Álem ádebıetinde de, qazaq ádebıetinde de, onyń ishinde aýyz ádebıetiniń alýan muralarynda ań men qusqa, jan-janýarlarǵa til bitirý úrdisi mol-aq. Qııal-ǵajaıyp ertegilerden bastap, fantastıkalyq shyǵarmalarǵa deıingi aralyqta onyń nebir túri kezdesedi. Ásirese, er qanaty – tuıaǵymen tarıh jazǵan tulparlarǵa qatysty arman-ańsardyń aıshyqty astaryna aınalǵan aǵynan jarylý az emes. Biraq, aınalyp kelgende, onyń bári jandy tirshilik ıelerine kelip tireletin. Al, aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń fenomeni sol – ol ósimdikter dúnıesiniń ókili – qaıyńmen til tabysýǵa tyrysqan tuńǵysh qazaq aqyny. Jas qaıyńǵa jan júregin jaıyp salýǵa uzaq merzimdi áli tyńǵylyqty daıyndyqpen kelgen aqyn oǵan deıin de talaı tolǵanyp, talaı túrli túısikti bezbendegen. Sol toqtamǵa kelýge túrtki bolǵan, tyrnalar tizbegine telı aıtqan «Jáne qaıtyp barasyńdar, tyrnalar, uzatyp sap, ýaıymdap qyr qalar, arttaryńda jylap jatyr jylǵalar...» dep keletin degbirsiz joldardan bastap, «Kók qaraǵaı kóp baladaı kúbir-kúbir keńesti... bir júrekten, dir-dir etken jasyl taldar, jas taldar», «... Jas terek, jalǵyz terek japandaǵy, jaıqal, ós, kıeli aǵash atan-daǵy», «Syrǵasynan aıyrylǵan aq qaıyńnyń basyna bar ǵalamnyń tústi muńy», «Jaqyn ósip jas shybyq bala talǵa, oıanatyn ekeýi ala tańda», «Qadalǵan máńgi butaqpyn, sen degen alyp myń júregi bar terekke», «Sol kúni raýshannyń ózin emes, ıisin syılaǵansyń qaıtarymda», «Kóńilimniń sybyrlap kók quraǵy, aqqýy ushqan aq aıdyn kóp tunady», dep jalǵasa beretin, birimen biri almasa beretin sáıgúlik sózder «О́mir súreıik almasyp» óleńindegi jas qaıyńǵa qaıyrylýdyń alǵysharttary dep bilgen jón. Nemese: Men dep oıla samal bop esip ótken, Men dep oıla nóserdi esi ketken. Men dep oıla ózińdi ár tún saıyn, Tósegin saǵynyshqa besik etken... – deıtin jyr ne dep tur?! Sondaı-aq: ... Basymdy ıem taýlarǵa, Basymdy ıem ormanǵa, Bulardan ystyq jan bar ma?.. – degende de taý men ormanǵa jan bitirip turǵan joq pa? Aqyr aıaǵynda: Biri unatyp, Bireýi jek kóredi, Men qoıǵam adamdarǵa ókpeleýdi... – dep, jurttan kúderin úzip, tabıǵat tylsymyna aınalýǵa ózi de shaq qalyp tur edi ǵoı... Bir sózben aıtqanda, Muqaǵalı aqyn oǵan deıin tizbektelgen kerýendegi tyrna da, sardalada saırandaǵan saǵym da, quıyn da, kók tósinde kóshken bult ta, jańbyrdy naızalaǵan jasyn da, myń japyraqty terekke bitken butaq ta bolǵysy keldi... Japyraq-júrek, jas qaıyń! Janymdy aıyrbastaıyn. Sen adam bola bastasań, Men qaıyń bola bastaıyn, Kelisesiń be, jas qaıyń? Japyraqty júrekke teńegen, naqtysy salystyryp, uqsastyq izdegen jyr jetkilikti. Áıtse de, joǵaryda aıtqanymyzdaı, aqynnyń bul týyndysyna tyńǵylyqty ázirlikpen kelip, tastúıin bekingennen keıin ǵana jazǵany osy óleńniń alǵashqy jolynan-aq aıqyn ańǵarylyp turǵan joq pa? Eki shýmaǵynyń birinde tórt, bes, tipti alty-jeti joldyq uıqasty tópelep otyratyn Muqaǵalı Maqataev bul jerde «jas» degen sózdi uıqas úshin alǵan degen adam qatty qatelesedi. Sondaı-aq, jastyqqa jalyn men jiger, arman men umtylys tán, sezimniń seli de kóbine - kóp jastyq shaqqa jarasymdy deý de jetkiliksiz. Áńgime, eń bastysy, jas qaıyń janynyń esh jamandyqpen bylǵanyp-lastanbaǵanynda! Seziksiz senetin sábı peıildiliginde! Boıyna tek jaqsylyqty ǵana sińirýge qushtar qasıettiliginde! Al, endi alystan terbep, anyǵyna kóz jetkizgimiz kelse, «Jas qaıyń» degen jyryna júginýimizge bolady. Jańadan shyqqan jas qaıyń, Qoreksiz shóldep nalyp tur. Kútpese eger jastaıyn, О́sýden endi qalyp tur.
