Elimizdiń sot júıesinde úlken reformalar júrip jatyr. Jaýyrdy jaba toqymaı aıtsaq, buryndary sot salasyna halyqtyń kózqarasy ártúrli bolatyn. Kópshilik arasynda sýdıalar bura tartady degen pikir de qalyptasty. «Sotqa bara bergenshe, para ber» degen ýytty sózdi de sol ýaqyt týdyrǵan.
Endi baıqasaq, sot júıesindegi reformalar jemisin berýde. Sot prosesterin taza ári ashyq ótkizýge úlken betburys jasalǵany kórinedi. Keıinnen daý-damaı týmas úshin sot zalynan otyrystar ashyq kórsetilip, onda elektrondyq aqparattyń, búgingi ozyq tehnologııanyń jetistikteri paıdalanylyp keledi.
Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Madııar BALKEN sot salasyndaǵy tájirıbesi mol azamat. Almaty ekonomıkalyq soty tóraǵasy sııaqty laýazymdy qyzmet atqarǵan Madııar Balken Ońtústik Koreı memleketiniń Joǵarǵy sotynda qyzmettik tájirıbeden ótken. Endi joǵaryda aıtylǵan máselelerge saı AQSh, Taıland, Úndistan, Birikken Arab Ámirlikteri, Túrkııa, Fransııa, Bolgarııa, Gollandııa, Sıngapýr sııaqty memleketterde bolyp, tájirıbe almasqan mamannyń qazaqstandyq sot júıesin jetildirý jolynda óz aıtary bar eken.
– Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq ekonomıkalyq jáne saıası qarym-qatynastardyń belsendi múshesi atanyp, demokratııalyq memleket retinde qalyptasýy jáne odan ári nyǵaıýy elimizde tıimdi reformalardyń júrgizilýimen baılanysty, – deıdi Madııar Balken. Bıyl Qazaqstan eldiń Negizgi Zańy – Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵyn atap ótedi. Ata Zań eldiń jáne qoǵamdyq-saıası ómirdiń túrli salalaryn reformalaýdyń jemisti de senimdi serigi bolyp, ekonomıkany jańǵyrtýǵa, memlekettik basqarýdyń jańa joldaryn engizýge jaǵdaılar jasady. Sonyń ishinde daýlardy sheshýdiń balamaly ádisterin damytý Qazaqstandaǵy quqyqtyq reformanyń ózekti, zamanaýı mindetteriniń biri bolyp tabylady.
«Barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memleket: bes ınstıtýttyq reforma» baǵdarlamasynda el Prezıdenti N. Nazarbaev barynsha tartymdy ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrý úshin Qazaqstanǵa sheteldik sýdıalardy tarta otyryp, ınvestısııalyq daýlardy sheshýdiń sheteldik ozyq standarttaryn engizý mindetin qoıdy. Bul reformalardy júzege asyrý úshin oǵan «100 naqty qadam» jospary negiz boldy, onda Dýbaı tájirıbesi úlgisinde «Astana» Halyqaralyq qarjy ortalyǵyn (AIFC) jáne Halyqaralyq arbıtraj ortalyǵyn (AIFC) qurý kózdelgen.
Bul jerde ekinshi máselege naqtyraq toqtalsam deımin. Búgingi kúnge álemde onnan astam iri jáne belgili arbıtrajdyq ortalyqtar bar. Olardyń qatarynda: Vashıngtondaǵy ınvestısııalyq daýlardy sheshý boıynsha halyqaralyq ortalyq (ICSID), London, Parıj, Vena, Stokgolmdegi kommersııalyq arbıtraj ortalyqtary. Bularmen qatar, Tokıo, Gonkong, Sıngapýr, Dýbaı, Kýala-Lýmpýrdyń arbıtraj ortalyqtary joǵary bedelge ıe. Atalǵan ortalyqtardyń geografııalyq jaǵynan bulaısha ornalasýy kezdeısoqtyq emes jáne ol, saýda-óndiristik jáne qarjylyq naryqtardy damytýdyń jáne qoldaýdyń keshendi ınfraqurylymynyń quramdas bóligi bolyp tabylatyn, kommersııalyq daýlardy sottan tys retteý alańdarynyń ornalasýyn bildiredi. Halyqaralyq arbıtrajdyq ortalyqtardy qurýdyń jemisti tájirıbesiniń, bir mezgilde zań qyzmetin kórsetý jáne sot qorǵaýyna júginýdiń halyqaralyq habyn qurýǵa múmkindik beretinin, sondaı-aq, aımaqtaǵy iskerlik belsendilikke serpin ákeletinin atap ótken jón.
