Birese ózi, birese túligi bolyp aıtysyp júrgen baıaǵynyń qarapaıym qazaǵy men súıiktisimen qaýysha almaı armanda qalǵan burynǵy bozbalanyń aıtysqa degen súıispenshiligi qandaı bolsa, búgingi kúnniń qazaǵy da sondaı. Sol qazaqtyń ishinde biz de barmyz. Qysqasy, qazaq ta bar, qazaq bar bolǵan soń, aıtys ta bar. Sol aıtystyń búgingi kıesi men júıesin suńǵylalyqpen sezingen aqynnyń biri – Bekarys Shoıbekov.
Keshegi jáne búgingi «kil júıriktiń ishinde kim júırik?» degen saýal qoıylsa, «Bekarys Shoıbekov» dep qulshyna jaýap beretinderdiń qarasy kóp-aq. Olaı degizetin – Bekarystyń talanty, talaı dodada daralanyp kóringen aıryqsha aqyndyǵy. Ár ónerdiń shoqtyǵy bıik tulǵalary bar desek, aıtystaǵy Bekarys ta sondaı. Onyń qarsylasyn sózben tusap, adymyn ashtyrmaǵan dúbirli saıystary qalyń kórermenniń jadynda.
Biz Bekarystyń kimmen aıtysqanyn, qalaı jaýap qaıtarǵanyn tizbelemeı-aq qoıalyq. Ony aıtyssúıer ár qazaqtyń jaqsy biletinine kúmán joq. Bekarys búgingi aıtysqa, qazaqtyń dástúrli ónerine qandaı úles qosty, qaı deńgeıge kóterdi degen máselege nazar salyp kórelik.
Aqsaqaldyń uly Bekarys – qazirgi aıtys ónerinde ımprovızasııalyq erekshe talantymen, tapqyrlyǵymen tanylǵan aqyn. Improvızasııa, biz sýyrypsalmalyq dep qazaqshalap júrgen talant pen shabyttyń úılesýindegi ǵajap aqyndyq bolmysty tanytatyn qubylys qazaq bolyp týǵan janǵa ǵana tán dep senimmen aıtýǵa bolar. Bekarys – osy bolmysty óner alańynda jarqyrata kórsetip, tyńdarmanynyń yqylasyna bólengen óner ıesi.
Bekarystyń aıtys aqyny retindegi ereksheligi – tyńdarmanyn súısinter tapqyrlyǵy, ushqyr oıdy óleń tiline áp-sátte ilip alyp, kesteli til, kelisti sózben aıshyqtaı qoıar shapshańdyǵy, qarsylasyna aıtar ýájiniń dáldigi.
Aıtys sahnasyndaǵy úlkenmen de, qatarymen de, kishimen de sóz saıystary Bekarystyń tapqyrlyǵyn birneshe qyrynan tanytady. Ol qarsylas aqynnyń aıtqanyn oı eleginen lyp etip ótkizip alar shapshańdyǵymen onyń sózindegi álsiz tusty nemese astarly maǵynany birden ańǵaryp, úıirip áketýge sheber. Bul sózimizdi ózbekstandyq aqyn Qulmahanbet Dúısenovtiń «Kıller» degen atyń bar edi, syǵyraıǵan kózińdi qysyp alyp, qaı jerimnen atqaly otyrsyń» degen sıpattaǵy ázil-shyny aralas saýalyna:
«Kıller» degen atymdy bile tura,
Aǵam menen aıylyn jımaıtyndaı.
«Qaı jerimnen atasyń?» dep qoıady,
Sol saýal sanańyzdy qınaıtyndaı.
Qaı jerińnen atsam da báribir ǵoı,
Qandaı jeriń bar edi qımaıtyndaı?!» – dep ázilge ázil ústeı bergen dál de ýytty jaýabymen dáıekteýge bolar. Bul bir ǵana mysal. Ár aıtysyn osyndaı tapqyr shýmaqtary daralaıtyn aqynnyń «kıller» atanýy da nysanaǵa dóp tıer ótkir sózben qaǵyp túser eptiliginde ekeni beseneden belgili. Bul – aıtys ónerine tán sheberlik bıigi.
О́zin «Káriske uqsaısyń» dep qaǵytyp, «Túriń káris bolǵany eshteńe emes // Túbiń káris bolsa da ket demeıdi», – degen Tólegen aqynǵa bergen jaýabyn qarańyzshy:
«Baryńdy kep otyrmyn asyrǵaly,
Joǵyńdy kep otyrmyn jasyrǵaly.
«Aýrýyn jasyrǵan óledi» dep,
Aıtyp ketken qazaqtyń asyldary.
«Káris» dep menimenen alysqansha,
Qazaǵyńa ege bol osyndaǵy!»
