Máńgi jasyl Malaızııa

Harı Raıa Pýssa – Malaızııanyń resmı memlekettik merekesi. Bul – Oraza aıy aıaqtalǵannan keıin atap ótiletin dinı ulttyq mereke, bizshe aıtqanda – oraza aıty. Ol oraza bitkennen keıin úsh kún boıy árbir otbasynda toılanady. Sonymen birge, oraza ótkennen keıin belgilengen bir kúni memlekettik aýqymda el basshysynyń qatysýymen resmı túrde atap ótiledi.  Premer-mınıstrdiń qaty­sýymen resmı túrde atalyp óti­letin atalmysh merekege qatysý úshin Rembaý qalasyna attandyq. Rembaý – Negrı Sembılan shtatyna qarasty toǵyz aýdan ortaly­ǵynyń biri. Qala ortalyǵyndaǵy úlken alań mereke saltyna saı bezendirilgen. Alańnyń qaq tórin­de arnaıy qurylǵan úlken sahna­nyń mańdaıshasyna aıshyqty árip­termen «Selamat Hari Raya» «Jasa, Harı Raıa merekesi!» dep jazylǵan uran alystan kóz tartady. Iodty shamdardyń neshe túrli boıaýlarymen túrlengen jazý kóz jaýyn ala myń qubylady. Dúrkin-dúrkin ár jerden otshashý jarqyraıdy. Rembaýdyń keshki aspany naızaǵaı oty oınaǵandaı qulpyrady. Alańnyń bir shetinen ortalyq sahnaǵa deıin qyp-qyzyl kilem tóselgen uzyn jol jasalǵan eken. Sol jolmen úzdik-úzdik joǵa­ry laýazymdy sheneýnikter men shtat basshylary laýazym dáre­je­lerine qaraı júrip ótip, ózde­rine belgilengen dastarqanǵa jaı­ǵasady. Qyzyl kilemdi jolmen júrgen kezde aldymen ulttyq kıim kıgen otaǵasy – joǵary laýazym ıesiniń ózi, odan keıin úlde men búldege oranǵan zaıyby, sodan keıin otbasyndaǵy erkek balalar, eń sońynda qyz balalar júrip ótedi eken. Bári de ásem ulttyq kıim­derine malynyp, qyzyl kilem tósel­gen jol­men júrip ótetin óner jul­dyzdary sııaqty. Atshaptyrym alańnyń orta­lyǵyna, merekelik sahnaǵa qarama qarsy aq dastarqan jaıylǵan júzdegen ústelder qoıylǵan. Aq das­tarqan merekelik dám men sýsyn­ǵa tolyp tur. Shaqyrylǵan qonaqtar tıisti ústelderine otyryp, dastarqan mázirinen aýyz tıip jatyr. Merekege jınalǵan qarapaıym halyqqa da alańda ornatylǵan birneshe ashanalardan taǵamdar men sýsyndar taratylyp jatyr. Bári tegin. Shynaıy merekelik molshylyq. Biz otyrǵan dastarqanǵa Malaızııanyń týrızm jáne sport mınıstri Haırı Jamalýdın myrza arnaıy kelip, sálem berdi. Premer-mınıstrdiń qatysýymen ótkiziletin búgingi merekelik sharanyń jaı-japsary týraly qysqasha málimet berdi. Áńgimemizdiń bastaýynda aı­typ ótkenimizdeı, Malaızııa hal­qyn negi­zinen úsh iri etnos quraı­dy. Olar: malaılar (býmıpýtra), qytaılar jáne úndiler. Mine, osy úsh halyqtyń úsh úlken ulttyq merekesi – malaılardyń – Harı Raıa Pýssa, qytaılardyń – vadjraıa­ny (qytaısha jańa jyl), úndis- terdiń – dıpavala atty ulttyq merekesi jylyna bir ret úkimet basshysynyń qatysýymen resmı memlekettik mereke túrinde atalyp ótiledi eken. Bul Malaızııadaǵy etnosaralyq birlikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan yqpaldy shara bolyp tabylady. Keshki saǵat segiz shamasynda zeńbirekten aspanǵa úsh dúrkin oq atylyp, alańǵa Malaızııa premer-mınıstri Nadjıb Týn Razak keldi. Kóppen birdeı premer-mınıstr de qyzyl kilem tóselgen jolmen júrip ótti. El basshysy men onyń zaıybyn alań toly jurt tik turyp, dý qol shapalaqtap qarsy aldy. Sahnaǵa san túrli ulttyq kıim­der kıgen ónerpazdar shyǵyp, myń buralǵan bı ónerin kórsetti. Bıshilerge qosyla búkil alań terbele bılep ketkendeı boldy. Ulttyq áni