– Halyqaralyq sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, Londonnyń úzdik advokattyq keńseleriniń júzdigi tek 2012 jyly ǵana sot daýlarynan, onyń ishinde reseılik kásipkerlerdiń qatysýymen bolǵan daýlardan 5,4 mıllıard fýnt sterlıngke jýyq tabys tapqan delinedi. Bul jóninde ne aıtasyz?
– Bul ras. Londondaǵy «Berezovskıı Abramovıchke qarsy» atty is boıynsha gonorar 100 mln. fýnttan astam somany quraǵan. Munyń barlyǵy ekonomıkanyń túrli salalaryna, kólikten bastap, qonaqúı jáne aýdarmashylyq qyzmet kórsetý salalaryna deıin oń áserin tıgizedi. Dál osy kórsetkishter London meri Borıs Djonsonnyń kásipkerler qaýymdastyǵyn, óz daýlaryn Ulybrıtanııanyń astanasynda sheshýge shaqyryp, tikeleı úndeý jasaýyna túrtki bolǵan bolsa kerek. Qazaqstanǵa alys jáne jaqyn shetelderden ınvestısııalyq aǵyndy arttyrý maqsatynda, Elbasynyń tapsyrmasymen «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn (AIFC) qurý týraly sheshim qabyldandy. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurýda baǵyt-baǵdar retinde Dýbaı tájirıbesi kezdeısoq tańdalǵan joq. Azııa, Eýropa, Amerıkanyń qarjylyq ortalyqtarynyń álemdik jelisine jemisti túrde ıntegrasııalanǵan Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵy (DIFC) BAÁ-de 2004 jyly qurylǵan. Qysqa merzim ishinde ol tolyqqandy túrde álemdik qarjy naryǵynyń serpindi damýshy alańdarynyń qataryna enip, óz qyzmetimen Parsy shyǵanaǵy jáne Afrıka elderin qamtyp otyr. Dýbaıda DIFC qarjylyq ortalyǵynyń jemisti damý jaǵdaılarynyń biri retinde ákimshilik-qarjylyq retteýdiń tıimdi júıesin (ortalyqtyń qatysýshylaryna úlken jeńildikter jáne túrli qarjylyq quraldar berý), kólik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdardy, sondaı-aq, sot pen arbıtrajda ınvestorlardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń táýelsiz ınstıtýttarymen qatar, ozyq quqyqtyq júıeni qurýdy ataıdy. Jalpy, Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (DIFC) quqyqtyq júıesiniń ereksheligi, onyń álemdik qarjy naryǵy sýbektilerine keńinen tanys aǵylshyn-sakson quqyq júıesi (common law) negizinde qalyptastyrylǵany bolyp tabylady. Al Dýbaı ámirliginiń jáne BAÁ-niń qalǵan bóliginde kontınentaldy quqyq júıesi jáne sharıǵat jemisti túrde qoldanylýda. DIFC/LCIA arbıtraj ortalyǵy Dýbaı arbıtrajy jáne negizi 1891 jyly qalanǵan London kommersııalyq halyqaralyq arbıtrajynyń (LCIA) birlesken platformasy negizinde qurylǵan bolatyn. Bul Dýbaıda DIFC qarjy ortalyǵy qatysýshylarynyń jáne aımaqtyń basqa da ınvestorlary daýlaryn álemde eń joǵary deńgeıde tanylǵan arbıtrajdyq ınstıtýttardyń biriniń halyqaralyq arbıtrin tartý arqyly aǵylshyn prosessýaldyq reglamenti negizinde jemisti túrde sheshýge múmkindik berdi.