Bekarys tapqyrlyǵynyń taǵy bir qyry – áleýmettik oıdy ótkir sózdermen jetkize bilýi. Ol aıtysty qyzý tartysqa aınaldyryp, kórermenniń kóńilinen shyǵar shymyr da tapqyr uıqasty beıneli sózben árleı otyryp, qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi qozǵaıdy. El men eldik, birlik pen tirlik, til men dil – qoǵamnyń beınesin, zamannyń tynysyn tanytatyn máńgilik máseleler. Máselen, Bekarys Jezqazǵan qalasynda Tólegen Jamanovpen aıtysqanda:
«Biraz ulyń ketipti Sırııaǵa,
Unamaı Ulytaýdyń jasyl baǵy», dep bastap jyryn:
«Olar áli túsinbeı júr bilemin,
Jer jánnaty Jezqazǵan ekendigin», dep bir qaıyrady.
Qoǵamdaǵy keleńsiz oqıǵalar, bıliktegi keıbir adamdardyń ádiletsiz áreketi, qazaq aýylynyń jaǵdaıy, elden syrt jerde jatqan qandastar taǵdyry, aıta bersek taýsyla qoımaıtyn osyndaı áleýmettik, saıası jaǵdaıattar aıtys sahnasynda san márte kóterilip júrgeni belgili. Ásirese rýhanı adasý – eldiń búgini men erteńine zor qaýip ekenin túısigi tereń, oıy júırik aqyn qarsylasynyń jeńil qaǵytpasyn toıtara otyryp tolǵaıdy.
Bekarystyń aıtystaǵy aqyndyq bolmysyn tanytatyn taǵy bir qyry – onyń utymdy ázil men ýytty mysqyldy sheber qoldanatyny ǵana emes, sol sheberlikti joǵary aqyndyq mádenıetimen ushtastyra bilýinde. Aıtystyń tyńdaýshysyn súısindirer mundaı ázilder qarsylastyń tabıǵatyna nemese onyń ózine joldaǵan sózine jaýap retinde týyndap jatady.
Bekarys Shoıbekovtiń aqyndyq sheberligi myq shegedeı tegeýrindi sózdi selkeýi joq uıqaspen úılestirýinde ǵana emes, onyń aıtystaǵy strategııasynda, oryndy ýáji men solqyldamas logıkalyq dálelinde, sondaı-aq ulttyq boıaýy qanyq poetıkalyq tilinde.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynda aıtysqa qadam basqan jas býynnyń bir ókili osy Bekarys bolsa, aıtys zertteýshileri men synshylary sol jas tolqynnyń aqyndyq qarqyny qatty ekenine toqtala otyryp, qarsylasynyń sózin jaýapsyz qaldyrmaıtyn, kózdep aıtqan sózi nysanaǵa dóp tıetin Bekarys Shoıbekovti aıtysqa tyń serpin, jańa lep ákelgen talant retinde baǵalap, aıtystyń bıik sapalyq deńgeıge kóterilgenine erekshe nazar aýdarady.
Bekarystyń aqyndyq talantynyń ımprovızasııada aıryqsha kórinetinin aıtyp óttik. Ol qarsylasymen sheber dıalog quryp, aıtys ústinde oıdy shapshańdyqpen óleńge aınaldyrady, kidirissiz utymdy jaýap beredi. Bul – aıtysqa kerek eń basty myqty qural. Qarsylasqa toıtarys bere bilý – sóz dodasyndaǵy jeńistiń bir kepili. Bekarystyń toıtarysy jalań, jadaǵaı emes, ol qarsylasynyń aıtysyna qaraı qarsy argýmentti qoldana bilý tásilin sheber meńgergen.
Onyń aıtystaryna zer sala qaraǵanda osy bir qıyn da kúrdeli ónerdi «óz tártibine» baǵyndyra alǵan tásilqoılyǵy baıqalady. Qalyptasqan tártippen kórermenge jáne qarsylasyna sálem bere kele qarsylasynyń osal tusyn tabý, sol tustan óziniń «shalmasyn» tastaý, aıtysty utymdy ázilmen nemese el esinde qalar ótkir túıinmen aıaqtaý onyń aıtys kompozısııasyn sheber quratyn bilimi men biliginen de habar beredi.
Talantynyń taǵy bir qyry – onyń baı da beıneli tili dedik. Aıtar sózin tegeýrindi teńeý, astarly beıneleýlerge astastyratyn aqynnyń kórkemdik tanymy ımprovızasııasymen qabysyp jatady. Aıtysty tek synnan turatyn nemese saıası kózqarasty bildiretin qural dep emes, óner týyndysy, kórkem ónerdiń bir túri dep qabyldaıtyn pozısııasy estetıkalyq bıik talǵammen órilgen óleńderinen aıqyn ańǵarylady.
Bekarys – aıtys ónerindegi ulttyq dástúrdiń jalǵasyp, jańa turpatta jańǵyrýyna úles qosyp kele jatqan aqyn. Ol – aıtys sańlaqtarynan mura bolǵan tekti ónerge degen el qurmetin arttyrý enshisine tıgen jan. Dástúrli aıtys úlgisin saqtaı otyryp, tereń mazmunmen baıytýda da Bekarystyń mol úlesi jatyr. Onyń aıtystary – dástúr men jańashyldyqtyń sheber ushtasýynyń mysaly.