Jasaıyn qorǵan gúlińe, Jańaryp óskin, jas qaıyń. Sý jiberip túbińe Tirshilikke bastaıyn. Bas-aıaǵy osy. Ony aqyn 1950 jyly, Qarasazdyń qaptalyndaǵy Shıbut aýylynda júrgende, on toǵyz jasynda jazǵan. Kim biledi, qaıyń ómirine degen qyzyǵýshylyq sol tustyń ózinde-aq boı kótergen bolar? (Kóriner, múmkin, kimge ersi) О́mirińdi maǵan bir bershi! Dúrbeleń myna dúnıeni, Adam kózimen bir kórshi.
Qaıyń bop men de baǵaıyn, Ormannan ornym tabaıyn. Beımálim maǵan ómirge, Qaıyń kózimen qaraıyn.
Adam ómiriniń qıyndyǵy sııaqty, pende janynyń qolat-qaltarysy da kóp. Kópshiligimizdiń baı bolǵymyz keledi, bılik qurýǵa qushtarlarymyz da az emes. Al, qaıyń bolǵysy kelip, jantalasyp júrgen jandy jalpy kórgenińiz bar ma? Árıne, kórgen joqsyz. Ańǵarympaz aqyn ondaıdy estýdiń ózi bireýlerge ersi kórinýi múkin ekenin de nazarynan tys qaldyrmaıdy. Sonysymen-aq, oqyp otyrǵan qaısybireýlerdiń kóńil-kúıin de qalt jibermeıdi. «Kóriner, múmkin, kimge ersi» degen joldy jaqshaǵa alyp turyp, aıshyqtap kórsetip otyr. Áıtse de, pende balasy túgili, bozbala qaıyńǵa aqylsýdan aýlaq. О́zi ómir súrip jatqan jatbaýyr dúnıeniń qym-qýyt qıyndyǵy men qaıyrsyz qatygezdigin, túsinile bermeıtin tirliktiń taqýa taýqymetin, tabıǵı qolaısyzdyqtardan basqa, adamdardyń ashkózdiginen nebir jasandy aýyrtpalyqtardyń týyndap, sanaly degen ǵumyrdyń ózin kún ótken saıyn qıyndatyp jatqanyn táptishtemeıdi de. Qaıyńdy bir mazalasa, mazalaýy múmkin daýyldaı ǵyp, «dúrbeleń» degen jalǵyz aýyz sózben támámdaıdy. Osy jerde bir naqtylaı ketetin jaǵdaı, aqjúrek aqyn búgingi bazar uǵymyndaǵy aıyrbasty aıtyp, sanasyndaǵy sáýleni saýdaǵa salyp otyrǵan joq. Qaıyń bolyp ketýden paıda da izdemeıdi, «sábı bolǵym keledi» degeni sııaqty ıgi izgilikti kózdeıdi. «О́mirińdi maǵan bir bershi!» degen sóılemniń lep belgimen bitýin buıryq raıly basqynshylyqtyń belgisine balaý da bekershilik. Ony, ásili ózegin jarǵan ótinishi dep uqqan abzal. Deı turǵanmen de, aqynnyń aq qus armany da bylaıǵy jurt baıqaı bermeıtin, jas qaıyńnyń armanyndaı shyǵar da?!. Ony túısinsek te túsinbeýimiz bek múmkin ǵoı? Aqyn oqyrmannyń bul alań kóńilin de ańǵaryp qoıǵandaı. Oıynyń tamyryn tereńdete túsedi. Sen-daǵy jerden nár aldyń, Men-daǵy jerden nár aldym. Bireýden sen de jaraldyń, Bireýden men de jaraldym... – deýmen tolyqqandy shýmaqty toqtatýǵa da bolar edi. Alaıda, aqıyq aqyn olaı etpeıdi. Sońynan: ... Tiliń joq, jandy qaıyń sen, Aıyrmashylyǵym – Adammyn, dep keletin eki joldy qosyp, oıyn ornyqtyra túsedi. Endigi oıdyń bir parasy «Adammyn» degen sózdiń bas árippen bastalyp jazylýy turǵysynda. Búginde