Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti 2014 jylǵy 11 qarashadaǵy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Halyqaralyq valıýta qory men Dúnıejúzilik bank tarapynan 2014 jáne odan keıingi eki jylda álemdik ekonomıkanyń damýynda boljam tómendeý jaǵyna qaraı qaıta qaralǵany belgili. Sondyqtan keıbir pozısııalardy jedel túrde qaıta qarap, sondaı-aq, aldaǵy kezeńderdiń josparlaryna túzetýler engizý qajet» ekendigin atap ótken. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Úkimet «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasatyn – damýdyń aýqymdy baǵdarlamasyn ázirlep, iske asyrýda. Bul ekonomıkalyq saıasat kontrsıkldyq sıpatqa ıe jáne otandyq ekonomıkadaǵy qurylymdyq reformalardy jalǵastyrýǵa baǵyttalady.
Álemdik atom energetıkasynyń damýy óz bastaýyn KSRO-da 1954 jyly Obnınsk qalasynda qýaty nebári 5 MVt bolatyn álemdegi alǵashqy atom elektr stansasyn paıdalanýǵa qosýdan alady. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Eýropa men Amerıkanyń damyǵan elderinde, sondaı-aq, Japonııada AES qurylysy qarqyndy damı bastady. Sońǵy eki ǵasyrdyń aralyǵynda álemdegi jumys istep turǵan atom bloktarynyń sany birneshe júzge jetti, bul rette keıbir elderde atom energııasynyń elektr energııasyn óndirýdiń jalpy teńgerimindegi úlesi edáýirge ósti, mysaly, Fransııada – 75%-ǵa jýyq. 2013 jyly álemniń barlyq AES-terinde 2359 teravatt-saǵat (TVt/saǵ) elektr energııasy óndirildi, bul álemdik elektrgenerasııa kóleminiń 11%-ǵa jýyǵyn quraıdy.
Qazirgi ýaqytta álemde jıyntyq qýaty 378 GVt-qa (el.) jýyq 437 atom reaktory jumys isteıdi. Sonymen qatar, negizinen Azııa óńirinde – Qytaı, Úndistan, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, BAÁ jáne t.b. elderde 67 blok salynýda. Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) boljamy boıynsha, bolashaqta 2030 jylǵa qaraı álemde atom qýatynyń kólemi 2 ese artpaq jáne 700 GVt-dan asyp túspek. Atom stansalaryn kezeń-kezeńmen jabýdy júzege asyryp, olardy almastyrýdy izdestirip jatqan elderdiń ózinde ıadrolyq energetıka ulttyq energetıkalyq strategııanyń quramdas bóligi bolyp qala beredi. Atom energııasy kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylaryn azaıtý jónindegi iri aýqymdy sharalardy iske asyrý boıynsha azdaǵan múmkindikterdiń birin beredi.
Búgingi tańda Qazaqstandaǵy elektr energııasy óndirisiniń basym bóligi organıkalyq otyn jaǵatyn elektr stansalarynda shoǵyrlandyrylǵan, bul – belgilengen qýattyń 87%-ǵa jýyǵy. Bul rette Qazaqstanda elektr energetıkasynyń qazirgi negizin kómirmen jumys isteıtin JES quraıdy, olar 74 %-ǵa jýyq elektr energııasyn óndiredi.
Sonymen birge, kómirmen jumys isteıtin JES-terde kúkirtti gaz, azot oksıdi, kómirtegi, kómirsýtegi jáne kúl tozańynan turatyn zııandy zattardyń jyldyq jıyntyq shyǵaryndylary 1000 MVt bolyp belgilengen qýatqa 165 myń tonnaǵa deıin quraıtyndyǵyn aıta ketý qajet. Mundaı shyǵaryndylar AES-te múlde joq. Budan basqa, kómirde árdaıym tabıǵı radıoaktıvti zattar bolady jáne kómir janǵan kezde olar tutastaı syrtqy ortaǵa túsedi. Osylaısha, qorshaǵan ortany lastaý deńgeıimen baılanysty JES-ten keletin naqty qaýip AES-ten keletin yqtımal qaýipten anaǵurlym joǵary, ıaǵnı qalypty jumys istegen jaǵdaıda atom stansasy eń taza bazalyq energııa kózderiniń biri bolyp tabylady.
