Kúrdeli ómirdiń kórkem kórinisi

týraly týyndylar jazǵan qalamger Káribaı Ahmetbekov týraly bir úzik syr Belgili jazýshy Káribaı Ahmetbekov ómirden ótkeli on jyl boldy. Osy ýaqyt ishinde onyń shyǵarmalarynyń negizgileri tórt tomǵa jınaqtalyp basylyp, oqyrman qolyna tıdi. Birinshi kitabyna – «Qasiret», ekinshisine – «Aqdala» romandary, úshinshi-tórtinshi tomdaryna – «Egiz qala», «Syı oramal» atty hıkaıattary men áńgimeleri engen. Qalamgerdiń shyǵarmashylyǵy jaıyndaǵy maqalalar men qalam­dastarynyń, týystarynyń, dostarynyń estelikterinen quras­tyryp, Orynkúl Ahmetbek kelini «Kádiri bólek Káraǵań. Káribaı Ahmetbekov týraly» atty jınaq shyǵardy. Jazýshynyń ekinshi rýhanı ǵumyryndaǵy osynaý mańyzdy oqıǵalar haqynda baspasózde pikirler aıtylyp, jazýshynyń beınesi men týyn­dylary oqyrman sanasynda jańǵyrtylyp júr. Osy eńbekterdi kórip oqyǵanda biz, Kárekeńniń oqyrmandary ony, onyń shyǵarmashylyq qyzmetin taǵy bir eske alýdy jón kórdik. Káribaı Ahmetbekov ekinshi dúnıejúzilik soǵys qarsańynda dúnıege keldi. Aǵalary qan maıdanǵa, ákesi eńbek armııasyna attanyp, ápkesi men analary tylda belderin jazbaı jumys istegen kezderde qos sábı – tete aǵasy ekeýi uzaqty kún talaı «úı qamaǵyn» bastan keshken. Sosyn ákesi áldebir qıyrda súımenmen tas buzyp, ken qazyp, soǵys muqtajyn qamtamasyz etken aýyr eńbek maıdanynan keldi. Shaıqas dalalarynan bir aǵasy qaıtpady, ekinshi aǵasy sonaý sovet-fın soǵysynyń, odan sovet-german soǵysynyń qandy shaıqastaryn keship, fashısterdi jeńgennen keıin bir-aq oraldy. Sodan soń es bilý, eseıý, mektep bitirip, qoıshy taıaǵyn ustaý, odan joǵary bilim alyp, eńbekke aralasý kezeńderi sabaqtasa jalǵasyp jatty. Sanaly ǵumyryn Káribaı Ahmetbekuly qazirgi aǵa urpaqpen birge, búginde totalıtarlyq dáýir dep atalatyn qasań kezeńde ótkizdi. Iаǵnı Kárekeń de, sol kezdiń ılanymymen aıtqanda, kommýnıstik qoǵam quryp jatqan zamanda ómir súrdi, tıisinshe, jarqyn bolashaq ornatý jolynda el qatarly adal eńbek etti. Qalamynyń qaı­ra­ty­men sol joldaǵy kemshilik­terden arylýǵa úndedi. Halyq sharýa­shylyǵyndaǵy burmalaýlardy, tabıǵattyń buzylýyna apara jatqan qıǵashtyqtardy dál ajyratyp, dabyl qaqty. Qaı máseleni bolmasyn ár kez tereń zerttep, syndarly kósemsóz tilimen jurtshylyq nazaryna usyndy. Sóıtip, el men jerge tónip kele jatqan jahandyq problemanyń oń sheshimin tabýyna atsalysýdy kózdedi. Áleýmettik-turmystyq tynys-tirshilikke kórkem zertteý júrgizdi, ómir túıtkilderiniń astaryn ashty. Túptep kelgende, adamzattyń baqyt týraly uǵymyna tolyq jaýap bere alatyn kommýnıstik qoǵam haqynda jazýshylar HIH ǵasyrda-aq qııaldaı bastaǵany málim. Máselen, romandaryn óte jeńil, tez jazatyn Jorj Sand kommýnızmdi armandady, ómir qataldyqtarynan ótip, ólmes týyndylar bergen Djek London tátti qııal jetegimen sosıalıstik partııa qatarynda bolyp kórdi. Alaıda, olardyń zamanynda kommýnızm arman qoǵam bolatyn. Ony ornatýdyń naqty qadamy bizdiń el de quramynda bolǵan ımperııada HH ǵasyrda jasaldy. Biraq bul qatal, qatygez, qasireti mol, bastapqy maqsatynan bur­malanǵan qandy tájirıbe túrin­de kórinis