Germanııa ıadrolyq energetıkaǵa orala ma?

Germanııa kansleri Frıd­rıh Mers úkimettiń ıadrolyq energetıkadan bas tartý týra-ly sheshimi strategııalyq qatelik bolǵanyn buǵan deıin málimdegen edi. Bıznes ókil­derine arnalǵan úndeýinde kans­ler bul olqylyqty endi elde atom elektr stansalaryn salý arqyly toltyrý kerek ekenin aıtty. Mers bul salany qaıta qalpyna keltirý ońaı bolmaıtynyn da moıyndap otyr.

Eske salsaq, 2011 jyly eldiń sol kezdegi kansleri Angela Merkel bastaǵan Germanııa úkimeti 2022 jylǵa qaraı atom energetıkasyn tolyǵymen toqtatý týraly sheshim qabyldady. Bılik Ja­ponııadaǵy Fýkýsıma-1 atom elektr stansasyndaǵy apat­ty alǵa tartyp, 2023 jyl­dyń 16 sáýirinde jumys istep turǵan úsh atom elektr stansasyn – Bavarııadaǵy Isar 2, Baden-Vıýrtembergtegi Nec­karwestheim 2 men Tómengi Saksonııadaǵy Emsland stansalaryn óshirdi.

Eki jyldan soń Germanııa bıligi bul qadamnyń qate bol­­ǵanyn túsindi. О́ıtkeni elektr energııasynyń baǵa­sy sharyqtap, óndiriske aıtar­lyq­taı shyǵyn keltirdi. Creditreform zertteýine sáı­kes, 2024 jyly shamamen 200 myń kompanııa jabylǵan. Al ótken jyly Leıbnıs ınstıtýtynyń málimetterine súıensek, 1 626 kompanııa bankrotqa ushyraǵan. «Bul tipti 2008 jyly bolǵan qar­jy daǵdarysynyń kórset­kishterinen de asyp tústi» deıdi ekonomıka sarapshylary. Saldarynan birqatar kompanııa óndiristi Shyǵys Eýropa, tipti Qytaıǵa kóshi­rip jatyr. VW, Mercedes, BMW sekildi avto­mobıl óner­ká­sip­teri myńdaǵan jumys or­nyn qysqartýǵa máj­búr boldy. О́ıt­keni «Germa­nııa­da ja­salǵan» ónimder tu­tynýshy­lar­ǵa tym qymbatqa túsip otyr.

Eldiń Ekonomıka jáne energetıka mınıstri Kate­rına Raıhe energetıkalyq qaýipsizdik pen elektr ener­gııasynyń baǵasyn tómendetýdi kózdep otyr. Ol ónerkásiptik elektr energııasyn sýbsıdııalaýdy usyndy. Sondaı-aq gazben jumys isteıtin elektr stansalaryn salǵysy keletinin de málimdedi. Biraq sarapshylardyń aıtýynsha, gaz baǵasy qazirgi ýaqytta burynǵydan da joǵary. Nemis ekonomısi Danıel Shtel­ter: «Gazben jumys isteıtin elektr stansalarynyń ornyna AES-tiń jumysyn jandandyrý oń sheshim bolar edi», dedi Euronews-ke bergen suhbatynda. Energetıka salasynyń sarapshysy Born Peters te osy arnaǵa bildirgen pikirinde gazben ǵana jumys isteıtin elektr stansalarymen elektr energııasynyń baǵasyn tómendetý múmkin emes ekenin aıtady. Onyń túsindirýinshe, qazir gaz baǵasy qymbat, onyń ústine CO2 shyǵaryndylarynyń quny da az emes.

Germanııada energııa óndirý qýaty tym az. Sondyqtan el bı­­ligi de, sarapshylar da AES salý kerektigin alǵa tartyp otyr. Sarapshylardyń bolja­myn­sha, eldegi Brokdorf pen Ems­land sekildi atom elektr stan­­salary bıyl qaıta iske qo­­sy­lýy múmkin. Budan basqa ta­­ǵy alty AES jumysy 2030 jyl­­­darǵa deıin jalǵasýy yqtımal.

