Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Konstıtýsııa – memlekettiń quqyqtyq irgetasy ǵana emes, qoǵam men bılik arasyndaǵy basty kelisim. Onyń jahandyq úrdiske saı jańarýy ne tolyqtyrylyp otyrýy eldiń saıası-quqyqtyq damý deńgeıin kórsetedi. Osy baǵytty ustanǵan bas qujat shildeniń birinen bastap tolyq kúshine enedi. Al oǵan deıin Parlament depýtattary birqatar zań qabyldap úlgerýge tıis.
Májilis depýtaty Dáýlet Muqaev bul rette jastarǵa da aıryqsha mindet júktelip otyrǵanyn aıtady.
– Memleket jastardy qoldap qana qoımaı, olardy sheshim qabyldaý úderisine keńinen jumyldyrýǵa basymdyq beredi. Máselen, búginde memlekettik basqarý isine tartý baǵytynda oń ózgerister bar: máslıhattar men Parlamentte arnaıy kvotalar engizilgen, memlekettik qyzmette jas kadrlar artyp keledi. Alaıda bul úderis áli de júıeli sıpatqa tolyq ıe bolǵan joq. Osyǵan baılanysty jastardy bılikke tartý mazmundy bolýǵa tıis. Referendým kezinde osy sanattaǵy azamattar erekshe belsendilik tanytty. Bul eskerilip, aldaǵy Quryltaı quramynda olardyń úlesin arttyrý kerek. Biraq jas býynda óz kezeginde naqty yqpal etetin, sheshim qabyldaıtyn deńgeıge kóterilýi qajet, – deı kele májilismen jastar pikiriniń eskerilýin qamtamasyz etetin naqty tetikter qalyptastyrý mańyzdy ekenin atap ótti.
Ata zań jastardyń bilim alýyna, oıyn erkin aıtyp, ózin damytýǵa tolyq jaǵdaı jasaıdy. Mańyzdy qujat jas urpaqqa baǵyt-baǵdar silteıdi. Bul týraly Memleket basshysy da birneshe márte atap ótti. Iаǵnı qazirgi jahandyq turaqsyzdyq pen tehnologııalyq ózgeris tusynda urpaq bolashaǵyna kepildik beredi.
D.Muqaev búgingi jastar erteńgi sheshim qabyldaýshylar, sondyqtan memleket pen qoǵam úshin tıimdi model tájirıbeli býyn men jas urpaqtyń úılesimi ekenin aıtady. Tek osyndaı sabaqtastyq bolǵan jaǵdaıda reformalar turaqty nátıjeli bolady.
Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
– Birinshiden, jastar – reformalardyń negizgi qozǵaýshy kúshi. Konstıtýsııada aıqyndalǵan ádilet, zań ústemdigi jáne adam quqyqtaryn qorǵaý sııaqty qundylyqtar dál osy býyn arqyly qoǵamǵa tereń sińedi. Ekinshiden, jastar – jańa oılaý júıesiniń ıeleri. Olar ashyqtyqty, ádildikti, merıtokratııany talap etedi. Bul talaptar konstıtýsııalyq normalardyń ómirde naqty júzege asýyna yqpal etedi. Úshinshiden, jastardyń belsendi azamattyq ustanymy – reformalardyń tabysty bolýynyń basty kepili, – deıdi depýtat.
Jańa Konstıtýsııada jastardy qoldaýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy norma qamtylǵan. Atap aıtqanda, bilim men ǵylymdy damytýǵa, ınnovasııalyq bastamalardy júzege asyrýǵa, volonterlik qyzmet pen jas mamandardyń kásibı turǵyda qalyptasýyna jaǵdaı jasaý kózdelgen. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul irgeli bastamalar jas urpaqtyń el bolashaǵyna degen jaýapkershiligin arttyryp, óz áleýetin týǵan jerde júzege asyrýyna jol ashady.
Osy oraıda saıası sarapshy Ǵazız Ábishev jańa Konstıtýsııa uzaqmerzimdi joba, ony júıeli júzege asyrý mindeti nelikten jastardyń enshisinde ekenin bylaısha túsindirdi.
