– Qýanyshbek Jaqsybekuly, memlekettiń qaıtarylǵan aktıvterge qatysty jumysy qaı kezeńnen bastap Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasynyń qyzmetimen jalǵasady? Jalpy, kompanııanyń mindetteri aktıvterdi qaıtarý rásimderinen nesimen erekshelenedi?
– Aktıvterdi qaıtarý zańsyz alynǵan aktıvterdi anyqtaý, olardyń zańsyz shyǵarylǵanyn dáleldeý, tergeý júrgizý, sot prosesterin ótkizý men aktıvterdi memleket menshigine qaıtarý týraly sheshim qabyldaýdy qamtıtyn keshendi quqyq qorǵaý jáne quqyq qoldaný úderisinen turady. Bul kezeńniń barlyǵyn ýákiletti memlekettik organdar júzege asyrady. Sonyń ishinde Bas prokýratýra janyndaǵy Aktıvterdi qaıtarý qyzmeti de bar. Bul úderis aktıvterdiń memleket menshigine zańdy túrde ótýimen aıaqtalady. Al qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý jáne olardy satý jumysy tek qaıtarý rásimi tolyq aıaqtalǵannan keıin bastalady. Bul kezeń ekonomıkalyq jáne basqarýshylyq sıpatqa ıe. Iаǵnı osy kezde aktıvterdiń memleket menshigi ekeni zańdy túrde rastalady.
Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasy osy aktıvterdiń saqtalýyn qamtamasyz etip, olardy ashyq ári aıqyn túrde satýdy uıymdastyrady. Sondaı-aq satýdan túsken qarajattyń Arnaıy memlekettik qorǵa aýdarylýyn qamtamasyz etedi.
– Al qaıtarylǵan aktıvterdi satý qanshalyqty ashyq júrgiziledi?
– Qaıtarylǵan aktıvter tek Sauda.E-Qazyna memlekettik ashyq platformasy arqyly satylady. Saýdaǵa qatysty barlyq aqparat: aýksıon týraly málimetter, baǵalar jáne jeńimpazdar kópshilikke ashyq ári qoljetimdi. Bul barlyq qatysýshyǵa teń múmkindik berip, rásimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi.
E-qazyna.kz veb-portaly – elektrondyq saýda ótkizýge arnalǵan resmı alań. Portal memlekettik múlik tizilimi men saýda týraly aqparatqa qol jetkizýdiń biryńǵaı platformasy retinde bekitilgen. Munda aýksıondar turaqty túrde ótkizilip keledi, qatysýshylar tarapynan qyzyǵýshylyq ta joǵary. Búginge deıin 831 elektrondyq saýda ótkizildi, onyń ishinde 122 lot sátti satyldy.
Kompanııa aktıvterdi qoldanystaǵy Aktıvterdi basqarý qaǵıdalaryna sáıkes júzege asyrady. Elektrondyq aýksıondar – aktıvterdi satýdyń utymdy tásili. Olar tek onlaın formatta e-qazyna.kz veb-portalynda ótkiziledi. Mundaı format rásimderdiń ashyqtyǵyn saqtaıdy. Sondaı-aq barlyq qatysýshyǵa teń jaǵdaı jasap, básekelestik ortanyń qalyptasýyn qamtamasyz etedi. Aýksıon mehanızmi aktıvter baǵasynyń ósýine de yqpal etetinin naqty tájirıbede kórip otyrmyz. Keı jaǵdaıda saýda barysynda aktıvterdiń quny aıtarlyqtaı ósedi.
Mysaly, Almaty qalasyndaǵy «Baıtaq» shaǵyn aýdanyndaǵy jer telimi bastapqyda 176 mln teńgege baǵalanyp, aýksıon nátıjesinde 657 mln teńgege satyldy, ıaǵnı baǵasy shamamen tórt esege ósti. Almatydaǵy Baıtursynov kóshesi, 46 mekenjaıyndaǵy ákimshilik ǵımarattyń baǵasy 663 mln teńgeden 732 mln teńgege deıin ósti. Al Astana qalasyndaǵy Q.Muhamedhanov kóshesindegi kommersııalyq nysan 84,6 mln teńgeden 96,8 mln teńgege deıin kóterildi. Mundaı mysaldar básekeli aýksıondardyń aktıvterdiń naryqtyq qunyn aıtarlyqtaı arttyra alatynyn kórsetedi.