DIFC/LCIA arbıtraj ortalyǵy óz qyzmetin arbıtraj, medıasııa jáne daýlardy sheshýdiń basqa da balamaly nysandarynda júzege asyrady. Bul jerde, arbıtraj ınstıtýtynyń ınvestorlarǵa daýdy sheshýdiń, taraptardyń erikti túrdegi qaraý rásimin, arbıtrlerdi, daýdy sheshý joldaryn izdeýge qoldaý kórsetýshi, bir mezgilde rásimderdiń qorytyndysyna shaǵymdaný múmkindigin shekteı alatyn quqyqtyq sarapshylardy tańdaýyna negizdelgen sottan tys nusqasyn paıdalaný múmkindigin beretinin atap ketý óte mańyzdy.
Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵynda (DIFC) arbıtrajdyq ortalyq DIFC/LCIA jáne DIFC sottary (DIFC Courts) arasyndaǵy ózara tıimdi is-áreketterdi jemisti túrde júzege asyrý múmkin bolǵanyn erekshe atap ótý qajet. Bul birin-biri ózara tolyqtyrýshy eki ınstıtýttar, túbinde Dýbaı halyqaralyq qarjylyq ortalyǵynyń (DIFC) daýlardy sheshý boıynsha jalpy qurylymyn – Dispute Resolution Authority (DRA)-ny quraıdy.
DIFC sottary jáne arbıtrajdyq ortalyqtyń DIFC/LCIA ózara jemisti is-áreketteriniń dáleli, Dýbaıda «DIFC sottarynyń No.2 of 2015 tájirıbelik basshylyǵy» qujatyn qoldaný tájirıbesi bola alady, bul qujat óndirip alýshyǵa, eger boryshqormen DIFC sottarynyń sheshimi oryndalmasa, DIFC/LCIA arbıtrajdyq ortalyǵyna júginýge jáne oryndaýǵa qatysty daý boıynsha arbıtrajdyń qosymsha sheshimin alýǵa, ol óz kezeginde «Shetel arbıtrajdyq sheshimderin taný jáne oryndaý týraly» BUU Konvensııasy negizinde álemniń 150 elinde oryndatý múmkindigine quqyq beredi. DIFC sottary jáne arbıtrajdyq ortalyqtyń DIFC/LCIA ózara yntymaqtastyǵy negizinde jasalǵan bul quqyqtyq qural, qazirgi tańda kóptegen elderde shetel sottarynyń sheshimderin taný jáne oryndaýǵa kedergi bolyp otyrǵan, halyqaralyq quqyqtyq kómek kórsetý týraly ekijaqty memleketaralyq kelisimderdiń bolmaýy jaıttarynyń ornyn toltyrýǵa múmkindik beredi.
DIFC/LCIA arbıtrajdyq ortalyǵynyń mártebesi DIFC-nyń 2008 jylǵy «DIFC arbıtrajy týraly» zańymen aıqyndalatynyn atap ketý kerek, ol arbıtrajdyq isterdi qaraýǵa burynǵyǵa qaraǵanda ıkemdi joldardy qarastyrýymen erekshelenedi jáne birqatar máseleler boıynsha arbıtrajdyń DIFC sottarymen ózara tyǵyz is-áreketterin qamtamasyz etetin normalardan turady.
Kommersııalyq quqyq salasyndaǵy bedeldi sheteldik mamandardy tarta otyryp, Astanada halyqaralyq arbıtrajdyq ortalyq (AIFC) qurý ıdeıasy, halyqaralyq arbıtrajdyq qaraýlardyń qatysýshylary bolyp tabylatyn birqatar iri kásipkerlik sýbektilerimen erekshe yqylasty kóńilmen qabyldandy. Investorlardyń halyqaralyq arbıtrajǵa qoljetimdiligin jeńildetetin bul sheshim, Elbasynyń elimizde júzege asyryp otyrǵan reformalarynyń der kezinde jasalǵanyn jáne ózektiligin kezekti ret dáleldep otyr. Sonymen qatar, Halyqaralyq arbıtrajdyq ortalyqty (AIFC) qurý kezinde Dýbaı tájirıbesin qoldaný, bizdiń óńirde kommersııalyq daýlardy sheshý boıynsha jańa halyqaralyq hab qalyptastyrýǵa kómektesedi jáne Qazaqstannyń eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistiktegi kóshbasshylyq pozısııasyn nyǵaıtýǵa septigin tıgizedi degen senim bar.