Sondaı-aq «Germanııaǵa balama» (AfD) partııasynan saılanǵan Býndestag depýtaty Kaı Gottshalk Facebook paraqshasynda jarııalaǵan vıdeo málimdemesinde elge ıadrolyq qarý qajet ekenin aıtady. Ol soǵystan keıingi Eýropa qorǵanysyn AQSh-qa berý týraly konsensýs prezıdent Donald Tramptyń Grenlandııaǵa qatysty talaptaryna baılanysty joǵalyp ketkenin alǵa tartty.

«Tramptyń Grenlandııany anneksııalaý jospary paıda bolǵannan beri elder arasynda dostyq joq, tek múddeler ǵana bar ekeni bárine túsinikti bolýy kerek edi. Al AQSh múddeleri bizdiki men Eýropanikinen túbegeıli erekshelenedi. Sondyqtan biz Eýropa qorǵanysy men qaýipsizdigin qaıtaryp alýymyz kerek», dedi depýtat.

Alaıda bıliktegi sosıal-demokrattar men «jasyldar» partııasy Germanııanyń ıadrolyq energetıkaǵa oralýyna qarsy. Olar salanyń ekologııalyq máseleleri men reaktor qurylysynyń uzaq ári kúrdeli úderisin alǵa tartady.

Saıasattanýshy, professor, Reseı jaratylystaný ǵy­lymdary akademııasynyń korrespondent-múshesi Alek­sandr Gýsev NOS basyly­myna bergen suhbatynda Germanııanyń ıadrolyq ener-getıkaǵa jýyq arada oralýy ekitalaı ekenin aıtty. Sarapshynyń aıtýynsha, el ıadrolyq energetıkadan bas tartqanda Germanııadaǵy barlyq reaktordyń jumysy toqtatylǵan. Negizi reaktordyń qyzmet etý merzimi 25 jyl, sodan keıin birtindep salqyndatý men paıdalanýdan shyǵarý kezeńi shamamen taǵy 25 jylǵa sozylady.

«Fransııa, Portýgalııa, Ispanııa, Bolgarııa sekildi EO elderi Reseı gazyn áli de satyp alyp jatyr, al Germanııa odan tolyǵymen bas tartty. Endi bul energııa kóleminiń ornyn balama kózdermen aýystyrýy kerek. Alaıda olardyń kúshi jetpeıdi», dep túsindirdi professor.

Ǵalym basqa da mańyzdy faktorlardy eskerý qajet ekenin aıtty. Mysaly, ıadro-lyq nysandardy salyp, paıdalanýǵa qazir zamanaýı tehnologııalar qajet. Al bul tehnologııalar dúnıejúzinde birneshe elde ǵana bar.

«Reaktorlardy salqyndatý úshin kóp mólsherde sý qajet. Ger­manııanyń negizgi sý resýrs­­tary shyǵys bóliginde shoǵyr­lanǵan, al ondaǵy halyqtyń kópshiligi atom elektr stansalaryn salýǵa qarsy. Halyq tyǵyzdyǵynyń joǵary bolýy-na baılanysty AES salatyn bos jer tabý múmkin emes. Al 1980–1990 jyldary salynǵan reaktorlardy qaıta jandandyrý ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz, jańalaryn salýǵa qaraǵanda qıynyraq. Kez kelgen reaktordy salý ádette kem degende bes jylǵa sozylady. Qazirgi energııa tapshylyǵy men ónerkásiptiń tómendeýi tipti bul iri jobalardy júze­ge asyrýdy qıyndatady. Qys­qasy, Germanııanyń ıadrolyq energetıkaǵa jýyq arada ora­lýy múmkin emes», dep túıindedi ǵalym.

Qazir 30-dan asa el ıadro­lyq energetıkany damytý baǵ­darlamasyn iske qosty. Dúnıejúzinde shamamen 70 ıadrolyq reaktor salynyp jatyr. Bulardyń kópshiligi Azııa elderinde salynyp, isten shyǵarylǵan atom elektr stansalarynyń ornyn aýys­tyryp otyr. Bul tizimde Qazaqstan da bar.