oǵan kópshilik kóńil de bóle bermes, óıtkeni, aǵylshyn tiline elikteý deıtin dert dendep barady. Sodan da qazir ár eki sózdiń biri bas árippen jazylyp júr. Muqań bul jyryn jazǵan tusta aqyndar ǵana kóńiliniń kúıi men seziminiń seline qaraı, qazaq tiliniń grammatıkalyq erejelerinde bas árippen jazylady dep atap kórsetilgen sózderden basqa, birer sózdi joǵary pafospen jetkizý úshin osy tásilge júginetin. Ol rýhty kóterý men qaıǵyny jeńildetýge deıingi aralyqtaǵy aýqymdy mindetti atqaratyn. Ondaı áserli ádisti Muqaǵalı da meıilinshe qoldanǵan. Muzbalaq aqynnyń grammatıkalyq leksıkasynda sondaı alty-aq sóz bar. Olar: Adam – Ana – Bolashaq – Mahabbat – Mýza – Tynyshtyq. Aqyn sanasyna sáýle sepken sanaýly sóz – osylar. Biraq olar haqyndaǵy áńgime basqa taqyryptyń arqaýy. Endeshe, bizdi osy oılarǵa jetelegen «Adam» degen sózdiń qyr-syryna qaıta oralaıyq. Kókirek kózi oıaý, kórgen-túıgeni kóp aqyn «Sen tiliń joq qaıyńsyń» degendi tabıǵat erkesin kemsitip, al: «Meniń basty aıyrmashylyǵym – Adammyn», deý arqyly óz artyqshylyǵyn dáripteýden de aýlaq. Arǵysy – keıingi tarıhtyń Adamata men Haýaananyń Jumaq baǵynan qýylyp, kúnáhar jerge túsýinen bastalatynyn, bergisi – Muqaǵalı Maqataevtyń ateızm ıdeologııasynyń derti dendegen qudaısyz qoǵamnyń qapasynda júrgenniń ózinde Allataǵalanyń pende-qulyn О́zine uqsas etip jaratyp, jahandaǵy tirshilikke ıelik etýge jumsaǵanyn juqalap jetkizý. Ekinshi jaǵynan, Muqań – óte kóp oqyǵan, al oqyǵanyn kóńiline meıilinshe mol toqyǵan aqyn. Endeshe, onyń Amerıka men Eýropa qurlyǵynda qoldanylatyn «mán - men», Eýrazııadaǵy – «chelovek», Qıyr Shyǵystaǵy – «san (myrza)» túsinikterin túrki tildes halyqtardyń ǵana shyqqan tegimen shendestirip, «Adam» degen ataýmen alatynyn aıqyn ańǵarǵan. Ańǵarǵan soń, jurtynyń tildik tanymy men talǵamyna tánti bolmady deısiz be?! Demek, bas áripten bastalyp jazylǵan «Adammyn!» sóziniń astarynda osyndaı asqaq ta arda aqjarylqap peıildiń jatpasyna kim kepil?! Odan ári jyr joldaryna toqtalaıyq. Mendegi bary bir júrek, Beripti júrek saǵan myń... Qaı qaıyńnyń boıynda qansha japyraq baryn kim sanaǵan deısiz, bul endi, qarapaıym aıtqanda, sózdiń salty. Adam men aǵash arasyndaǵy aıyrmashylyqtyń bir ǵana aıshyǵy. «San myńdaǵan», «myńdap jylqy aıdaǵan», «myń qoldy basqarǵan» degen sekildi jattandy demegenmen, jatyq bolyp ketken tirkes. Sondyqtan uzaq jasaısyń, Qurdasy keler zamannyń. Munda da zerdeli jandy ombylatatyn oı oramy joq emes. Bıologııa ǵylymynyń zertteýlerge negizdelgen pikiri boıynsha qaıyń da basqa ózi tektes, jalpaq japyraqty aǵashtar