– Madııar Temiruly, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurýda Dýbaı tájirıbesi Qazaqstannyń oń jambasyna keledi dedińiz. О́ıtkeni, ondaǵan shetel memleketterine jolyńyz tústi. Sizge tárjimashy keregi joq, aǵylshyn tilinde teń sóılesesiz. Qarjy ortalyǵynyń qarapaıym halyqqa qaı jaǵynan tıimdi ekendigin taratyp aıtyńyzshy?
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń aıtylǵandardan taǵy bir úlken paıdasy bizdiń bank júıesin jetildirýge úlken múmkindik jasaıdy. Máselen, bizdiń bankter klıentterine nesıeni úlken ósimmen beredi. «Bank – kún ashyqta qolshatyr sııaqty seziledi, al jańbyr jaýǵanda tappaı qalasyń» degen qanatty sóz bar. Búginde myńdaǵan otandastarymyz paıyzy joǵary nesıelerin óteı almaı qaıǵydan qan jutyp júr. «Astana» qarjy ortalyǵy sheteldik qarjy ortalyqtarymen teń jaǵdaıda jumys jasaǵanda ondaǵy bank júıesiniń qurylymy bizdiń elge de jetedi. Qazir dúnıejúzi nesıeni joǵary degende 7 paıyzben alyp jumys jasaýda. Elbasymyz ulttyq óndiristi órkendetýge úlken mán berip otyr. Shaǵyn jáne orta bıznes – elimizdiń keleshegi. Osyndaı jaǵdaıda bizdiń kásipkerlerimizdiń jaǵdaıy jaqsy bolady dep úmittenemin.
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy jumys jasaǵan kezde eki myńnan astam jumys orny ashylady, alaıda shetelden mamandar kóp shaqyrylady degen qaýip aıtylady. Mundaı jaǵdaıda utysqa kim shyǵady? Shetel ınvestorlary Dýbaıda jumys jasaýǵa qumbyl, ondaǵy qarjy ortalyǵynyń olıgarhtardy magnıtteı tartýynyń sebebi nede?
– Eki suraq ta oryndy. Retimen jaýap bereıin. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy tolyq jumys jasaǵanda sheteldik mamandardyń kóptep tartylatyndyǵy ras. Odan qorqýdyń eshqandaı reti joq.
О́ıtkeni, bizdiń mamandar sheteldik kásibı biligi joǵary mamandarmen qoıan-qoltyq jumys jasaý arqyly sheberligin kóteredi. Bul elimizdiń keleshegi úshin mańyzdy másele.
Ekinshi suraq, nege Dýbaı qarjy ortalyǵyna ınvestorlar qumartady degenge kelsek, memleket ortalyqty avtonomdy etýmen kóp máseleni sheship tastaǵan. Munda ınvestorlarǵa salyq jaǵynan 5 paıyzdyq jeńildik usynylady. Keden salasy sııaqty ortalyqtardan da jeńildik kóp. Bólek úkimet, bólek sot. Qyzmet júıesi solaı qurylǵan. Sot salasyndaǵy 12 sýdıanyń 3-i ǵana arab. Sot otyrystary aǵylshyn tilinde ótedi. Memleket odan zııan shegip otyrǵan joq. Arab sýdıalary halyqaralyq deńgeıge kóteriledi. Olardyń is-tájirıbesi eldegi quqyq salasyn jetildiredi. Dýbaı qarjy ortalyǵynda jumys jasaýǵa myńdaǵan sheteldik kásipkerler kezekte tur.
Bul oraıda, eger, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn Dýbaıdaǵy sııaqty ınvestorlarǵa tartymdy ete alsaq, bizdiń memleket utpasa, utylmaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet. О́zińiz aıtqandaı, Qazaqstan álemdik bıikterge qaryshtaı bersin.
Áńgimelesken
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
• 15 Tamyz, 2015
Halyqaralyq arbıtrajdy ortalyq qurýdyń keleshegi zor
Elimizdiń sot júıesinde úlken reformalar júrip jatyr. Jaýyrdy jaba toqymaı aıtsaq, buryndary sot salasyna halyqtyń kózqarasy ártúrli bolatyn. Kópshilik arasynda sýdıalar bura tartady degen pikir de qalyptasty. «Sotqa bara bergenshe, para ber» degen ýytty sózdi de sol ýaqyt týdyrǵan.
