý resýrs­taryn bólý máselesiniń ózinde biraz kelispeý­shilikter bar. Olardyń bárin dáıim birlese sheshkende ǵana bizdiń óńirimizdegi shıelenis áleýetin azaıta alamyz. Onyń ústine uly derjavalardyń osy óńirde ekonomıkalyq turǵydan basymdyq etý úshin ózara básekelestikke túsip jatqanyn kórip otyrmyz. Bizge qazir bir-birimizge degen senimdi arttyra túsý kerek. Aralasý kóp bolǵan jerde senim de kóp bolady. – Rasynda da, qarapaıym halyq túsine bermeıtin, jan aýyrtar jaılar bar. Men ózim Qazyǵurtta týǵanmen, Keleste ósken edim. Aýdanymyzdyń ortalyǵy Abaıdan Tashkentke deıin 45 shaqyrym ǵana. Ári ketkende aı saıyn baryp turatynbyz. Bala kúni­mizden bizdi órkenıetti ómirge beıim­degen de sol qala bolatyn. Ulttyq uǵymǵa erte ákelgen de sol qala edi. Sóıtken Tashkentke qazir irgesindegi «Saryaǵash» shıpajaıy­na baryp turyp kire almaımyz. Aldymyzdan kóldeneńdep kedeni shyǵady. DÁIEKTEME: «...Qala jaqqa qarasam, kózime jas tolasyń, Qalaı qıyp ketermin Tóle bıdiń molasyn. Eleýsizdeý júrgen bir aqyny edim dalanyń, Sherge tolyp ózegim, keri attanyp baramyn. Tilim barmaı qosh deýge, qııa almaı kóp qaradym, Tashkentti umytpa, oıly týǵan qaraǵym. Qosh, Tasqala, qaıteıin,kirgizbedi kedeniń, Bile almadym bizderge erteńgi urpaq ne derin. Qosh, Tashkent, aıaýlym, kóshimdi artqa burarmyn, Tilegińdi syrtyńnan tileýshi bop turarmyn. Shaıyrlardan jaıyńdy hat arqyly surarmyn, Arhıvterdi aqtaryp, ońashada jylarmyn». Qasymhan BEGMANOV, «Qazaq ádebıeti», 2015 jylǵy 3 sáýir. – Bul endi ár memlekettiń óziniń sheshetin máselesi. Oǵan olaı deýge de, bulaı deýge de bolmaıdy. Biraq, aǵaıyndas halyqtardyń aralas-quralastyǵy qazirgiden anaǵurlym artyq bolýǵa tıis ekendigi taǵy talassyz. Basqasyn aıtpaǵanda, munyń ózi taza ekonomıkalyq turǵydan da tıimdi ekendigin dáleldep jatýdyń da qajeti joq. Bizdiń syrtqy saıasatymyz Ortalyq Azııadaǵy yqpaldastyq úderisterin jalǵastyrýdy, jandandyrýdy jaqtaıtyny, jaı jaqtap qoımaı, osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyra beretindigi anyq. – Sizdiń halyqqa jyl saıynǵy Jol­daý­laryńyzda syrtqy saıasat máseleleri de qozǵalyp turady. Solar­dyń bárinde basymdyqtar qatarynda aldymen Reseı Federasııasymen qarym-qatynas aıtylady. Munyń syry nede der edińiz? – «Syry» deıtindeı eshteńe joq. Qazaqstannyń aldynda myna álemdegi negizgi áriptes pen negizgi odaqtas kim bola alady degen tańdaý turyp kórgen emes. Geografııalyq turǵydan da, tarıhı turǵydan da biz úshin Reseıdiń orny bir bólek. Reseılik baǵyt – Qazaqstan syrtqy saıasatynyń asa mańyzdy basymdyǵy degendi biz dáıim aıtamyz. Bárinen buryn kórshilermen dostyqta ómir súrý memleketimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy basty basymdyq desek, bul eń aldymen tarıh tabystyrǵan, taǵdyr toǵystyrǵan Reseıge tikeleı qatysty. Derbes memleketterge aınalǵan qazirgi jańa kezeńde de bizdiń burynǵysha rýhanı etene kúıde kele jatqanymyz óte súıinishti. Damý úderisindegi Qazaqstannyń basty seriktesi – Reseı. 2006 jyly Memlekettik dýmanyń 100 jyldyǵyna arnalǵan otyrysta sóılegen sózimde men tek bir jyldyń ózinde, atap aıtqanda 2005 jyly Reseı Prezıdenti Vladımır Vladımırovıch Pýtınmen 8 ret kezdeskenimizdi aıtqanmyn. Mundaı jaǵdaı memleketter basshylarynyń arasynda sırek dep oılaımyn. Basqasha bolýy da múmkin emes. Másele Qazaqstan halqynyń shırek bóligin orys etnosynyń ókilderi quraıtynynda ǵana emes. Qazaqstan men Reseıdiń máńgilik áriptester bolýǵa tıistigi talassyz. Menen Reseımen qarym-qatynasymyzdyń qandaı bolǵanyn qalar edińiz dep surap jatady. Oǵan kezinde jurtqa belgili sózdi paıdalanyp jaýap bergenmin. «Geografııa bizdi kórshi etti. Tarıh bizdi dos etti. Ekonomıka bizdi seriktes etti. Qajettilik bizdi odaqtastar etti», degenmin. Qazir de sony aıtamyn. Jańaǵy sózdi aıtqan adam – Djon Kennedı, ol sózi AQSh-tyń Kanadamen qarym-qatynasyna baılanysty aıtylǵan. Men Qazaqstan men Reseıdiń qarym-qatynasy osy sıpatta bolǵanyn qalaımyn. Ony Reseıdegiler de jaqsy túsinedi. Gýmılevtiń bir sózi bar, Reseı tek eýrazııalyq memleket retinde ǵana, tek eýrazııalyq ıdeıasy arqyly ǵana el bolyp qala alady dep keletin. Eki eldiń arasynda syndarly únqatysý arqyly, ózara múddelerdi eskerý arqyly sheshýge bolmaıtyn birde-bir problema joq. Jaǵdaıdyń qıyndaǵany sol kezde Reseıde barlyq burynǵy keńestik respýb­lıkalarda qos azamattyq engizilý kerek degen oıdyń beleń alyp turýyna baılanysty edi. Biz elimiz aýmaǵynda bir ǵana azamattyq bolýy kerek dep sanadyq. Shynynda da, qos azamattyq pen táýelsiz memleket uǵymy tipti qıyspaıdy. Onyń ústine jekeshelendirýdiń jańa ǵana qyzý júrip jatqan kezi. Menshikke baılanysty týyndaýy múmkin kez kelgen daýǵa kórshi memleket óziniń «jarty azamatynyń» múddesi turǵysynan aralasa berse ne bolady? Jaraıdy, ondaı daýlar zań jolymen sheshiledi deı qoıaıyq. Al endi óz elińde turyp jatqan adamdardyń bir mezgilde kórshi eldiń de azamaty sanalatyn jaǵdaıyn kóz aldyńa elestetip kórshi? Ondaı alań kóńilmen birtutas memleket qurý, tipti, múmkin emes. Ekinshi jaǵynan, Keńes Odaǵy ydyraǵan kezde talaı adam óz bolashaǵyn jańa qu