«Jer óńdeý mádenıetin ózgertý jáne jańa ǵylymı, tehnologııalyq, basqarýshylyq jetistikterdi eskere otyryp, mal sharýashylyǵyndaǵy dástúrlerimizdi jańǵyrtýymyz qajet». «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda Elbasy aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń basty mindetterin osylaı aıqyndap bergen-di. Sondaı-aq, Joldaýda aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý de, saýda da, fermerlik pen shaǵyn jáne orta bıznesti damytý da kózdelgen. Bir sózben aıtsaq, Úkimet aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýge nıetti sharýashylyqtarǵa kómek kórsetýge ázir. Al bizdiń Jýaly aýdany negizinen agrarly óńir bolǵandyqtan, biz birden-bir sala – aýyl sharýashylyǵynyń damýyna serpin berýdemiz.
Aýdan ákimdiginiń qyzmeti Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev usynǵan bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý maqsatynda belgilengen «100 naqty qadam – barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memleket» Ult josparynda qarastyrylǵan ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýge, aýdannyń ekonomıkalyq áleýetin ulǵaıtýǵa, áleýmettik salany damytýǵa baǵyttalyp otyr. Aýdannyń aýyl sharýashylyǵy salasynda búginde 4 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik, 3 óndiristik kooperatıv, 9 aýyldyq tutynýshylar kooperatıvi, 2287 sharýa qojalyǵy jumys isteıdi. Olardyń ishinde nesıe alyp, jumysyn josparly túrde júrgizip, sharýasyn jolǵa qoıǵandary da barshylyq. Nesıe sharýashylyqtardyń kóktemgi egis-dala jumystaryn júrgizýine, tuqym, janar-jaǵarmaı alýyna da berilip turady. Máselen, ústimizdegi jyldyń basynan beri aýdan kásipkerleri 380 mln. teńge nesıe alyp, jumys isteýde.
Egin sharýashylyǵynyń damýy tehnıkalardyń jańarýyna da tikeleı baılanysty. Sonyń arqasynda egistik kólemi jyldan jylǵa artyp otyr. Bıyl oraqqa barlyǵy 9802 gektar kúzdik, 23 199 gektar jazdyq arpa, 109 gektar dándik júgeri túsip otyr. Odan basqa 23 200 gektarǵa maıly daqyldar sebilip, 616 gektarǵa kókónis, 3320 gektarǵa kópjyldyq shóp, 325 gektarǵa qant qyzylshasy egildi. Masaqty dándi daqyldardyń ár gektarynan alynǵan ortasha ónim 17,0 sentnerden aınaldy. Bıylǵy jyldyń alǵashqy jartysynda kásipkerlik salasy boıynsha 1 624,4 mln. teńgeniń ónimderi óndirilip, qyzmeti kórsetilip, saýda aınalymy jasalyp, bıýdjetke 77,7 mln. teńge salyq tólendi. Jalpy aýdan aýmaǵynda búginde 3904 kásipkerlik sýbektisi jumys jasaýda, onyń ishinde 4 orta, 92 shaǵyn kásiporyn, 1521 jeke kásipker bar. Bul sharýashylyq sýbektilerinde barlyǵy 8835 adam jumys isteıdi.
Aýdannyń agroónerkásip keshenin qoldaýǵa memleket tarapynan beriletin sýbsıdııa negizinen ósimdik jáne mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttaldy. Úkimet sharýalarǵa egilgen aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń keıbir túrlerine sýbsıdııa berip keledi. 2013 jyly egin sharýashylyǵyn qoldaýǵa beriletin demeýqarjy nebári 111 mln. teńge bolsa, ótken jyly 251 mln. teńge alyndy. Al bıyl bul qarajat kólemin 300 mln. teńgege jetkizýdi josparlap otyrmyz. Sharýashylyqtarǵa jyl basynan beri asyl tuqymdy mal basyn ósirgeni, et-sút ónimderin óndirgeni úshin barlyǵy 41 mln. 470 myń teńge sýbsıdııa tólendi.
Aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary da jańartylýda. Onyń basym bóligi lızıng arqyly alyndy. Máselen, sońǵy bes jylda «QazAgroQarjy» AQ arqyly lızıngke 51 dana MTZ-82 traktory, 14 kombaın jáne 15 traktor tirkemesi alyndy. Sharýashylyqtardyń óz kúshimen naqty qarjyǵa alynǵany 25 dana MTZ-82 traktory, 12 kombaın, 15 traktor tirkemesi. Byltyrǵy jyldyń ózinde 73 mln. teńgege lızıngke, 56 mln. teńge sharýalardyń óz qarajatyna túrli 34 dana tehnıka alyndy. Mine, osylaısha jylda tehnıkalardy jańartyp otyrsaq, birneshe jylda aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń jańaryp shyǵa keletini sózsiz.