Kompanııa qyzmetine qatysty ýákiletti memlekettik organdarǵa esep berip otyrady. Sonymen qatar Parlament depýtattary men azamattyq qoǵam ókilderi kiretin Qamqorshylyq keńestiń qosymsha baqylaýynda. Aktıvterdi satýdan túsken qarajat tikeleı Arnaýly memlekettik qorǵa aýdarylady. Osynyń barlyǵy qaıtarylǵan aktıvterdi memleket pen qoǵam múddesine tıimdi ári ashyq basqarý tetigin qalyptastyrady.
– Basqarý jáne satý turǵysynan qandaı aktıvterdi «eń kúrdeli» aktıvter der edińiz?
– Aktıvterdi basqarý men satýdyń kúrdeliligi olardyń túrine ǵana emes, kóbine naqty obektimen baılanysty quqyqtyq, qarjylyq jáne basqarýshylyq faktorlardyń jıyntyǵyna da baılanysty. Kompanııanyń qyzmeti barysynda basqarýǵa 73 aktıv qabyldandy. Olardyń qatarynda jyljymaıtyn múlik nysandary, kompanııalardaǵy úlester, kólik quraldary, basqa da múlikter bar. Sonymen qatar 196 zergerlik buıym qabyldandy. Qabyldanǵan aktıvterdiń jalpy quny – 99,8 mlrd teńge. Bul aktıvter portfeliniń kólemi men ártúrliligin aıqyn kórsetedi.
Ádette bıznestegi úlester eń kúrdeli aktıvterdiń qataryna jatady. Sebebi olar kompanııalardyń operasııalyq qyzmeti, korporatıvtik basqarý jaǵdaıy, qarjylyq mindettemeleri jáne naryqtaǵy ahýalmen tikeleı baılanysty. Mundaı aktıvtermen tıimdi jumys isteýge tereń qarjylyq jáne quqyqtyq taldaý, sondaı-aq memleket múddesi úshin olardyń qunyn saqtap, barynsha tıimdi satýǵa baǵyttalǵan salmaqty basqarýshylyq sheshimder qajet.
Jyljymaıtyn múlik te keı jaǵdaılarda kúrdeli aktıvter qataryna kiredi. Ásirese obektige qatysty kedergiler, qurylys aıaqtalmaǵan kezde nemese quqyqtyq mártebesine baılanysty erekshelikter bolǵan jaǵdaıda. Mundaı jaǵdaıda múliktiń saqtalýyn qamtamasyz etý, quqyqtyq turǵydan durys rásimdeý, satýǵa durys daıyndaý mańyzdy.
Jer telimderi de jan-jaqty baǵalaýdy qajet etedi. Munda olardyń maqsatty paıdalanylýy, qala qurylysy talaptary, ınfraqurylymnyń bolýy jáne naryqtaǵy suranys eskeriledi. Keıbir ótimdi obektilerdiń ózi satýǵa shyǵarylmas buryn qosymsha daıyndyq jumysyn qajet etýi múmkin. Zergerlik buıymdar men baǵaly zattardyń da ózindik ereksheligi bar. Bul jerde olardyń túpnusqalyǵyn rastaý, kásibı baǵalaý júrgizý, durys saqtaý sharttaryn qamtamasyz etý, naryq jaǵdaıyna sáıkes satýdyń ońtaıly tásilin tańdaý mańyzdy.