Endi baıqasaq, sot júıesindegi reformalar jemisin berýde. Sot prosesterin taza ári ashyq ótkizýge úlken betburys jasalǵany kórinedi. Keıinnen daý-damaı týmas úshin sot zalynan otyrystar ashyq kórsetilip, onda elektrondyq aqparattyń, búgingi ozyq tehnologııanyń jetistikteri paıdalanylyp keledi.
Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Madııar BALKEN sot salasyndaǵy tájirıbesi mol azamat. Almaty ekonomıkalyq soty tóraǵasy sııaqty laýazymdy qyzmet atqarǵan Madııar Balken Ońtústik Koreı memleketiniń Joǵarǵy sotynda qyzmettik tájirıbeden ótken. Endi joǵaryda aıtylǵan máselelerge saı AQSh, Taıland, Úndistan, Birikken Arab Ámirlikteri, Túrkııa, Fransııa, Bolgarııa, Gollandııa, Sıngapýr sııaqty memleketterde bolyp, tájirıbe almasqan mamannyń qazaqstandyq sot júıesin jetildirý jolynda óz aıtary bar eken.
– Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq ekonomıkalyq jáne saıası qarym-qatynastardyń belsendi múshesi atanyp, demokratııalyq memleket retinde qalyptasýy jáne odan ári nyǵaıýy elimizde tıimdi reformalardyń júrgizilýimen baılanysty, – deıdi Madııar Balken. Bıyl Qazaqstan eldiń Negizgi Zańy – Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵyn atap ótedi. Ata Zań eldiń jáne qoǵamdyq-saıası ómirdiń túrli salalaryn reformalaýdyń jemisti de senimdi serigi bolyp, ekonomıkany jańǵyrtýǵa, memlekettik basqarýdyń jańa joldaryn engizýge jaǵdaılar jasady. Sonyń ishinde daýlardy sheshýdiń balamaly ádisterin damytý Qazaqstandaǵy quqyqtyq reformanyń ózekti, zamanaýı mindetteriniń biri bolyp tabylady.
«Barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memleket: bes ınstıtýttyq reforma» baǵdarlamasynda el Prezıdenti N. Nazarbaev barynsha tartymdy ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrý úshin Qazaqstanǵa sheteldik sýdıalardy tarta otyryp, ınvestısııalyq daýlardy sheshýdiń sheteldik ozyq standarttaryn engizý mindetin qoıdy. Bul reformalardy júzege asyrý úshin oǵan «100 naqty qadam» jospary negiz boldy, onda Dýbaı tájirıbesi úlgisinde «Astana» Halyqaralyq qarjy ortalyǵyn (AIFC) jáne Halyqaralyq arbıtraj ortalyǵyn (AIFC) qurý kózdelgen.
Bul jerde ekinshi máselege naqtyraq toqtalsam deımin. Búgingi kúnge álemde onnan astam iri jáne belgili arbıtrajdyq ortalyqtar bar. Olardyń qatarynda: Vashıngtondaǵy ınvestısııalyq daýlardy sheshý boıynsha halyqaralyq ortalyq (ICSID), London, Parıj, Vena, Stokgolmdegi kommersııalyq arbıtraj ortalyqtary. Bularmen qatar, Tokıo, Gonkong, Sıngapýr, Dýbaı, Kýala-Lýmpýrdyń arbıtraj ortalyqtary joǵary bedelge ıe. Atalǵan ortalyqtardyń geografııalyq jaǵynan bulaısha ornalasýy kezdeısoqtyq emes jáne ol, saýda-óndiristik jáne qarjylyq naryqtardy damytýdyń jáne qoldaýdyń keshendi ınfraqurylymynyń quramdas bóligi bolyp tabylatyn, kommersııalyq daýlardy sottan tys retteý alańdarynyń ornalasýyn bildiredi. Halyqaralyq arbıtrajdyq ortalyqtardy qurýdyń jemisti tájirıbesiniń, bir mezgilde zań qyzmetin kórsetý jáne sot qorǵaýyna júginýdiń halyqaralyq habyn qurýǵa múmkindik beretinin, sondaı-aq, aımaqtaǵy iskerlik belsendilikke serpin ákeletinin atap ótken jón.