tapty. Muny shyǵarmashylyq túısigimen tanyp-bilip júrgen jazýshy Káribaı Ahmetbekov demokratııanyń alǵashqy lebi ese bastaǵannan-aq jańa turpatta kestelenetin kólemdi kórkem polotno jasaýǵa otyrdy. Bıleýshi partııa áýeli jarııalylyq saıasatyn jarııa etip, artynsha qaıta qurý saıasatyn kótergen urandarymen elimizde demokratııalyq jańarýlarǵa jol ashqany málim. Osy shaqty Kárekeń «Qasiret» romanyn jazýǵa batyl paıdalanǵan edi. Onyń atalmysh shyǵarmasy sol kezeńde, bıliktegi partııanyń qaıta qurý saıasaty júzege asyryla bastaǵan jyldary jazylyp, respýblıkamyz táýelsizdigin jarııalaǵanǵa deıin-aq jaryq kórgen bolatyn. Bul kommýnıstik qoǵam qu­rý uranymen adam quqyqtaryn aıaq­asty etken solaqaı bastyqtar men belsendilerdiń keleńsiz is-áreketteri saldarynan halyq tartqan qıyn-qystaý aýyr tir­shilikti, zobalań jyldary bastan keshken qaıǵy-qasiretti jáne bertingi, toqyraý dep tańbalanǵan kezeńdegi ómir kórinisterin arqaý etken kúrdeli týyndy edi. Onda qazirgi zamanǵy tynys-tirshiliktiń bel ortasynda júrgen, aýyldan shyǵyp, qalaǵa kelgen, biraq týyp-ósken topyraǵynan qol úzbegen bas keıipkerleriniń ómir joldaryn, sondaı-aq olardyń ata-analarynyń keshken ǵumyryn sheginister jasap sýretteý arqyly keńestik saıasat jabyq taqyrypqa aınaldyrǵan belester aqıqaty ashylady. Áıgili 32-shi jylǵy asharshylyq pen 37-shi jylǵy jazyqsyz jazalaýlardyń adam taǵdyryn qalaı oıynshyq etkeni áńgime bolady. El basynan keshken zaýaldy kezeńder men onyń sońyn ala kelgen soǵys kezindegi tirshilik ashy shyndyǵymen beınelenedi. Jazyqsyz halyq jaýy atanǵan, sol qaýipti ataqtyń jamalýy saldarynan tipti jer qoınyna jaqyndaryn da jasyryn berýge májbúr etken ahýaldan ótken, sondaı-aq dúleı asharshylyq apatynan ázer aman qalǵan keıipkerlerdiń taqsiretti taǵdyrlary oqyrman aldyna búkpesiz tartylady. Roman jańa zamanda jasalǵan iri kólemdegi tonaýshylyqty – tún jamylyp kelgen birneshe alyp júk mashınasynyń jaılaýdaǵy shopan kıiz úıin jandarymen qosa aýyr dóńgelekterimen tapap ótip, otardaǵy kúlli maldy tıep áketýin júzege asyrǵan qandy qylmys sýretimen aıaqtalady. Bul quddy túbegeıli jańa ózgeris aldyndaǵy qoǵamda kishkentaı adamdarǵa tónip kele jatqan zaýal usqynyn beıneleıtin, aldaǵy qater haqynda barlyǵymyzǵa jasalǵan eskertpe ispetti sýret. Odan arǵy oqıǵalardyń qa­laı órbi­genin romannyń kelesi kitaptarynan oqysaq degen yntyzarlyq oıanady... Osynaý taqyryby óte aý­qym­dy «Qasiret» romanynyń qury­lymy qarapaıym da kúrdeli. Romandy quraǵan bes taraý – bes baıan telegeı teńizge quıatyn kóptegen ózenderdiń bir parasy ǵana sekildenedi. Aıdyn shalqarǵa qaraı aqqan kóp sýdyń basqalary tárizdi ózge de taraýlar – týyndy bederin aıqyndaı túsetin jańa baıandar – romannyń kezekti kitaptaryn quraıtynyna shák keltirmeısiz. Jalpy, shyǵarmada qoldanylǵan ádebı tásil – qazirgi zaman men artta qalǵan qaıǵyly kezeńderdi sabaqtastyra otyryp sýretteýdiń, sondaı-aq oqıǵanyń malshy aýylyna jasalǵan qaraq­shylyqpen támamdalýynyń ózi týyndynyń jalǵasy bar ekenin meńzeıdi. Biraq avtor romannyń ózge bólimderin jazyp úlgermedi. Áýelde, yńǵaıy, azdap