Ata Zań bizdiń qoǵamnyń negizgi qaǵıdattaryn anyqtap, elimizdi demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde belgilep, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary ekendigin bekitti. Adam quqyqtary men bostandyqtary tanylyp qana qoımaıdy, olardyń oryndalatynyna Ata Zań kepildik beredi. Osy kepildik kez kelgen adamnyń qandaı jaǵdaıda bolmasyn qadir-qasıetine qol suǵylmaıtyndyǵyn, eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqa da qatygezdik nemese adamnyń qadir-qasıetin qorlaıtyndaı jábir kórsetýge bolmaıtynyn bekitti. Al osy baǵytta sottalǵandardyń, ıaǵnı bas bostandyǵynan aıyrylǵandardyń quqy qalaı qorǵalady degen zańdy suraq týyndaıtyny sózsiz. Mine, osyǵan oraı biz Bas prokýratýranyń ustalǵan, qamaýǵa alynǵan jáne qylmystyq jazany óteýshi adamdar quqyqtarynyń saqtalýyn qadaǵalaý jónindegi departament bastyǵy, 3-synypty memlekettik ádilet keńesshisi Serikbaı ERIMBETOVKE jolyǵyp, elimizde bul máseleniń qalaı sheshimin taýyp jatqandyǵy týraly suraǵan edik. Ol bylaı dep aıtyp berdi.
Iá, atalyp otyrǵan konstıtýsııalyq kepildikter qoǵamdyq qatynastardyń barlyq jaǵynan da mańyzdy desek, onda bas bostandyqtarynan aıyrylyp, túzeý oryndarynda jazasyn ótep júrgen sottalǵandar úshin bul máseleniń ózektiligi arta túsedi. Sebebi, olardyń ómir salttaryna qoıylǵan shekteýler keıbir jaǵdaılarda quqyqtary men múddeleri qorǵalýynyń osaldyǵyna soqtyrýy yqtımal. Búgingi kúni elimizdiń túzeý kolonııalarynda 42 myńnan astam sottalýshy bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazalaryn ótep jatyr. Olardyń deni asa aýyr nemese aýyr qylmystar jasaǵandar. Bul az san emes. Alaıda, osydan bes jyl buryn túrmedegi sottalǵandar sany 63 myńǵa jýyq adam bolǵanyn eskersek, qazirgi kezde olardyń sanynyń edáýir kemigendigin kóremiz.
Halyqaralyq uıymdardyń pikirine sáıkes, eldiń 100 myń turǵynyna shaqqanda túrmedegi qylmyskerler sany 150 adamdy qurasa, qoǵamnyń qaýipsizdigi joǵary deńgeıde dep sanalyp, memlekettiń túrme reıtıngi jaqsy baǵamen dárejelenedi. Osy reıtıng kórsetkishimen túrmedegi adam sany kóp degen 50 eldiń tizimi jyl saıyn jasaqtalady. 2014 jyldyń nátıjesimen jasalynǵan túrme reıtınginiń aldyńǵy qatarynda AQSh, Kýba, al TMD elderinen Reseı, Túrikmenstan, Belarýs tur. О́kinishke qaraı, osy tizimde Qazaqstan da bar. Bizdiń elimiz 244 sottalýshy kórsetkishimen 47-orynda jáne bul kórsetkish biz úshin tym joǵary bolyp otyr. Bul jaǵdaıǵa kezinde tipti Memleket basshysynyń ózi de nazar aýdarǵan bolatyn. Elbasy 2010 jyldyń 29 qańtaryndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda qylmystyq jazalaýdyń negizgi túri bas bostandyǵynan aıyrý bolyp otyrǵandyǵyn aıta kele, qoǵamnan oqshaýlaýmen baılanysty emes qylmystyq-quqyqtyq sharalardyń asa keń qoldanylýyna jaǵdaı týǵyzý qajettiligin tapsyrdy.
Búgingi kúni túrmedegi adamdardyń sanyn azaıtýǵa baǵyttalǵan sharalardy júrgizý, túrme reıtıngin jaqsartyp, Qazaqstandy túrmedegi adam sany kóp 50 eldiń qatarynan shyǵarý jónindegi Elbasynyń naqty mindetteri boıynsha tıisti jumystar júrgizilip jatyr. Bul baǵytta elimizde júrgizilip otyrǵan quqyqtyq reformanyń yqpaly erekshe. Qoǵamdaǵy quqyqtyq qatynastardy retteıtin jańa zańdar qabyldandy jáne ózge de qajetti is-sharalar júzege asyrylýda. Osyǵan oraı, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmeti de jańartylǵan mazmunǵa ıe bolýda, olardyń jumys tıimdiligin baǵalaýdyń negizgisi adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý, azamattardyń osy organdarǵa degen senimderin arttyrý bolyp belgilenýde.