– Buryn konstıtýsııalyq ózgerister bıliktiń joǵary júıesinde sheshilip, qabyldanatyn. Bıyl el azamattary qujatty jan-jaqty birlese talqylap, usynystaryn ashyq jetkizip, keıin saılaý ýchaskelerine baryp, tańdaý jasady. О́zgeristerge árkim ózinshe erkin pikir bildirip, daýys berdi. Demek Ata zań – joǵarydan túsken pármen arqyly jasalǵan dırektıva emes, qoǵamdyq dıalogtiń nátıjesi. Endi jas urpaq Konstıtýsııa aıqyndaǵan qaǵıdattar aıasynda ómir súredi. Sondyqtan atalǵan ár qundylyqtyń ornyǵýyna aldymen ózi qajet etetin bolashaq úshin atsalysýy qajet, – deıdi ol.
Moıyndaý kerek, búgingi býyn qaıyrymdy iste shet qalmaı, ekologııalyq bastamalarǵa belsendi qatysady. Oǵan qosa túrli áleýmettik jobalardy jasap, qoǵamda pikirin ashyq bildirýge umtylady. Jastar janashyry Toqtar Bolysov munyń bári jańa Konstıtýsııadaǵy azamattyq ustanym, pikir alýandyǵy, ortaq jaýapkershilik qaǵıdalarynyń naqty kórinisi ekenin alǵa tartady. Iаǵnı kez kelgen reforma sanada, ortada, qoǵamdyq tájirıbemen ornyǵatynyn eske saldy.
– Jastar – jańa qoǵamdyq mádenıettiń negizgi tasymaldaýshysy. Eger olar «maǵan memleket ne beredi?» degen suraqpen shektelse, konstıtýsııalyq mádenıet qalyptaspaıdy. Kerisinshe, «men qoǵamǵa ne bere alamyn?», «qalaı elimniń damýyna úles qosa alamyn?» degen deńgeıge kóterilgende ǵana tolyq ornyǵady. Mysaly, bilim alý quqyǵy – jaı ǵana dıplom alý múmkindigi emes. Bul – adamnyń óz áleýetin ashýǵa, qabiletin memleket ıgiligine aınaldyrýǵa berilgen múmkindik. Al qujatta atalǵan otbasy uǵymyn tek jeke ómiri emes, ult bolashaǵynyń tiregi retinde túsingeni durys. Sebebi adam ádilettilik, syılastyq, jaýapkershilik, tártip syndy sezimdi alǵashqy ınstıtýt osy otbasyda qalyptastyrady. Izinshe zań ústemdigi de jastar úshin abstraktili uǵym bolmaýǵa tıis. «Bárimizge ortaq tártip bar» degen sanaǵa ótý qajet. Qazirgi «Taza Qazaqstan» aksııasy – tek kósheni, aýlany, tabıǵatty taza ustaý emes, adamnyń ishki mádenıeti, ar tazalyǵy, nıet tazalyǵy, áreket tazalyǵy. Eger adam zańdy aınalyp ótýdi emes, zańdy qurmetteýdi tańdasa, ol óz quqyǵymen birge jaýapkershiligin de sezinse, mine, bul – naǵyz tazalyq. Osylardy eskersek, jastardyń úlesi quqyqtyq saýatty kúsheıtýde, qoǵamdyq bastamalarǵa belsendi aralasýda, zań men tártip qaǵıdatyn aldymen ózinen, keıin ortasynda qalyptastyrý arqyly kórinedi, – deıdi T.Bolysov.
Keıde reforma úlken minberden emes, qarapaıym ortadan bastalady: oqý ornyndaǵy adaldyq, qoǵamdyq jerlerde tártipti ustaný, pikirtalastaǵy mádenıet, otbasyndaǵy jaýapkershilik – bulardyń bári reforma. Eger biz jańarǵan Ata zańdy shyn máninde ómirlik qundylyqqa aınaldyrǵymyz kelse, jastardy tek tyńdaýshy emes, spıkerler atap ótkendeı, sol ózgeristiń belsendi qatysýshysy, tiregi etýimiz kerek. Demek konstıtýsııalyq qundylyqtardy nyǵaıtýda jas býynnyń yqpaly aýadaı qajet.