Damyǵan birqatar elderdiń energetıka salasyn damytý baǵdarlamalaryna jasalǵan taldaý Qazaqstan Respýblıkasynyń ártúrli energııa kózderin úılesimdi paıdalanýǵa baǵyttalǵan, jalpy jáne ekologııalyq qaýipsizdikke kepildik beretin, ekonomıkalyq tıimdilik qaǵıdalaryn biriktiretin energetıka salasyn damytý strategııasyna túzetý engizýdiń mańyzdy ekenin kórsetedi.
Búginde Qazaqstan ıadrolyq energetıka baǵdarlamasyn iske asyrý týraly sheshim qabyldaǵan jáne belsendi túrde qajetti ınfraqurylym quryp jatqan elderdiń sanatyna jatady. Atom elektr stansalaryn salý qajettigi jaıly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev óziniń sóılegen sózderinde birneshe ret atap kórsetti.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan tabıǵı ýran óndirisi boıynsha álemde kósh bastap keledi. 2009 jyly elimiz ýran óndirisi boıynsha álemde birinshi orynǵa shyǵyp, tabıǵı ýrannyń álemdik naryǵynda óziniń ozyq pozısııasyn saqtap tur. Qazaqstan álemdik ýrannyń 40%-ǵa jýy-
ǵyn shyǵarady. Barlanǵan ýran qorynyń kólemi boıynsha Qazaqstan álemde 2-shi orynda: barlyq barlanǵan ýrannyń álemdik qorynyń 12%-y nemese shamamen 875 myń tonnasy Qazaqstannyń jer qoınaýynda shoǵyrlanǵan. Qorlardyń basym bóligi ýran mólsheri 0,1 %-dan az kemitilgen rýdalarǵa jatady. Degenmen, ken oryndaryn jerasty uńǵymalyq siltisizdendirý ádisimen óńdeýdiń biregeı tásili Qazaqstannyń ken oryndaryna óndirýdiń ózindik quny boıynsha ken oryndaryna baı Kanada jáne Avstralııamen básekeles bolýyna múmkindik beredi. Budan basqa, dástúrli taý ádisimen salystyrǵanda ken oryndaryn jerasty uńǵymalyq siltisizdendirý ádisimen óńdeý qorshaǵan ortaǵa keltiriletin zııandy aıtarlyqtaı azaıtady, qandaı da bir shań bólý kózderin tolyǵymen boldyrmaıdy jáne radıoaktıvti zattardyń atmosferaǵa taralýyn ondaǵan ese azaıtady.
Qazaqstan Respýblıkasynda ýran óndirisin belsendi túrde arttyrý kezeńinen keıin atom salasyndaǵy basym baǵyt jeke resýrstyq bazany paıdalanatyn aıaqtalǵan ıadrolyq otyn sıklin qurý bolyp tabylady. Atom ónerkásibinde sıkldi tuıyqtaý men joǵary tehnologııalyq qaıta bólýdi iske asyrý úshin Qazaqstanda qazirdiń ózinde mańyzdy artyqshylyqtar – resýrstyq baza men tehnologııalar bar.
Qazirgi kezde «Qazatomónerkásip» UAK» AQ tiginen ıntegrasııalanǵan ıadrolyq otyn sıkli keshenin qurý jumystaryn júrgizýde. Ýran óndirý jáne otyn tabletkalaryn shyǵarý sııaqty qolda bar sıkl býyndaryn paıdalana otyryp, qazirgi ýaqytta álemdik jetekshi kompanııalarmen seriktestikte ýrandy konversııalaý jáne baıytý, jylý bólgish jınaqtardy shyǵarý salasyndaǵy birlesken jobalar boıynsha josparlar iske asyrylýda.