Mundaı baǵyttardy oń ózgerister Ishki ister mınıstrliginiń qylmystyq-atqarýshylyq júıesin de qamtý ústinde. Elimizdiń qoldanystaǵy zańnamalaryna sáıkes, sot taǵaıyndaıtyn qylmystyq jazalardy oryndaý mindeti osy júıege júktelgen. Sondyqtan, sottalýshylardyń jazadan keıingi bolashaǵyn belgileýde osy organnyń jumys nátıjesiniń orny bólek. Ásirese, bul bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazany oryndaý barysynda mańyzdy. Sebebi, bul jaza adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń eń bastysy – bas bostandyǵy quqyǵymen baılanysty.
Keńes dáýirinde qylmystyq zańnamalardy bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn sottalýshylardy túzeıtin eń tıimdi qural retinde dáriptep keldi. Osy túıindeý sottalýshylarǵa bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazanyń keńinen taǵaıyndalýyna da sebep boldy. Bul psıhologııa bizdiń jańa tarıhymyzda da biraz ýaqytqa deıin sozylyp, sońǵy 3-4 jyldyqta bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazanyń basqa jazalarǵa qaraǵandaǵy úlesi árdaıym joǵary bolyp, tipti onyń 50 paıyzǵa deıin jetken kezderi boldy.
2013 jyldyń jeltoqsanynda Bas prokýratýra «Túrmedegi adamdardyń sanyn azaıtýdyń 10 sharasy» atty forým ótkizip, osy jaǵdaıdyń týyndaý sebepteri men ony durystaýdyń joldaryn talqylady. Qabyldanǵan osy jáne basqa sharalardyń arqasynda, sondaı-aq sot-prokýrorlyq-tergeý tájirıbelerin ózgertý nátıjesinde bas bostandyǵynan aıyrý jazasy bıylǵy jyly 25 paıyzǵa deıin tómendedi. Aıta ketetin jaǵdaı, qoǵamǵa asa qaýipti dep tanylǵan qylmyskerlerdi bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottaý tájirıbesi ózgergen emes.
Jaza taǵaıyndaý tájirıbesiniń jeńil jazalar túrlerin keńinen qoldanýǵa bet burýynyń basqa da sebebi bar. Qazirgi krımınologııa ǵylymy dáleldegendeı, sottalǵandardy bas bostandyǵynan aıyrý kóp jaǵdaıda olardyń túzelýine oń áserin tıgize almaıdy. Sebebi, túzeý kolonııalarynda cottalǵandardy ustaý áli kúnge deıin burynǵy keńestik dáýirden qalyptasqan júıemen kele jatyr. Bul júıeniń basty erejesi – jazasyn óteýshilerdi toptarymen (otrıad) baraqtarda ornalastyrý, al ár toptaǵy adam sany 50-den asady. Mundaı amal, árıne, sottalǵandardyń barlyq qımyldaryn baqylap, kóz aldynda ustap otyrý úshin óte qolaıly. Al bas bostandyǵy shektelýdiń áserinen psıhıkasy qalypty jaǵdaıda dep aıtýǵa bolmaıtyn osy sanattaǵy adamdardyń bir jerde bolýynyń shıelenistik jaǵdaılardy kóptep týǵyzýy kúndelikti tájirıbede oryn alyp otyrady. Sottalǵandardy ustaýdyń mundaı túriniń basqa da zııandy jaqtary jetkilikti.
Qoldanystaǵy qylmystyq kodekske sáıkes, jaza áleýmettik ádilettilikti qalpyna keltirýmen qatar, sottalǵan adamdy túzeý jáne sottalǵan adamnyń jańadan qylmys jasaýyn boldyrmaý maqsatynda qoldanylady. Al sottalǵandardy baraqtarda otrıadtyq túrde ustaý sottalǵan adamdarmen tárbıe jumystaryn júrgizýge, sol arqyly olardyń túzelýine yqpal ete almaıdy. Kerisinshe, sottalǵandardyń osyndaı jaǵdaıda bolýy olardyń oqshaýlanýyna múmkindik bermeıdi, alǵashqy ret sottalǵandardy buryn sotty bolǵandardyń yqpalyna túsýine ıtermeleıdi. Ynta-jigerleri tómen sottalǵandar túrmede qalyptasqan zııandy tártipke qarsy shyǵýǵa batyldary jetpeı, osy tártipti qabyldap, teris yqpalǵa túsýge májbúr bolady. Birneshe jyl osyndaı teris ortada bolǵan adamnyń ótegen jazadan durys qorytyndy shyǵarmaı, qaıtalap qylmys jasaýy da osynyń áserinen bolady. Odan basqa, birneshe ondaǵan sottalǵandardyń toptap bir jerde ustalynýy olardyń arasynda «túrme mádenıetiniń» («tıýremnaıa sýbkýltýra») keń taralýyna da jaǵdaı jasaıdy. Túzeý kolonııalarynyń osyndaı formalary «smotrıashıı», «avtorıtet» dep ózderine at qoıǵan, túzelýge nıetteri joq qylmyskerlerdiń paıda bolýyna áser etedi.