– Halyqaralyq sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, Londonnyń úzdik advokattyq keńseleriniń júzdigi tek 2012 jyly ǵana sot daýlarynan, onyń ishinde reseılik kásipkerlerdiń qatysýymen bolǵan daýlardan 5,4 mıllıard fýnt sterlıngke jýyq tabys tapqan delinedi. Bul jóninde ne aıtasyz?
– Bul ras. Londondaǵy «Berezovskıı Abramovıchke qarsy» atty is boıynsha gonorar 100 mln. fýnttan astam somany quraǵan. Munyń barlyǵy ekonomıkanyń túrli salalaryna, kólikten bastap, qonaqúı jáne aýdarmashylyq qyzmet kórsetý salalaryna deıin oń áserin tıgizedi. Dál osy kórsetkishter London meri Borıs Djonsonnyń kásipkerler qaýymdastyǵyn, óz daýlaryn Ulybrıtanııanyń astanasynda sheshýge shaqyryp, tikeleı úndeý jasaýyna túrtki bolǵan bolsa kerek. Qazaqstanǵa alys jáne jaqyn shetelderden ınvestısııalyq aǵyndy arttyrý maqsatynda, Elbasynyń tapsyrmasymen «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn (AIFC) qurý týraly sheshim qabyldandy. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurýda baǵyt-baǵdar retinde Dýbaı tájirıbesi kezdeısoq tańdalǵan joq. Azııa, Eýropa, Amerıkanyń qarjylyq ortalyqtarynyń álemdik jelisine jemisti túrde ıntegrasııalanǵan Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵy (DIFC) BAÁ-de 2004 jyly qurylǵan. Qysqa merzim ishinde ol tolyqqandy túrde álemdik qarjy naryǵynyń serpindi damýshy alańdarynyń qataryna enip, óz qyzmetimen Parsy shyǵanaǵy jáne Afrıka elderin qamtyp otyr. Dýbaıda DIFC qarjylyq ortalyǵynyń jemisti damý jaǵdaılarynyń biri retinde ákimshilik-qarjylyq retteýdiń tıimdi júıesin (ortalyqtyń qatysýshylaryna úlken jeńildikter jáne túrli qarjylyq quraldar berý), kólik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdardy, sondaı-aq, sot pen arbıtrajda ınvestorlardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń táýelsiz ınstıtýttarymen qatar, ozyq quqyqtyq júıeni qurýdy ataıdy. Jalpy, Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (DIFC) quqyqtyq júıesiniń ereksheligi, onyń álemdik qarjy naryǵy sýbektilerine keńinen tanys aǵylshyn-sakson quqyq júıesi (common law) negizinde qalyptastyrylǵany bolyp tabylady. Al Dýbaı ámirliginiń jáne BAÁ-niń qalǵan bóliginde kontınentaldy quqyq júıesi jáne sharıǵat jemisti túrde qoldanylýda. DIFC/LCIA arbıtraj ortalyǵy Dýbaı arbıtrajy jáne negizi 1891 jyly qalanǵan London kommersııalyq halyqaralyq arbıtrajynyń (LCIA) birlesken platformasy negizinde qurylǵan bolatyn. Bul Dýbaıda DIFC qarjy ortalyǵy qatysýshylarynyń jáne aımaqtyń basqa da ınvestorlary daýlaryn álemde eń joǵary deńgeıde tanylǵan arbıtrajdyq ınstıtýttardyń biriniń halyqaralyq arbıtrin tartý arqyly aǵylshyn prosessýaldyq reglamenti negizinde jemisti túrde sheshýge múmkindik berdi.