tynys alyp, shapshań ózgerip jatqan qoǵamdyq qurylystyń damý barysyn, yqtımal keıipkerleriniń sondaı ahýal tusyndaǵy is-áreketiniń aýjaıyn zerdeleı túsýdi murat etse kerek. Olaı deıtinimiz... oıda joqta ushyrasqan jeke basynyń tragedııasy (onyń erjetip, jaýapty qyzmet atqara bastaǵan úlken uly jol apatynan qaza tapqan edi) shyǵarmashylyq josparlaryn eriksiz keıinge ysyrdy. Qoǵam múddesin tereńnen qoz­ǵaý úlgisin jazýshy Káribaı Ahmet­bekuly keńes zamanynda-aq óziniń qala men aýyl adamdarynyń qıly tynys-tirshiliginen jazǵan áńgime-povesterinde, ásirese, 70-shi jyldary «Aqdala», «Alqakól» atty eki kitap bolyp jaryq kórgen roman-dılogııasynda kórsetken bolatyn. Bul shyǵarmalar ýaqytynda jaqsy baǵalandy. Eki bólimdi «Aqdala» romany bolyp qaıta basyldy. Orysshaǵa aýdarylyp jarııalandy. Týyndynyń kórkemdik izdenisterine ádebıettanýshylar tarapynan jiti nazar aýdarylyp, kásibı turǵyda taldandy. Avtordyń basshy qyzmette júrgen kommýnıst beınesin jasaýdaǵy shyǵarmashylyq jetistigi Keńes Odaǵynyń bas qoǵamdyq-saıası jáne ádebı gazetterinde atap aıtyldy, madaqtaldy. Romannyń bas keıipkeri bop tabylatyn aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy beınesi sátti somdalǵanyna súısinispen kóńil bólindi. Ol naǵyz el qamyn oılaǵan, jas ta bolsa kemel oı túıe alatyn, ádil de adal, jigerli basshy túrinde beınelendi. Osy zamanaýı qaıratkerdiń aınala­synda romannyń sıýjeti de órbıdi. Keshegi sosıalıstik dep atalatyn dáýirdi tárk etken qazirgi zamanda sosıalızmniń jetekshi kúshi bolǵan partııa uıymdaryna da, olardyń basshylaryna da, tipti kommýnıst ataýlyǵa da nemquraıdy qaraý úırenshikti jaıtqa aınaldy. Alaıda, esti eresek urpaqtyń basym kópshiligi biledi, ýaqytynda elimizde «zamanymyzdyń aqyl-oıy, ar-ojdany» atalǵan bıleýshi saıası uıymǵa degen kózqaras múldem basqasha edi. Zamanyna qaraı amaly shyǵar, degenmen myna aqıqatqa mán bergen jón: qalaıyq, qalamaıyq, ótken ǵasyrdaǵy el ómiri negizinen solardyń jetek­shiligimen ótti. Jetpis-seksen jyl boıǵy kúlli tynys-tirshilik, sana-sezim órisinde solar qatyspaǵan qaltarys joqtyń qasy. О́ıtkeni olar, «ertegini shyndyqqa aınaldyrý» úshin jandaryn salǵan revolıýsııa­shyl aǵa urpaqtyń jalǵasy ekendikterin maqtan tutatyn kommýnıster, jalpaq eldiń barsha tirshilik kózin, damý barysyn, aǵý arnasyn qoldarynda ustap turǵan. «Aqdala» roma­nynyń bas qaharmany da sondaı jandar qatarynan ekeni daý týǵyz­baıdy. Ol mal sharýashylyǵy aımaǵyndaǵy aýdandyq partııa komıtetiniń basshysy retinde, sol kezde tek bizdiń el ǵana emes, barsha sosıalıstik lager pir tutqan kósem aıtqandaı, buqaranyń kóńil-kúıin, onyń shynaıy muq­taj­dyqtaryn, oı-júıeleriniń kókjıekterin kez kelgen sátte, kez kelgen másele boıynsha aı­qyn­daı biletin, joldastyq qa­rym-qatynas tanytýy arqyly olardyń ózine senim artýlaryna qol jetkizgen qaıratker bop shyńdalǵan. Jáne bul oıdan shyǵarylǵan obraz emes-tin, sonaý toqyraý tańbasy basylǵan qasań zamanda el qamyn jeıtin ondaı qaıratkerler shynymen de bolǵan. Avtor romanynda ózi ómirde kezdestirgen, eńbek jolyn qadaǵalap zerttegen