Úkimettiń «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha 6 sharýa qojalyǵy 86,6 mln. teńgege 536 bas múıizdi iri qara, «Qulan» baǵdarlamasy boıynsha 4 sharýa qojalyǵy 59,5 mln. teńgege 231 bas jylqy, «Altyn asyq» baǵdarlamasy boıynsha 1 sharýa qojalyǵy 5,4 mln. teńgege 210 bas qoı satyp aldy.
Sý únemdeý tehnologııasy boıynsha Nurlykent aýyldyq okrýgindegi «Gambýrg» JShS men «Zylıha» ShQ egistik jáne kartop alqaptaryn sýarý úshin zamanaýı úlgidegi jańbyrlatyp sýǵarý qondyrǵysyn paıdalanýda.
Jýalynyń bir kezde dańqyn aspandatqan kartop daqylyn ósirý qaıta qolǵa alyndy. Sońǵy jyldary kartop alqaptary birneshe ondaǵan gektarǵa arttyryldy. Byltyr ol 2100-den astam gektarǵa jetti, al bıyl egilgeni – 2150 gektar. Bizde kartop ósirýge qajetti tehnıka jetkilikti. Sapaly tuqymmen qamtamasyz etý de durys jolǵa qoıylǵan. «Zylıha» sharýa qojalyǵy jyl saıyn Qaraǵandy oblysynan elıtaly kartop tuqymyn ákelip, ár gektardan joǵary ónim jınaýǵa kúsh salyp keledi. Aýdannyń kúngeı bóligindegi dıqandardyń jazǵy sýarý maýsymynda bas aýrýyna aınalǵan aǵyn sý problemasy sheshimin tapty. Osy alqaptardy sýlandyratyn Kóksaı arnasynyń qurylysyna byltyr Úkimetten 5,3 mıllıard teńge bólinip, kanal tolyǵymen iske qosyldy.
Qoryta aıtqanda, aýdan sharýashylyqtarynyń búgingi betalysy jaman emes. Biri dıqanshylyqqa bet bursa, endi biri asyl tuqymdy mal ósirý baǵytyn tańdap otyr. Munyń bári Úkimet tarapynan kórsetilip otyrǵan qamqorlyqtyń arqasynda qol jetken tabystar.
Aýdanda agrarlyq salany ártaraptandyrý, jańa tehnologııalardy qoldanysqa engizý, óńdeýshi, uqsatýshy kásiporyndardy iske qosý jóninde birqatar mańyzdy sharalar júzege asyrylýda. Bul baǵytta tyń izdenister de joq emes.
Keıingi kezde aýdanda sút óńdeýmen shuǵyldanatyn shaǵyn kásiporyndar qatary kóbeıip keledi. Aýdan ortalyǵy – Baýyrjan Momyshuly aýylyndaǵy «SMTS» JShS jáne «Zaǵıra Meshelova» jeke kásiporny jergilikti turǵyndardan sút qabyldap, odan alýan ónimder shyǵarýda. «Gambýrg» JShS sútten kilegeı óndirýdi durys jolǵa qoıdy. «SMTS» JShS sút ónimderimen qatar, alkogolsiz sýsyndardyń alýan túrlerin jáne shujyq shyǵarady. Kezinde dámi til úıiretin sary maıymen, kilegeıimen búkil Odaqqa tanylǵan Býrnyı irimshik zaýyty biraz jyl óndiristi qaıta jabdyqtaýǵa jabylyp qalǵan edi, endi, mine, ınvestısııanyń arqasynda qaıta iske qosylyp, óndiris qarqynyn arttyrýda. О́tken jyly 4-5 tonnamen shektelgen kásiporyn búginde óndiris qýatyn 10 esege deıin arttyryp, turǵyndardan kúndelikti 40-50 tonnaǵa deıin sút qabyldap, óńdeýde.
Bizde óz isin ashqysy keletin isker azamattar da az emes. Kópshiligin qarjy tapshylyǵy qınaıdy. Ekinshi deńgeıdegi bankter kepilsiz nesıe bermeıdi. Sondyqtan da qarajatqa qol jetkize almaı taýlary shaǵylady. Degenmen, aýdan ákimdigi tarapynan olardyń bıznes-jospar jasaýyna jáne jer alýyna qoldaý kórsetilýde. Aýdan ortalyǵyndaǵy iri kásiporynnyń biri – «Arna Astyq» JShS biraz ýaqyttan beri jumys istemeı tur edi. Ony «Agro azyq-túlik nanmen jabdyqtaý» JShS basqarýǵa aldy. Seriktestik úsh qoımaǵa jóndeý jumystaryn júrgizip, byltyrdan beri jańa astyqty qabyldaýda. Taǵy bir qoımany kúrdeli jóndeýden ótkizip, maqta, maqsary jáne kúnbaǵys maılaryn shyǵaratyn qural-jabdyqtar ornatýda, jem tartatyn sehty iske qosty.
