Sý qoryn baqylaıtyn zamanaýı júıe

Ǵylymı-tehnolo­gııa­­­l­y­­q ynty­­­maq­­­­tas­­­tyqty damyta oty­­­ryp, sý resýrsy salasyna ın­­novasııalyq sheshimderdi engizý men ozyq tájirıbe alma­sýǵa baǵyttalǵan jıynda «DeepBas» ǵylymı-teh­nıkalyq baǵdar­lamasyn qanat­qaqty rejimde engizý máse­lesi talqylandy.

«DeepBas» (Deep Basin Spatio­temporal AI) jasandy ıntellekt negizindegi ıntegrasııalanǵan júıe­si sý tapshylyǵyn boljaýǵa, tasqyn men qurǵaqshylyqtyń aldyn alýǵa jáne sý qoryn tıimdi bólýge múmkindik berýmen qatar sý sharýashylyǵyn basqarýdaǵy eski tásilden jańa sıfrlyq modelge kóshý joldaryn anyqtaıdy. UǴA ǵalymdary naqty derekter men jasandy ıntellekt kómegi arqyly eldegi sý aınalymyn modeldeıtin birtutas ıntellektýaldy platforma jasaýdy kózdep otyr. Sóıtip «DeepBas» baǵdarlamasy negizinde sý resýrsyn basqarýdyń otandyq JI júıesin jáne sý beıinindegi arnaıy JI agentin qurý jónindegi ǵylymı-tehnologııalyq kartasyn qalyptastyrǵysy keledi.

Osyǵan oraı «Ja­sandy ıntellekt negizindegi «DeepBas» sý resýrsyn basqarý­dyń ıntegrasııalanǵan júıe­si» ǵylymı-tehnıkalyq baǵdar­lamasyna arnalǵan tapsyrma ázirlenip jatyr. Kelesi kezeń júıe arhıtektýrasyn, ádisnamalyq tásilderdi, negizgi zertteý baǵyttaryn qamtıtyn tolyqqandy ǵylymı baǵdarlamaǵa baǵyttalady. Qanatqaqty jobany Ertis, Ile-Balqash jáne Shý-Talas basseın­derinde júrgizý kózdelip otyr.

«Keıingi ýaqytta elimizde sý resýrsyn tıimdi qoldaný men únemdeý memlekettik deńgeıdegi mańyzdy máselege aınaldy. Bul Memleket basshysy men Úkimettiń sý jónindegi tapsyrmalaryn iske asyrý maqsatynda jańa tehnologııalardyń kómegimen, ǵalymdardyń qatysýymen sý qoryn paıdalanýdyń, boljaýdyń utymdy tájirıbelerin qolda­ný ýaqyt talabynan týyndap otyr. Anyǵynda sýdy áli kúnge frag­mentti túrde basqaryp kele­miz. Mysaly, Tıan-Shan óńirindegi muzdyqtardyń erýi 2050 jylǵa qaraı sý resýrsy edáýir bóliginiń azaıyp ketý qaýpin týǵyzyp otyr. Jerústi sýynyń 44,3 paıyzdan astamy transshekaralyq sıpatqa ıe bolýy kórshi memleketterge táýeldilikti kúsheıtedi. Sýdyń 42 paıyzy ǵana tutynýshyǵa jetip, qalǵan bóligi tasymaldaý barysynda túrli sebeppen sińip ketedi. Qazirgi tańda elimizdegi sý júıesi birqatar kúrdeli jaıtpen betpe-bet kelip otyr, ıaǵnı 13 myń shaqyrymnan astam sýarý arnalary tolyq esepke alý men sıfrlyq baqylaýdan tys qalǵan. Naqty sý balansynyń bolmaýyna baılanysty shyǵyn men aıyppul 80 paıyzdan asady. Qoldanystaǵy basqarý júıesi derekterdiń bytyrańqylyǵy, reaktıvti tásilmen sıpattalýy bul daǵdarystyq jaǵdaıdy tıimdi boljaýǵa, aldyn alýǵa múmkindik bermeı otyr», deıdi UǴA pre­zıdenti Aqylbek Kúrishbaev.

Búginde esepke alýdy keńeıtý, jekelegen kanaldardy sıfr­landyrý nemese jekelegen gıdro­tehnıkalyq qurylysty jańǵyrtý jetkiliksiz bolyp otyr­ǵandyqtan, sý resýrsyn basqarýdyń biryń­ǵaı ǵylymı-tehnologııalyq arhıtektýrasyn UǴA ǵalymdary iske asyrýdy qolǵa aldy. Dál osy maqsatta «DeepBas» – keńistiktik-ýaqyttyq jasan­dy ıntellektige, sıfrlyq egizderge, úzdiksiz monıtorıngke, ssenarıılik tal­daý­ǵa negizdel­gen sý resýrsyn basqarýdyń ınte­grasııalanǵan júıesin engizý qarastyrylyp otyr.