Árıne, baraqtyq júıede sottalǵandardy ustaýdyń zııandy ekendigin krımınologııa ǵylymy buryn da dáleldep kelgen. О́tken ǵasyrdyń keńestik dáýirinde de jazany kolonııalyq óteý júıesin ózgertý qajettigi aıtylǵan. О́kinishke qaraı, ol zamanda qylmystyq-jazalaý saıasaty tek úreılendirý maqsatyna ǵana negizdeldi, qylmystyq kodeks jazany sottalýshyǵa jasaǵan qylmysy úshin taǵaıyndalǵan ósh alý túrinde tanydy. Jasyratyny joq, sottalǵan adam qubyjyq bolyp kórindi, arzan jumys kúshi degen kózqaras qalyptasqan sol ýaqytta olardy qaıta tárbıeleýge jaǵdaı jasap, qoǵamnyń tolyqqandy múshesi retinde qaıtarýǵa tyrysýǵa múddelilik te bolmady.
О́z aldymyzǵa shańyraq kótergen táýelsizdik jaǵdaıynda qazaq memleketi adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtaryn óziniń eń qymbat qazynasy dep tanydy. Sondyqtan da árbir adam quqyǵynyń jetkilikti dárejede qorǵalýyn qamtamasyz etýdi memleket ózine mindet etip aldy. Quqyqtyq memlekettiń bul kózqarasy barlyq qoǵam múshelerine, onyń ishinde sottalǵan azamattarymyzǵa da taraıdy. Jazasyn ótep bolǵannan keıin olardyń bizdiń qatarymyzǵa teń quqyqty bolyp qaıta oralýy – zaıyrly qoǵamnyń belgisi. Sol sebepti túrmede otyrǵan sottalýshylarmen jan-jaqty tárbıeleý jumystaryn júrgizýdiń qajettiligi de joǵary. Sondyqtan, qazirgi kezde IIM Qylmystyq-atqarý júıesi sottalǵandarmen tárbıe jumystaryn júrgizýdiń múmkin túrlerin keńinen engizýde. Oǵan bıylǵy jyldyń birinshi qańtarynan bastap qoldanysqa engizilgen jańa Qylmystyq-atqarý kodeksi de keń múmkinshilik beredi.
Túrmede otyrǵandardy qaıta tárbıeleýde, olardyń sanıtarlyq-turmystyq jaǵdaılaryn qalypta ustaýda, árıne, qazirgi túzeý kolonııalarynyń baraqtyq-otrıadtyq júıesi múmkinshilik bermeıtindigi, tipti, zııan keltiretindigi anyq. Sol sebepti dúnıejúziniń kóp elderinde, ásirese, Batys elderinde sottalǵandardy qamaýda ustaýdyń basqa júıeleri qalyptasýda. Bul – sottalǵandardy bir-birinen bólek, bir nemese eki oryndyq kameralarda ustaý. Sottalǵandardy qaıta tárbıeleýdegi osyndaı túrmelerdiń tıimdiligi 1955 jyldyń 1 tamyzyndaǵy BUU Kongresi qabyldaǵan qamaýdaǵy adamdarǵa qaraýdyń tómengi standarttyq erejelerinde atap kórsetilgen. Jazany kameralyq jaǵdaıda óteýdiń sottalýshyny qaıta tárbıeleýdegi oń mańyzy týraly otandyq krımınologııa da kópten aıtyp keledi. Osyndaı qajettilikterdiń nátıjesimen elimizdiń jańa tarıhynda bul baǵytta alǵashqy qadamdar da jasalyndy.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2009 jyldyń 24 tamyzyndaǵy Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda «jazalardy oryndaýdy daralaý qaǵıdaty negizinde sottalǵandardy ustaýdy, olarǵa túzeý-tárbıelik yqpal etýdiń túrleri men ádisterin odan ári damytýdyń qajettiligi» atap ótildi. Qylmystyq jazalardy atqarý júıesin jalpyǵa birdeı halyqaralyq standarttarǵa odan ári jaqyndatý kerektigin bekite otyra, Tujyrymdama jeke adamnyń qaýipsizdigin, quqyqtary men zańdy múddeleriniń tıimdi saqtalýyn qamtamasyz etý úshin bas bostandyǵynan aıyrý oryndaryn kameralyq tártipke kóshirý qajettiligin tanydy. Bul rette sottalǵan adam kúndiz jeke qarym-qatynas jasaý múmkindigine ıe bola otyra, túnde bólek meken-jaıǵa qamalady. Bul máseleniń mańyzdylyǵy Quqyq qorǵaý júıesin odan ári jańǵyrtýdyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda da atalyp ótilip, ony júzege asyrýdyń joldary belgilendi. Qazirgi kezde osy mańyzdy másele óziniń naqty sheshimderin taýyp, kameralyq tártiptegi túzeý mekemelerin salýdyń alǵashqy qadamdary jasalynýda.
Damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna kirý jónindegi Memleket basshysy jarııalaǵan Ult josparynda da memlekettik-jekemenshik seriktestigin damytý sheńberinde penıtensıarlyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý qarastyrylǵan. 2013 jyly kameralyq tıptegi túzeý mekemesi Qyzylorda oblysynda salynyp iske qosyldy, al Batys Qazaqstan jáne Almaty oblystarynda osy tektes mekemelerdiń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. Ishki ister mınıstrliginiń paıymdaýynsha, 2016 jyly bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazasyn ótep jatqandardyń 18 paıyzynyń kameralyq túrdegi túzeý mekemelerinde jazasyn óteýi josparlanyp otyr. Kameralyq túrdegi túzeý mekemelerin salýdyń mańyzdylyǵy joǵary. Sebebi, qoldanystaǵy barlyq derlik túzeý kolonııalarynyń tozyǵy jetken, olardy jańa tıptegi mekemelermen aýystyrý qajettiligi týyndap otyr. Árıne, mundaı kameralyq úlgidegi túzeý mekemeleriniń salynýy kóp qarajatty qajet etedi. Mysaly, Jeneva qalasyndaǵy kameralyq tıptegi bir túrmeniń qurylysyna Shveısarııa úkimeti 400 mln. evro qarjy jumsaǵan. Halyqaralyq standarttarǵa sáıkes kelýge umtylysymyz qarjy jaǵynan jáne basqa da uıymdastyrýshylyq turǵysynan batyl qadamdardy jasaýdy qajet etedi. Qylmystyq-túzeý júıesi ahýaldyq erekshelikterdi eskere otyra, qazirgi zaman talaptaryna saı keletin kameralyq tıptegi túrmelerdiń jobasyn daıyndap shyǵardy. Osyndaı tıptegi bir mekemeniń bizdegi eseptelgen baǵasy 17 mlrd. teńge qarajatty quraıdy eken.
Qazirgi dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda kameralyq kolonııalardy tek bıýdjet qarajatynan salý memleket úshin úlken salmaq bolatyndyǵy anyq. Sol sebepti búginde balamaly múmkinshilikterdi paıdalaný qajettiligi artyp otyr. Osyndaı qurylystardy júrgizý kóp elderde memlekettik-jekeshemenshik áriptestik ınstıtýtyn paıdalaný arqyly júzege asyryldy. Bizde de osy ınstıtýtty keńinen paıdalaný kózdelinip otyr. Ol úshin memlekettik-jekemenshik áriptestik jobalaryn júzege asyrý maqsatynda arnaıy qurylǵan ortalyq jumys isteıtin bolady. Memlekettik-jekemenshik áriptestikti paıdalana otyryp, kameralyq túrdegi túrmelerdi salýdyń dúnıejúzinde eki balamasy bar. Birinshi túri – mundaı túrmelerdi jekemenshikter salady da, sottalǵandardy baqylaý, túrmeniń jumys isteý barysyn memlekettik organdar júzege asyrady. Osyndaı tájirıbe Fransııada keńinen taraǵan. Ekinshi túrinde jekemenshikter qurylysty salyp bolǵannan keıin onyń ishki paıdalanylýyn ózderi júzege asyrady, memlekettik organ tek túrmeniń syrtqy kúzetilýin qamtamasyz etedi. Al túrmeniń ómirin qamtamasyz etip otyrǵan jekemenshikke memleket arendalyq qun tólep otyrady. Osyndaı tájirıbe AQSh pen Anglııa memleketterinde qoldanylýda.
Bizdiń tıisti ýákiletti organdar Bas prokýratýramen birlesip kameralyq túrdegi túrme salýdyń barlyq múmkin degen ádisterin keńinen zertteýde. Memleketke qolaıly degen jobalardyń biri tańdap alynyp, júzege asyryla bastaıtyn kúni de qashyq emes. Anyq kóz jetken nárse – osyndaı túrdegi jazany óteý oryndarynyń aıaǵyn shalys basqan azamattarymyzdyń túzeý jolyna tez túsýine áseriniń tıimdiligi. Nátıjesinde taǵdyrdan tepki kórgen pendeler adamı qasıetterge boı uryp, olardyń qoǵamǵa degen senimi arta túsedi.
Jazyp alǵan
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