Qazaqstanda Úlbi metallýrgııa zaýyty ornalasqan, onda atom energetıkasynyń, elektrondy, aeroǵarysh, metallýrgııa ónerkásibiniń jáne basqa da qyzmet salalarynyń qajetteri úshin joǵary tehnologııalyq ýran, berıllıı, tantal ónimi shyǵarylady. Zaýyttyń AES-terge arnalǵan ıadrolyq otyn quraýyshtaryn jasap shyǵarý tehnologııalary boıynsha 50 jyldan astam tájirıbesi bar. Búginde zaýyt ýran dıoksıdi untaqtary men otyn tabletkalarynyń sertıfıkaty bar óndirýshisi bolyp tabylady jáne quramynda ýrany bar ónimdi AQSh, Eýropa, Qytaı jáne Japonııanyń álemge tanymal jetekshi kompanııalaryna jetkizedi. Bolashaqta zaýytta azııalyq aımaqtyń AES-teri úshin jetkiziletin ıadrolyq otyn shyǵaratyn óndiris qurý josparlanýda. Bul zaýytty qurý kezinde barynsha tehnıkalyq damyǵan elderdiń qataryna kiretin elderde ǵana bar qazirgi zamanǵy ıadrolyq tehnologııalar paıdalanylady.
Atom salasynyń ǵylymı-tehnıkalyq aıasy «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» RMK, «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» RMK, «Qazatomónerkásip» UAK» AQ (Joǵary tehnologııalar ınstıtýty), «Iаdrolyq tehnologııalardyń qaýipsizdigi» ǵylymı-tehnıkalyq ortalyǵy sııaqty mamandandyrylǵan ǵylymı jáne tehnıkalyq uıymdarda shoǵyrlanǵan. Bul uıymdar energetıkada, ónerkásipte, medısınada, aýyl sharýashylyǵynda qazirgi zamanǵy ıadrolyq-fızıkalyq tehnologııalardy tıimdi damytý men engizýge negiz bolyp tabylady jáne atom energetıkasyn damytý men onyń qaýipsizdigi salasyndaǵy zertteýlerdi qamtamasyz etedi.
Sondaı-aq, Qazaqstannyń ıadrolyq-energetıkalyq qondyrǵylardy paıdalanýdaǵy tájirıbesi mol ekenin aıta ketken jón. 1972-1999 jyldary Keńes Odaǵyndaǵy alǵashqy shapshań neıtrondardaǵy tájirıbelik-ónerkásiptik reaktor – BN-350 reaktory paıdalanyldy. Qazirgi ýaqytta ony paıdalanýdan shyǵarý júzege asyrylýda.
Qazaqstanda atom salasyn basqarýdyń damyǵan memlekettik qurylymy bar. Búginde jýyqta qurylǵan Energetıka mınıstrligi atynan Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti atom energııasyn paıdalaný salasyndaǵy memlekettik saıasatty iske asyrý úshin jaýapkershilikti mindet atqarady. Qazirgi ýaqytta qoldanystaǵy qurylymǵa qosymsha atom elektr stansasyn salýǵa arnalǵan mamandandyrylǵan basqarýshy kompanııa qurylýda.
Qazaqstanda atom elektr stansasyn salý máselesi sońǵy 20 jyl ishinde qaralyp kele jatqanyn aıta ketken jón. 1997 jyly eldiń quzyrly organdary Balqash kóli janyndaǵy Úlken kentiniń aýdanynda qýaty 640 MVt bolatyn AES salý máselesin zerdelegen bolatyn. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlendi (VVER-640 reaktor qondyrǵysy negizinde), alaıda ony salý týraly sheshim qabyldanǵan joq.