sondaı azamattardyń jıyntyq beınesin jasaǵan edi. Budan avtor kommýnısterdi ıdealdandyrdy dep uǵý qate­leskendik bolar edik, óıtkeni qaltasyna partııa bıletin salyp júrip-aq túrli keleńsiz ister jasaı beretin onyń músheleri de jazýshynyń kórkem zertteýinen tys qalmaǵan. Kommýnıster arasynda joǵaryǵa jalǵan aqpar beretin, belgili bir maqsatpen mal basyn, tól sanyn qosyp jazatyn, qaıtkende kózge túsý jolynda kózboıaýshylyqqa salynatyn basshy jetip-artylatyn. Shyǵarmadan kórsetkishterdi asyryp kórsetýge mashyqtanyp, dańǵaza saltanatqa qumarlyq kórsetetin kommýnıst basshylar beınesin de, son­daı jádigóılikterge qarsy shy­ǵamyn dep, jaza alyp júrgen, qyzmeti tómendegen kommýnıst basshylar beınesin de kóresiz. Kommýnıstik ıdeologııa ústem zamanda naǵyz azamattyq qasıetimen baýrap alatyn aýpartkomnyń birinshi hatshysy Kárekeńniń somdaýynda kúndelikti kúıbeń, sharýashylyqtaǵy qat-qabat máse­lelerge maltyǵyp qalmaı, para­sattylyǵyn tanyta biletin, el-jurtynyń taǵdyry tolǵandyrǵan, jer-sý tepe-teńdigin oısyz tirlikterimen buzyp, ekologııalyq zardaptarǵa uryndyrǵan ahýaldy, topyraǵy erozııaǵa ushyraǵan týǵan jerdi kórip qınalǵan, aldyn, bolashaǵyn oılaıtyn basshy bop shyqqan. Sol qasıetterimen, tarıh qoınaýyna ketken totalıtarlyq kezeńdegi shynaıy ómir sýretteri ortasyndaǵy jandy beınesimen bizdiń de zamandasymyz sııaqty áser beredi. Tek atalǵan keń tynysty romandarynda ǵana emes, barsha ózge hıkaıattary men áńgimelerinde de Káribaı Ahmetbekuly HH ǵasyr­daǵy tynys-tirshilik shyndyq­taryn ómirdiń ózinen oıyp alǵan da, shuraıly tilmen kestelep, bo­ıaýy túrli-tústi umytylmas kóri­­nister ortasyndaǵy qıly minez­di adamdardyń kórkem ále­min jasaǵan. Búginde toqyraý dep baǵalanǵan, kommýnıstik qasańdyqtyń ult múddesine tıgiz­gen zalalyn aýyzǵa alýǵa bolmaıtyn zamanda Kárekeń oqyrmanǵa «Kókbóri» hıkaıatymen astarly syr shertti. Alystaǵy batys maıdandarynda shaıqasyp, fashızmdi jeńip oralǵan aǵa urpaq ómiri jaıynda «Jeńis sarbazy», beıbit ómir ornaǵannan keıin qazaq jastarynyń el astanasyna kelip, úı almaq túgil, tirkeýge turýy muń bolǵan zamanda úısiz-kúısiz bastan keshken qıyndyqtary jóninde «Qatardaǵy adam», maldy aýyl tirshiliginiń qyzyq-shyjyǵy jaıynda «Kók jasyl gazık» hıkaıat­tary, taǵy da basqa hıkaıattary men áńgimeleri oqyrman aldyna alýan minez-qulyqty keıipkerleri bar qaıtalanbas kórkem álem sýretterin tartady. Jalpy, Káribaı Ahmetbekuly qalamynan týǵan týyndylar ke­ńes zamanyndaǵy ómirimizdiń shy­naıy kelbetin bederleýimen, búgin­gi kúni de mánin joımaǵan zamanalyq problemalardy kóter­ýi­men, keńestik ómir saltyna baı­­­la­nys­ty ózgeriske ushyraǵan adam psı­ho­logııasyn kórsetýimen, qysqasy, tarıhqa aınalǵan kezeń­niń saıası, eko­nomıkalyq, áleý­mettik, turmystyq portretin kes­te­leýimen qundy. Onyń bizge qal­dyr­ǵan kórkem álemin óz dáre­jesinde tanýdy biz ázirge júze­ge asyra almaı otyrmyz. Bul, sha­masy, ǵylymı-zertteý meke­me­leriniń, synshylardyń, maman áde­bıetshilerdiń aldaǵy ýaqyt­tarda júıeli túrde atqarý­lary tıis jumystarynyń biri bolar. Beıbit QOIShYBAEV, jazýshy. Almaty.