Jalpy alǵanda, «óte ońaı» nemese «óte kúrdeli» dep birjaqty aıtýǵa bolatyn aktıvter joq. Árbir obekt jeke kásibı tásildi qajet etedi. 2026 jylǵy 17 naýryzdaǵy jaǵdaı boıynsha zergerlik buıymdardy qosa alǵanda 178 aktıv satyldy. Olardyń jalpy quny – 51,7 mlrd teńge (QQS-syz). Onyń ishinde 50,5 mlrd teńge Arnaýly memlekettik qorǵa aýdaryldy.
– Qandaı jaǵdaıda aktıvter satylmaı, memleket menshigine beriledi? Jalpy, bul jumystyń qoǵamdyq áseri qandaı?
– Bul kóbine strategııalyq, áleýmettik nemese ınfraqurylymdyq mańyzy bar nysandarǵa qatysty. Iаǵnı eger belgili bir aktıvti memleket óz maqsaty úshin paıdalanyp, ol qoǵamǵa kóbirek paıda ákeledi dep eseptelse, onda ol satylmaı, memleket menshigine beriledi. Zańda mundaı sheshim qabyldaýdyń arnaıy tetigi qarastyrylǵan.
Bul úderiste memlekettik organdar men ákimdikterdiń bastamasy mańyzdy ról atqarady. Tájirıbede jergilikti atqarýshy organdar men salalyq memlekettik qurylymdar belgili bir aktıvterdi qoǵamdyq mańyzy bar maqsatqa paıdalaný úshin memleketke berý týraly usynys jasaıdy. Mundaı tetiktiń qoǵamdyq áseri – aktıvter tek satylyp ketpeı, óńirler men salalardyń mańyzdy máselelerin sheshýge paıdalanylýy múmkin. Bul memlekettik múlikti tıimdi qoldanýǵa, naqty áleýmettik paıda ákelýge múmkindik beredi.
Osy tásil arqyly búginge deıin jalpy quny 29,1 mlrd teńge bolatyn 32 aktıv memleket menshigine berildi. Olardyń ishinde: aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jer telimderi, «Qaraǵandy Sý» JShS-degi úles, «Qorǵas» halyqaralyq shekara mańy yntymaqtastyǵy ortalyǵyndaǵy nysandar, Astana qalasyndaǵy turǵyn úı, sondaı-aq Ulttyq mýzeıge berilgen tarıhı-mádenı qundylyqtar bar. Osylaısha, qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý nátıjesinde ekonomıkalyq tıimdilikpen qatar naqty áleýmettik nátıje de qamtamasyz etiledi.
– Elimizden tys jerde ornalasqan aktıvterdi basqarý, satý kezinde qandaı kedergiler týyndaıdy?
– Sheteldegi aktıvtermen jumys isteý sol eldiń zańnamasyn qatań saqtaýdy talap etedi. Oǵan ıýrısdıksııalyq talaptar, valıýtalyq retteý normalary, menshik quqyǵyn tirkeý rásimderi kiredi. Mundaı jobalarda, ádette, sheteldik keńesshiler men zańgerlik seriktester tartylady. Barlyq sheshim belgilengen rásimderge sáıkes qabyldanyp, mindetti túrde syrtqy zańgerlik baqylaýmen, sondaı-aq barlyq áreketti qujattyq rásimdeýmen júzege asyrylady.
Búginde BAÁ-da – 4, Túrkııada 3 nysan satyldy. Sonymen qatar Fransııadaǵy 4 aktıv – kompanııanyń balansyna qabyldaný kezeńinde. Kompanııa aktıvterdi satý kezinde ekonomıkalyq turǵydan tıimdi modelderdi qoldanady. Negizgi maqsat Arnaýly memlekettik qordy barynsha tolyqtyrý bolsa, bul jumystaǵy basty basymdyqtar – ekonomıkalyq tıimdilikti qamtamasyz etý, táýekelderdi azaıtý, aktıvterdiń eń joǵary naryqtyq qunyn qamtamasyz etý, barlyq operasııanyń ashyqtyǵy men tekserýge qoljetimdiligin saqtaý.
Áńgimelesken –
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