men bıin týra osylaı qurmetteıtin halyq sırek sııaqty kórindi bizge. Saltanatty sharany júrgi­zýshilerdiń shaqyrýymen premer-mınıstr Nadjıb Týn Razak sahnaǵa shyqty. Ol ulttyq kıim kıgen qyz-jigitterdiń qurmetti qorshaýymen sahnada turǵan úlken kelini kelsappen birneshe ret túıip, qasıetti Harı Raıa merekesiniń saltanatty túrde bastalǵanyn pash etti. Sahnada Malaızııanyń sansyz týy jelbirep, memlekettik ánurany shyr­qaldy. Búkil alań oryndarynan tik turyp, Rembaýdyń túngi tylsymyn jańǵyryqtyra Malaızııa ánuranyn shyrqady. Sodan keıin premer-mınıstr qys­qasha quttyqtaý sóz sóı­lep, shtat basshylarymen ere kel­gen mınıs­trlerdi bastap, dastar­qandardy aralady. Ol búgingi mereke saltanatyna arnaıy shaqy­ry­lyp, jeke dastarqandarda otyr­ǵan múmkindikteri shekteýli adam­dar­dyń árqaısysyn mereke­men quttyqtap, olarǵa arnaıy syı­lyqtar men konvertke salynǵan demeýshilik qarjylardy tabys etti. Premer-mınıstr óz ornyna jaıǵasqannan keıin alyp sahna taǵy da ónerpazdarǵa toldy. Áýezdi án men yrǵaqty bı birin-biri almastyryp, Rembaýdyń túngi aspanyn terbep ketti... Erteńine qonaqjaı Negrı Sembılan shtatymen qoshtasyp, Terengganý shtatynyń astanasy Kýala Terengganý qalasyna attandyq. Jergilikti Air Asia áýe kompanııasynyń ushaǵy bizdi shtat astanasyndaǵy Mahmýd sultan atyndaǵy áýejaıǵa jetkizdi. Áýe­jaıda bizdi Terengganý shtaty týrıstik departamentiniń qyzmet­keri qarsy alyp, shtat astanasyna shaǵyn saıahat jasatty. Kýala Terengganý qalasynyń irgetasyn HVIII ǵasyrda qytaı kópesteri qalaǵan eken. Sondyqtan shyǵar eski qalanyń ortalyq kóshesi Chaınataýn atalady. Jal­py, qala turǵyndarynyń basym kóp­shiligi qytaılar kóri­nedi. Qala­nyń arhıtektýralyq kelbetinde qytaı sheberleriniń qoltańbasy kóp baıqalady. Munda týrısterdiń eń kóp tamashalaıtyn oryndary – shtattyń ortalyq mýzeıi. Krıstall nemese Hrýstal meshiti jáne Býkıt Pýtrı («Hanshaıym qyraty») bolyp tabylady. Osy dástúr sabaq­tastyǵymen Hrýstal meshi­tine keldik. Krıstall nemese Hrýs­tal meshiti búgingi álem­dik arhı­tektýranyń keremet ǵajaıyp­tarynyń birinen sanalady. Bul sáýlet óneriniń ozyq týyndysy shtat sultany Mıızan Zaın ál Abıdınniń bastamasymen 2008 jyly salynǵan kórinedi. Hrýstal meshit Kýala Terengganý qalasyndaǵy ıslam mádenıeti muralarynyń parkine salynypty. Islam mádenıeti muralarynyń parkinde dúnıejúzindegi ataqty 22 meshittiń kishireıtilgen maketteri turǵyzylypty. Hrýstal meshiti Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy, Dja­kar­tadaǵy «Istıklıal» meshitinen keıingi eń úlken meshit bolyp sanalady. Hrýstal meshitiniń kúmbezderi aınala shynymen jabylǵan temir qurylǵylardan turǵyzylypty. Meshit sát saıyn qubylyp turatyn jeti túspen qulpyrady. Kúndiz meshit kún nuryna shaǵylysyp, kóz jaýyn alsa, túnde ol sansyz tústi jaryqtarmen qubylyp, qııal-ǵajaıyp álemine jeteleıdi. Sonymen birge, kún energııasy meshittiń ishindegi temperatýranyń aýa raıynyń ystyǵynda eshbir ózgerissiz birqalypty ustap tura­dy. Meshit búgingi zamannyń úzdik tehnologııalarymen, ınternetpen jaraqtandyrylǵan. Meshit jasandy kól ústinde júzip kele jatqandaı áser qaldyrady. Onyń eń úlken munarasynyń bıiktigi 42 metr eken. (Jalǵasy bar). Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan». Sýretterdi túsirgen avtor.