Qurylys salasy da jyl sanap damyp keledi. 2005 jyldan beri aýdanda 12 jańa mektep salynyp, paıdalanýǵa berildi. 22 balabaqsha men 1 shaǵyn ortalyq yńǵaılastyrylǵan ǵımarattarda ashylyp, búldirshinder balabaqshalarǵa barýda. Byltyr dál Bilim kúni qarsańynda Baýyrjan Momyshuly aýylyndaǵy 300 oryndyq jańa mektep oqýshylarǵa esigin aıqara ashty. Jaz boıy qurylysy tynymsyz júrgen 280 oryndyq «Aıagúl» balabaqshasy da jyl sońynda paıdalanýǵa berildi. Al bıyl jyldyń basynda aýdan ortalyǵynda zamanaýı úlgidegi Sport kesheni iske qosyldy.
Odan bólek, Ertaı aýylynda 120 oqýshyǵa arnap byltyrdan salynyp jatqan orta mekteptiń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. Bıyl Qoshqarata aýylynda orta mekteptiń qurylysy bastaldy. Jalpy, aýdanda bilim berý sapasy da jyldan jylǵa kóterilip keledi. Mektep bitirýshilerdiń UBT qorytyndysy boıynsha aýdan ótken jyly oblysta 1-shi oryn alsa, bıyl ekinshi orynnan kórindi.
Aýdanǵa tabıǵı gaz qubyrlaryn tartý jumystary ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń aıaǵynda qolǵa alynǵan. Sonyń arqasynda aýdan ortalyǵymen japsarlas birneshe aýyl gazdandyryldy. Naryq qatynastaryna kóshken tusta toqtap qalǵan bul jumys sońǵy jeti-segiz jyl buryn qaıta jandanyp, aýdannyń onnan astam eldi mekenine gaz kirgizildi. Áli taǵy da osynshasyna gaz kirgizý mejelenip otyr. Taıaý bolashaqta taýly óńirdegi aýyldardyń barlyǵy kógildir otynnyń ıgiligin kóretin bolady. Munyń bári aýyldyń ál-aýqatyn kóterý, aýyl sharýashylyǵyn damytý maqsatynda Úkimet tarapynan jasalyp jatqan qamqorlyq dep uqqan jón.
Sońǵy kezderi aýdanda jeke turǵyn úı salýshylar qatary da artyp keledi. Jeke sektordyń esebinen ústimizdegi jyldyń shilde aıyna qaraı jalpy aýdany 3616,0 sharshy metrdi quraıtyn 31 turǵyn úı qurylystarymen birge qabyldandy. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 2,8 paıyzǵa artyq.
Taǵy bir mańyzdy baǵyt – jol qurylysy men jol jóndeý. Ekonomıkalyq kúsh-qýaty artqan bizdiń elimizde «Jol – ekonomıkanyń kúretamyry» atty qaǵıdatty berik ustanyp, sońǵy jyldary bul salaǵa qomaqty qarjy bóle bastady. Munyń ıgiligin bizdiń aýdan halqy da kórýde.Bir ǵana «Batys Qytaı – Batys Eýropa» halyqaralyq avtojolynyń ózi nege turady?
Aýdanda munymen jol jóndeý jumystary da qat-qabat júrýde. Avtomobıl joldaryn jóndeýge byltyr oblystyq bıýdjetten 191,2 mln. teńge, aýdandyq bıýdjetten 18,0 mln.teńge, barlyǵy 209,2 mln.teńge bólinip, aýqymdy jumystar atqaryldy. Nátıjesinde aýdandyq mándegi eki jol, 3,7 shaqyrym aýylaralyq jol, 49,2 shaqyrym aýylishilik jol orta jáne aǵymdaǵy jóndeýden ótkizildi. Sondaı-aq, aýdan ortalyǵyndaǵy 20 kósheniń jáne birneshe aýyldyq eldi mekenderdiń basty kósheleriniń joldary orta jóndeýden ótkizildi. Bul baǵyttaǵy jumystar bıyl da jalǵasyn tabýda. 3 avtomobıl joly, 7,4 shaqyrym aýylaralyq jol jáne 14 kóshe joldaryn orta jóndeýden ótkizý josparlanyp, iske asyrylýda.
«Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda Nurlykent aýylynda «Býrnoe solıar» kompanııasy Ortalyq Azııada teńdesi joq qýattylyǵy 50 megavatty quraıtyn kún elektr stansasyn saldy. Nysannyń qurylysyna Eýropa mamandary men 250-den astam qurylysshy qatysty. Jobanyń jalpy quny 23,5 mlrd. teńge. Aldaǵy ýaqytta osyndaı taǵy bir kún stansasyn salý josparlanyp otyr.
Aýdanda barlyq salada óz kásibiniń bilikti mamany atanyp, elimizdiń ósip-órkendeýi, gúldenýi jolynda aıanbaı ter tógip júrgen azamattar az emes. Jýalynyń aty sondaı azamattarmen aıbyndy ári asqaq. Yntymaǵy men birligi bekem Jýaly jurtshylyǵy osylaısha jumyla eńbek etip, ózderiniń turmys-jaǵdaıyn, osy arqyly búkil aýdan ekonomıkasyn kóterýge qyzmet etýde.
Batyrbek QULEKEEV, Jýaly aýdanynyń ákimi.
Jambyl oblysy.