DIFC/LCIA arbıtraj ortalyǵy óz qyzmetin arbıtraj, medıasııa jáne daýlardy sheshýdiń basqa da balamaly nysandarynda júzege asyrady. Bul jerde, arbıtraj ınstıtýtynyń ınvestorlarǵa daýdy sheshýdiń, taraptardyń erikti túrdegi qaraý rásimin, arbıtrlerdi, daýdy sheshý joldaryn izdeýge qoldaý kórsetýshi, bir mezgilde rásimderdiń qorytyndysyna shaǵymdaný múmkindigin shekteı alatyn quqyqtyq sarapshylardy tańdaýyna negizdelgen sottan tys nusqasyn paıdalaný múmkindigin beretinin atap ketý óte mańyzdy.
Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵynda (DIFC) arbıtrajdyq ortalyq DIFC/LCIA jáne DIFC sottary (DIFC Courts) arasyndaǵy ózara tıimdi is-áreketterdi jemisti túrde júzege asyrý múmkin bolǵanyn erekshe atap ótý qajet. Bul birin-biri ózara tolyqtyrýshy eki ınstıtýttar, túbinde Dýbaı halyqaralyq qarjylyq ortalyǵynyń (DIFC) daýlardy sheshý boıynsha jalpy qurylymyn – Dispute Resolution Authority (DRA)-ny quraıdy.
DIFC sottary jáne arbıtrajdyq ortalyqtyń DIFC/LCIA ózara jemisti is-áreketteriniń dáleli, Dýbaıda «DIFC sottarynyń No.2 of 2015 tájirıbelik basshylyǵy» qujatyn qoldaný tájirıbesi bola alady, bul qujat óndirip alýshyǵa, eger boryshqormen DIFC sottarynyń sheshimi oryndalmasa, DIFC/LCIA arbıtrajdyq ortalyǵyna júginýge jáne oryndaýǵa qatysty daý boıynsha arbıtrajdyń qosymsha sheshimin alýǵa, ol óz kezeginde «Shetel arbıtrajdyq sheshimderin taný jáne oryndaý týraly» BUU Konvensııasy negizinde álemniń 150 elinde oryndatý múmkindigine quqyq beredi. DIFC sottary jáne arbıtrajdyq ortalyqtyń DIFC/LCIA ózara yntymaqtastyǵy negizinde jasalǵan bul quqyqtyq qural, qazirgi tańda kóptegen elderde shetel sottarynyń sheshimderin taný jáne oryndaýǵa kedergi bolyp otyrǵan, halyqaralyq quqyqtyq kómek kórsetý týraly ekijaqty memleketaralyq kelisimderdiń bolmaýy jaıttarynyń ornyn toltyrýǵa múmkindik beredi.
DIFC/LCIA arbıtrajdyq ortalyǵynyń mártebesi DIFC-nyń 2008 jylǵy «DIFC arbıtrajy týraly» zańymen aıqyndalatynyn atap ketý kerek, ol arbıtrajdyq isterdi qaraýǵa burynǵyǵa qaraǵanda ıkemdi joldardy qarastyrýymen erekshelenedi jáne birqatar máseleler boıynsha arbıtrajdyń DIFC sottarymen ózara tyǵyz is-áreketterin qamtamasyz etetin normalardan turady.
Kommersııalyq quqyq salasyndaǵy bedeldi sheteldik mamandardy tarta otyryp, Astanada halyqaralyq arbıtrajdyq ortalyq (AIFC) qurý ıdeıasy, halyqaralyq arbıtrajdyq qaraýlardyń qatysýshylary bolyp tabylatyn birqatar iri kásipkerlik sýbektilerimen erekshe yqylasty kóńilmen qabyldandy. Investorlardyń halyqaralyq arbıtrajǵa qoljetimdiligin jeńildetetin bul sheshim, Elbasynyń elimizde júzege asyryp otyrǵan reformalarynyń der kezinde jasalǵanyn jáne ózektiligin kezekti ret dáleldep otyr. Sonymen qatar, Halyqaralyq arbıtrajdyq ortalyqty (AIFC) qurý kezinde Dýbaı tájirıbesin qoldaný, bizdiń óńirde kommersııalyq daýlardy sheshý boıynsha jańa halyqaralyq hab qalyptastyrýǵa kómektesedi jáne Qazaqstannyń eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistiktegi kóshbasshylyq pozısııasyn nyǵaıtýǵa septigin tıgizedi degen senim bar.