sııaqty, shamamen júz jyl jasaıdy dep esepteledi. Sonda aqyn jaıdaq shaýyp, jadaǵaı jazyp otyr ma? Joq! Onyń da jaýaby jalǵasa berilgen. Bar - joǵy mende bir júrek, Ol ólse, máńgi ketkenim. Sendegi semse myń júrek, Kelgende jasyl kóktemiń, Tiriler qaıta dúrkirep. Áńgime, eń áýeli, qansha qýatty, qanshama qajyr-qaıratty, rýhy asqaq, táni tózimdi degenmen, adam janynyń, ásirese aqyn-júrektiń náziktiginiń turǵysynan aıtyldy degenniń ózinde, tabıǵattyń tól perzentteri bola tura, o basta ártúrli ǵyp jaratqan soń, aıyrmashylyqtan ada bolmaıtyndyqty meńzeıdi. Biraq, odan qaısybireýine kinárat izdep, jaratylysqa qarsylyq bildirýden áste aýlaq. Kerisinshe, uqsastyq tapqysy kele beredi. Paıǵambarlar hadısterine engen támsilderdiń birinde bylaı delinedi: Luqpan hákimnen qudiretti Qudaıdyń quldarynyń biri: «Qansha jasadyńyz?» dep suraıdy. Sonda Luqpan: «Myń jasadym» dep jaýap qaıtarady. Sońyra, jańaǵy párýardigerdiń senbeı ne túsinbeı otyrǵanyn sezip: «Men ár sáýleli sátterdi, jan jadyratar jaqsy otyrystardy, saýapty suhbatty bir jylǵa sanadym», degendi qosypty deıdi. Sol aıtpaqshy, Muqań da qaıyńnyń ár kóktemdegi qaıta kókteýin bir ǵumyrǵa baǵalap otyr emes pe? Ekinshi jaǵynan, aqyn janyn adamzat balasynyń bolmysyn kús basyp bara jatýy alańdatady. Sanany jaılaǵan ashkózdik pen aınalasyna degen ógeı óktemdik ókindiredi. Qalyń ormandaǵy nemese qııa bettegi qaı qaıyńnyń qashan qıylǵany túgili, kórshisiniń kózindegi jasty kórýge jatsynyp ketken kisilik kelbetiniń keri sheginýi kúıdiredi. Sondyqtan da jas qaıyńnyń myńdaǵan júregine ba- lasha qyzyǵady. Sondyqtan da jyrym-jyrym jalǵyz júregin jylatady. Joǵaryda biz ár aqynnyń ózindik órnegi, qoltańbasy bolady, sol arqyly jeke shýmaq, tipti jeke-dara jyr joldary arqyly aqyndy aınytpaı tanyp jatamyz degen oıdy juqalap jetkizgenbiz. Endigi sózdiń bir parasyn aqynnyń jyr jazý mánerine arnaǵandy jón kórip otyrmyz. Kózi qaraqty qazaq oqyrmany Abaıdyń «Segiz aıaǵy» sııaqty sony poshymdy poezııa úlgisin, Sáken Seıfýllınniń erterektegi «tars-turs, sart-surt» degen ekpindi eńbekterin, Áset Naımanbaevtyń sınonımder toǵysynan qurylatyn marjan maqamdaryn jaqsy biledi. Ári qaraı da kez kelgen aqynnyń ózine ǵana tán órnegin taba berýge bolady. Mine, bul turǵydan alǵanda da Muqaǵalı jańashyldyǵy joq emes. Árıne, Muqań qazaqtyń qasıetti qara óleńin (on bir býyndy) qasterlegenimen pishini, kólemi, nysany, aýqymy, uıqasy turǵysynan alǵanda alýan túrli ádis-tásildi keńinen paıdalanyp, molynan qoldanǵanyn da ańǵarý kerek. Áıtse de, muzbalaq aqyn M.Maqatevtyń jyr jazýdaǵy basty ereksheligi – kóbine kóp alǵashqy shýmaqtardyń birin sońǵy shýmaqtardyń biri retinde qaıtalaıtyndyǵynda. Ári ol – qarabaıyr kóshire salý emes, oıyn ornyqtyryp, áserin ústemelep jáne de taqyryp mazmunyn tolyqtyra qaıtalaý. Aqyn aǵamyz biz taldaý obektisi retinde alyp otyrǵan «О́mir súreıik almasyp» dep atalǵan jyrynda da osynaý tamasha tásildi utymdy usynady. Japyraq-júrek, jas qaıyń! Janymyzdy aıyrbastaıyq? Adam bop júrseń qasqaıyp, Qaıyń bop turam qasqaıyp, Táýekel, aıyrbastaıyq! Bir qaraǵanda, alǵashqy shýmaqtaǵy «bastaıyn» degen sózdi «qasqaıyp» sóziniń almastyrǵany bolmasa, bálendeı aıyrmashylyq joq ta sııaqty. Mine, másele de sonda. Oqyrmandy oıyna ortaqtastyryp, jetelep otyratyn jyr jasampazdyǵy degen osy! Adam qaıyńǵa, al qaıyń adamǵa aınalyp ketip tirshilik etse, ondaı ómirdiń nátıjesi qandaı bolmaq? Onyń jaýaby osyndaǵy sońǵy tórt jolda jaıyp salynǵan. О́mirge ómir jalǵasyp, Anamyz jerge jarmasyp, Birde adam, Birde qaıyń bop, Súreıik ómir almasyp... Onsyz da sanańa sińisti jyr joldaryn qara sózben qaıta túsindirýdiń qajeti joq. Ortaq Jer-Anamyzdy tel emip, qazaqtyń «qoı ústinde boztorǵaı jumyrtqalaǵan zamanyna» talpynaıyq... Alaıda, aqyn-júrek ondaı aıyrbastyń bolmaıtynyn da biledi. Sóz sońyna qoıylatyn bir núktege oqyrmannyń da qanaǵat qylmaıtynyn jaqsy sezinedi. О́reli óleńniń «Jyrdy oqyp bolǵansha, onyń sanadaǵy áseri seıilgenshe ertegiler eline engizgenime rıza bolyńyzdar» degendeı kóp núktemen aıaqtaýy sony aıqyn ańǵartqandaı. Muqań bul óleńin 1974 jylǵy 20 jeltoqsan kúni jazǵan. Al, osydan nebári eki-aq kún keıin, ıaǵnı sol jylǵy 22 jeltoqsanda jazǵan «О́kinbeımin» dep atalatyn jyrynda bylaı deıdi. О́shem dep ókinbeımin, jylamaımyn, Jylasam da jubat dep suramaımyn. Qyrannyń qudiretin qımasańdar, Qaıteıin, taǵdyryn ber quralaıdyń. ...О́shem dep ókinbeımin, qaıǵyrmaımyn, О́tken óshti. Endi oǵan qaırylmaımyn. Qyran da, Quralaı da bolmaq emen, Atymnan adam qoıǵan aırylmaımyn. Demek, Muqańnyń basy bútin qaıyńǵa aınalyp ketý oıy joq. Olaı bolýynyń múlde múmkin emes ekenin de jaqsy biledi. Másele, áıteýir basqa bir tirshilik túrine aınalyp, ózgeniń ómirin súrip kórýge de emes (júregin almastyrýǵa at-tonyn ala qarsy bolǵany qane?!), «Qaıtse adam qalady adam bolyp?!» degenge saıatyn salbókse bolǵan suraqqa jaýap izdeýge tireledi ǵoı... Qoryta aıtqanda, bul – qoǵamynan qamqorlyq, ortasynan opa izdep sharq urǵan, zamany men zamandastarynyń meıirimine zárýlikten júndeı tútilgen darıǵa - júrektiń qan jylaı shyrqalǵan aqqý áni.
Qadyr ÁLIMQULOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ASTANA.