2006 jyly Aqtaý qalasynda AES qurylysynyń jobasyn iske asyrý úshin «Atom stansalary» Qazaqstan-Reseı kompanııasy» AQ quryldy. Kásiporyn «Mańǵystaý oblysynda VBER-300 reaktor qondyrǵysy bar atom stansasyn salý» TEN-in ázirledi. TEN memlekettik ekologııalyq saraptamany qosa alǵanda, zańnamamen belgilengen kelisýler men qorytyndylardan ótti. Keıinnen joba jónindegi jumystar Reseı Federasııasymen VBER-300 reaktor qondyrǵysyndaǵy AES-ti birlesip jobalaý jáne salý jóninde úkimetaralyq kelisim qabyldaý qajettigine baılanysty toqtatyldy.
2006 2009 j.j. Ulttyq ıadrolyq ortalyq Qazaqstan Respýblıkasynda AES salýdy negizdeýde tehnıkalyq-ekonomıkalyq zertteýler oryndady. Buǵan deıin oryndalǵan zertteýlerdiń nátıjeleri Qazaqstandaǵy AES-tiń
ornalasatyn jeri men konfıgýrasııasyn tańdaýǵa negiz boldy. Onyń ústine Qazaqstan energojúıesiniń konfıgýrasııasy men onyń damýyn, sonymen qatar, ıadrolyq reaktorlar jobalarynyń qazirgi zamanǵy damýyn nazarǵa ala otyryp, bolashaq AES-terdiń quramynda birlik qýaty 600 1000 MVt jeńilsýly reaktorlardy paıdalanýdyń maqsatqa laıyqtylyǵy anyqtaldy.
2013 jyly Prezıdenttiń tapsyrmasymen Úkimet komıssııasy men úkimetaralyq jumys tobynyń AES ornalasatyn jerdi tańdaý jónindegi jumysy uıymdastyryldy, jumys nátıjesi boıynsha stansanyń ornalasatyn aýdandary men reaktordyń tıpi jóninde keńester berildi. Jumys tobynyń negizgi sheshimi Balqash kóliniń jaǵalaýynyń ońtústik-batysyndaǵy Úlken kenti AES ornalastyrý úshin barynsha qolaıly oryn degen tujyrym jasady. Sol sııaqty, atom stansasyn salýǵa elimizdiń soltústik-shyǵysynda ornalasqan Kýrchatov qalasynyń da aýdany jaramdy bolyp tabylady.
2014 jyly mamyrda Qazaqstan Respýblıkasynda atom elektr stansasyn salý boıynsha birinshi kezekti is-sharalar jospary bekitildi. Josparǵa sáıkes eki aýdan úshin (Kýrchatov q. men Úlken k.) AES salýdyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleri ázirlenedi, olardyń nátıjeleri boıynsha jergilikti bıliktiń ókiletti organdarynyń kózqarasyn eskere otyryp, Qazaqstan Úkimetiniń AES salý týraly túpkilikti sheshimi qabyldanady.
Atom energetıkasyn qurý kez kelgen memleket úshin aýqymdy, qymbat ári óte kúrdeli mindet ekendigi sózsiz. Bul rette, qazirgi zamanǵy AES tehnıkalyq deńgeıi, belgilengen qýatynyń paıdalanylý koeffısıenti, qaýipsizdik jáne basqarý júıesi jaǵynan óte qatań talaptar sheńberinde jáne de bútindeı alǵanda, MAGATE maquldaǵan eń joǵarǵy halyqaralyq ólshemderdiń deńgeıinde bolatyndyǵyn atap aıtqan jón. Búgingi tańda Qazaqstan ıadrolyq tehnologııalardyń negizgi ázirleýshisi jáne jetkizýshisi bolyp tabylatyn eldermen yntymaqtastyqty keńinen qalyptastyrýǵa múmkindik beretin birqatar halyqaralyq kelisimder bekitti.
Sóz sońynda Qazaqstanda AES paıdalaný eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin uzaq merzimdi perspektıvada qamtamasyz etýge, sonymen qatar, zııandy zattardyń qorshaǵan ortaǵa shyǵýyn azaıtýǵa, qoryta kelgende, Qazaqstannyń álemniń básekege qabiletti 30 eliniń qataryna kirýine yqpal etetinin atap ótken jón.
Baqytjan JAQSALIEV,
Energetıka vıse-mınıstri.