– Madııar Temiruly, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurýda Dýbaı tájirıbesi Qazaqstannyń oń jambasyna keledi dedińiz. О́ıtkeni, ondaǵan shetel memleketterine jolyńyz tústi. Sizge tárjimashy keregi joq, aǵylshyn tilinde teń sóılesesiz. Qarjy ortalyǵynyń qarapaıym halyqqa qaı jaǵynan tıimdi ekendigin taratyp aıtyńyzshy?
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń aıtylǵandardan taǵy bir úlken paıdasy bizdiń bank júıesin jetildirýge úlken múmkindik jasaıdy. Máselen, bizdiń bankter klıentterine nesıeni úlken ósimmen beredi. «Bank – kún ashyqta qolshatyr sııaqty seziledi, al jańbyr jaýǵanda tappaı qalasyń» degen qanatty sóz bar. Búginde myńdaǵan otandastarymyz paıyzy joǵary nesıelerin óteı almaı qaıǵydan qan jutyp júr. «Astana» qarjy ortalyǵy sheteldik qarjy ortalyqtarymen teń jaǵdaıda jumys jasaǵanda ondaǵy bank júıesiniń qurylymy bizdiń elge de jetedi. Qazir dúnıejúzi nesıeni joǵary degende 7 paıyzben alyp jumys jasaýda. Elbasymyz ulttyq óndiristi órkendetýge úlken mán berip otyr. Shaǵyn jáne orta bıznes – elimizdiń keleshegi. Osyndaı jaǵdaıda bizdiń kásipkerlerimizdiń jaǵdaıy jaqsy bolady dep úmittenemin.
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy jumys jasaǵan kezde eki myńnan astam jumys orny ashylady, alaıda shetelden mamandar kóp shaqyrylady degen qaýip aıtylady. Mundaı jaǵdaıda utysqa kim shyǵady? Shetel ınvestorlary Dýbaıda jumys jasaýǵa qumbyl, ondaǵy qarjy ortalyǵynyń olıgarhtardy magnıtteı tartýynyń sebebi nede?
– Eki suraq ta oryndy. Retimen jaýap bereıin. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy tolyq jumys jasaǵanda sheteldik mamandardyń kóptep tartylatyndyǵy ras. Odan qorqýdyń eshqandaı reti joq.
О́ıtkeni, bizdiń mamandar sheteldik kásibı biligi joǵary mamandarmen qoıan-qoltyq jumys jasaý arqyly sheberligin kóteredi. Bul elimizdiń keleshegi úshin mańyzdy másele.
Ekinshi suraq, nege Dýbaı qarjy ortalyǵyna ınvestorlar qumartady degenge kelsek, memleket ortalyqty avtonomdy etýmen kóp máseleni sheship tastaǵan. Munda ınvestorlarǵa salyq jaǵynan 5 paıyzdyq jeńildik usynylady. Keden salasy sııaqty ortalyqtardan da jeńildik kóp. Bólek úkimet, bólek sot. Qyzmet júıesi solaı qurylǵan. Sot salasyndaǵy 12 sýdıanyń 3-i ǵana arab. Sot otyrystary aǵylshyn tilinde ótedi. Memleket odan zııan shegip otyrǵan joq. Arab sýdıalary halyqaralyq deńgeıge kóteriledi. Olardyń is-tájirıbesi eldegi quqyq salasyn jetildiredi. Dýbaı qarjy ortalyǵynda jumys jasaýǵa myńdaǵan sheteldik kásipkerler kezekte tur.
Bul oraıda, eger, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn Dýbaıdaǵy sııaqty ınvestorlarǵa tartymdy ete alsaq, bizdiń memleket utpasa, utylmaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet. О́zińiz aıtqandaı, Qazaqstan álemdik bıikterge qaryshtaı bersin.
Áńgimelesken
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
Sońǵy jańalyqtar
Pedagogterdi attestasııalaý júıesi jańartylady
Bilim • Keshe
Atyraý oblysynda jer ýchaskeleri memleketke qaıtaryldy
Aımaqtar • Keshe
Atom energetıkasy salasy: Uzaq merzimdi baǵdar aıqyndaldy
Energetıka • Keshe
Japonııada 7,7 baldyq jer silkinisi tirkeldi
Tabıǵat • Keshe