UǴA basshysynyń aıtýynsha, akademııa ǵalymdary, eń aldymen, tabıǵı resýrs pen sýdy basqarýdyń jańa býyn sheshimderi qalyptasqan ozyq tájirıbesin júıeli túrde zerttep, Qytaıdyń ǵylym akademııasymen seriktestik ornatty. Chjeszıan tehnologııalyq ýnıversıtetimen Keńistiktik-ýaqyttyq jasandy ıntellekt jáne turaqty damý halyqaralyq birlesken zerthanasyn damytý, sondaı-aq «i-Tudou» sııaqty joǵa­ry tehnologııalyq kompanııalarymen birlesip jumys isteýdi qolǵa alyp jatyr. «DeepBas» jobasy – sý resýrsyn basqarýdyń otandyq zııatkerlik júıesiniń negizi retinde monıtorıng jasap, sý tasqynyn, qurǵaqshylyqty, sý shyǵynyn boljamdy modeldeı alady. Vedomstvoaralyq derekter almasa otyryp, gıdro­logııalyq, gıdrogeologııalyq, meteorologııalyq, spýtnıktik jáne paıdalaný aqparattaryn ıntegrasııalaýǵa, halyqaralyq tájirıbe jáne «water AI» sala­syndaǵy ozyq arhıtektýralyq sheshimderdi ǵylymı beıimdeý múmkin­digine jol ashady. Bir­lesken zertteýler, bilim trans­ferti jáne mamandar daıar­­laýǵa múmkindik beredi.

Joba jerústi jáne jer-as­ty sýyna klımattyq jáne gıdro­logııalyq baqylaýlar júr­­gizip, jer resýrsy men ınfra­qury­lym sıpattamalary jónin­degi derekterdi biryńǵaı júıege biriktiredi. Sonyń negizinde modelder, boljaý quraldary men basqarý sheshimderin qoldaý tetikteri qalyptasady. Jasandy ıntellekt bilimdi ıntegrasııalaý men taldaýdy kúsheıtýdiń negizgi quraly retinde qarastyrylady.

Halyqaralyq akademııalyq yntymaq­tastyqty damyta oty­ryp, jasandy ıntellekt, sıfrlyq tehnologııalar jáne jańa býyn mamandaryn daıarlaý salasyndaǵy zamanaýı bilim berý bastamalaryn ilgeriletýde Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti men Chjeszıan tehnologııalyq ýnıversıteti birlesip qos dıplomdy bilim berý baǵdarlamalaryn iske asyryp keledi. Osy maqsatta jaqynda Chjeszıan tehnologııalyq ýnı­versıtetimen (ZJTU) birlesken bilim baǵdarlamasy aıasynda oqyǵan stýdentterge sertıfıkat tabystaldy.

Ulttyq ǵylym akademııasy qazirgi kezde Chjeszıan teh­nologııa­lyq ýnıversıteti, QHR joǵary tehnologııalyq kompanııalar to­bymen birlesip ashylǵan «Qazaqstan – Qytaı ǵylym jáne tehnologııany transferleý ortalyǵy», «Ke­ńis­tiktik-ýaqyttyq jasandy ıntellekt jáne turaqty damý jónindegi halyqaralyq birlesken zerthanasy», Qytaı agrarlyq ýnıversıteti men «Dayu Irrigation Group» kompanııasymen birlesip qurylǵan «Qurǵaq aımaqtarda sýdy tıimdi paıdalaný boıynsha Qazaqstan – Qytaı halyqaralyq zerthanasy», Lanjoý ýnıversıtetimen birlesip ashylǵan «Aqyldy aýyl sharýa­shylyǵy, sondaı-aq «Eavision» kompanııasymen birles­ken Qazaqstan – Qytaı aýyl­sharýashylyq drondaryn basqarý boıynsha zertteýler men oqytý ortalyǵy aıasynda jasandy ıntellekt jáne geoaq­parattyq júıeler tehnologııa­laryn qoldaný arqyly sý resýrs­taryna monıtorıng jasaý, ta­bıǵı apattardyń aldyn alý, aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý, «aqyldy eginshilik» tehnologııalaryn engizý baǵytyndaǵy jobalardy iske asyra bastady.

ALMATY