Bekarys – ımprovızasııaǵa, rıtorıkalyq dálelderge, beıneli tilge jáne áleýmettik máselelerdi tanytýǵa negizdelgen aıtystarymen «kil júıriktiń» ishinen sýyrylyp shyqqan shyn júırik bolyp, ábden moıyndalǵan aqyn. Onyń osy aqyndyq talanty «Bekarystyń aıtystaǵy beınesi» degen bir taqyrypta oı qozǵaýǵa basty sebep. Aıtystaǵy aǵa býyn ókili Shorabek Aıdarov enshilep bergen «Aıtystyń kılleri» degen «ataǵy» ony ańyzǵa aınaldyrdy dese de bolady. Marjan Esjanova atty aıtystaǵy áriptesi ári qarsylasy:
«Bezbúırek», keıbireýler, «Kıller» dedi,
Áıteýir seni «Alynbas qamal» dedi.
Sonyń bárin esitip, bilip, kórip turyp,
Jup etip Bekarysty maǵan berdi.
Aǵamyz qaryndasqa jany ashysa,
Qasqyrmen bir apanǵa qamar ma edi?!
Júrsin aǵa qaryndasqa jany ashysa,
Arystannyń aýzyna salar ma edi?!»
– dep, Bekarystyń «kıller» ataǵyn aıshyqtaı otyryp, «alynbas qamaldaı» myqtylyǵyn, sóz talasynda arystandaı aıbattylyǵyn tilge tıek etedi. Keıingi býynnyń «jas perisi» Meıirbek Sultanhan:
«Qar jaýatyn aqynsyń qabaǵynan.
«Kıller» degen ataqqa ıe bolyp,
San aqyn saý qaıtpaǵan sadaǵyńnan.
«Bezbúırek» Bekarysty keziktirdim,
Aıtystyń alaquıyn alańynan»,
dese, Baýyrjan Halıolla qarsylasyn madaqtaý tásilin ózgertip, aıtystyń «atasy» Júrsin Ermanǵa qarata:
«Bekeńdi «aıtystaǵy Kıller» deıdi,
Sheshenniń hanǵa aıtatyn daty syndy.
«Shákirtim, shákirtim» dep alasyń da,
Shyǵady sheshimińniń zaty shýly.
Osy ma maǵan degen jaqsylyǵyń?
Kıllermen juptap qoıdyń atyshýly», dep sóz aıtady. Aqyndardyń bul aıtqandarynan Bekarystyń ónerine bergen joǵary baǵany kórýge bolady.
«Aıtystyń arystany» – Bekarystyń osy ónerdegi aıryqsha talantyna qatysty berilgen taǵy bir «poetıkalyq ataq». Ol osy «ataqqa» ábden laıyq. Aıtystaǵy óksheles inisi Maqsat Ahanovtyń «Bekarys aǵanyń keremet bir sheberligi – uıqastarynyń bári Bekeńniń oıyna jumys jasap jatady ǵoı», dep ónerdegi aǵasy týraly aǵynan jarylyp, súısine oı tolǵaýy – Bekarystyń «arystandyǵyn» áıgileı túsetin myń dáleldiń bireýi ǵana. Ulytaýda bolǵan bul aıtysta baǵzy tarıhqa búgingi kúnnen dúrbi sala qaraǵan aqyn Maqsat inisiniń «Aıtystyń Joshy hany» degen maqtaýyna taban astynda:
«Joshy han, Joshy han»
dep maqtap-maqtap,
Teýip ketip júrmesin aqsaq qulan», –
dep Joshyǵa qatysty baıaǵy ańyz oqıǵasynyń bir detalin túrlente otyryp jaýap qaıyrady. Maqsat Ahanov teledıdardan úzindilerin baıan etken bul aıtystyń tolyq mátinin taba almaı, ókinishte qaldyq...
«At shaba ma, bap shaba ma, álde baq shaba ma?» degen támsil bar ǵoı. Aıtys sahnasy Bekarysqa jeńistiń ǵana emes, jeńilistiń de (ádiletsizi de, ádilettisi de bar) dámin tatyrdy. Sóıte júrip shyńdady. Ol – bul degdar óleńniń zańdylyǵy. Sóz qadirin bilgen aqynnyń ýájge toqtaı biletin márttigi, syrbaz qalpyn saqtap syr bermeıtin bekzattyǵy, artyq sózden boı tartatyn mádenıeti – aqyndyq beınesin ár qyrynan tanytatyn qasıetteri.
Bekarystyń aıtystaǵy tulǵasy – jeke bir zertteýge arqaý bolarlyq taqyryp, ol aldaǵy kúnniń enshisinde. Biz bar bolǵany mereıli jasqa kelip jatqan aqyn inimizge ózimiz baǵalaǵan óneri, aıtystaǵy aıryqsha máneri týraly lebizimizdi jetkizgimiz keldi. Aıtystyń Bekarysyna talantyń toqyramasyn, bıigiń alasarmasyn degen tilegimizdi joldaımyz.
Janat Áskerbekqyzy,
aqyn, ádebıettanýshy
