Ekonomıkalyq qýatty arttyrýǵa baǵyttalǵan «Balqash» AES – strategııalyq mańyzy bar aýqymdy joba, ol ǵylymı áleýetti, otandyq ónerkásipti jańǵyrtýǵa serpin beredi. Jobanyń qurylys quny 16,4 mlrd dollardy quraıdy: onyń 14,4 mlrd dollary – energobloktarǵa, 2 mlrd dollary ınfraqurylym men qaýipsizdikke jumsalmaq. Qarjylandyrýdyń negizgi tetigi – Reseıdiń eksporttyq nesıesi. «Rosatom» basshysy Alekseı Lıhachevtiń aıtýynsha, nesıe kapıtal salymdarynyń basym bóligin japsa, qalǵan bóligine otandyq tarap jaýapty bolady.
Atom energııasy jónindegi agenttik tóraǵasy Almasadam Sátqalıev buǵan deıin Máskeýde «Rosatomnyń» bas dırektory Alekseı Lıhachevpen ekijaqty kezdesý kelissózderi barysynda «Balqash» AES qurylysy jobasyn iske asyrý jaıttaryn talqylaǵan edi.
«Biz atalǵan stansany salý barysynda otandyq kompanııalardy tartý, oqshaýlaý máselelerin, kadr daıarlaýdy, jalpy uzaqmerzimdi perspektıvadaǵy yntymaqtastyqty damytý baǵyttaryn talqyladyq. Kelissóz barysynda memleketterdiń múddelerine, elder arasyndaǵy qarym-qatynastyń strategııalyq sıpatyna tolyq sáıkes keletin mańyzdy qadamdar jasaldy», degen edi sol kezde A.Sátqalıev.
Kezdesý qorytyndysynda Alekseı Lıhachev «Is júzinde búkil óndiristik baǵdarlama oryndalyp jatyr. Bizge alańdy keminde bir jyl boıy baqylaý qajet. Sonyń negizinde barlyq qajetti esep ázirlenip, joba osy naqty orynnyń tabıǵı, geologııalyq ári klımattyq jaǵdaılaryna naqty beıimdele iske asyrylady», degen-di.
Onyń sózinshe, «Balqash» stansasynyń jobasy alańnyń jergilikti erekshelikterin eskere ázirlenedi, atom energetıkasy salasyndaǵy reseılik tehnologııalarǵa negizdeledi. Taraptar atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy syndarly dıalogti jalǵastyrýǵa, yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa múddeli ekenin rastady.
Tehnologııalyq sheshimderge keletin bolsaq, eki memleket arasynda 2025 jyly VVER-1 200 úlgisindegi eki energoblok salýǵa baǵyttalǵan jol kartasyna qol qoıyldy. Qurylystyń belsendi kezeńin 2027 jyly bastaý josparlanǵan. Stansany 2030 jyldardyń ortasyna qaraı iske qosý kózdelip, energobloktar kezeń-kezeńimen, araǵa shamamen 8–10 aı salyp, paıdalanýǵa beriledi. «Rosatom» ókilderi jobanyń halyqaralyq sıpatyna mán berip, ózge elderdiń, onyń qatarynda Qytaı, Fransııa, Ońtústik Koreıa kompanııalarynyń qatysýyna qarsy emes ekenderin bildirdi.
Atom elektr stansasyn salý qurylys jumysymen ǵana shektelmeıdi. Osy oraıda Úkimet atom salasy úshin óndiristi jergilikti ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospardy bekitti. Bul qujat otandyq ónerkásipti jandandyryp, olardyń halyqaralyq standarttarǵa sáıkes atom jobalaryna aralasýyna jol ashady. Atap aıtqanda, taýarlar men qyzmet kórsetýshilerdiń biryńǵaı tizilimin engizý arqyly sybaılas jemqorlyq táýekelderi azaıyp, jobanyń ashyqtyǵy qamtamasyz etiledi. Bul sharalar shaǵyn jáne orta bıznestiń iri ınfraqurylymdyq jobalarǵa belsendi qatysýyna múmkindik beredi.
Halyqaralyq qaýipsizdik talaptaryn saqtaý – jobanyń basty mindeti. Osy maqsatta Qazaqstan men Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik (AEHA) arasynda 2036 jylǵa deıingi yntymaqtastyq jónindegi Jol kartasyna qol qoıyldy. AEHA bas dırektory Rafael Grossı elimizdiń atom energetıkasyn damytýdaǵy jaýapty, júıeli qadamdaryn joǵary baǵalap, halyqaralyq standarttarǵa beıildiligin atap kórsetti. Bul kelisim ıadrolyq medısına, ǵylym, kadrlar daıarlaý baǵytyndaǵy ortaq bastamalardyń negizin qalady.
Eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıtý maqsatynda Memleket basshysy 2050 jylǵa deıingi Atom salasyn damytý strategııasyn bekitkeni belgili. «Baıtaq» jasyldar partııasynyń ókili Bekbergen Kereıdiń aıtýynsha, bul qujat energetıkalyq teńgerimdi ártaraptandyrýǵa, kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtýǵa ári ǵylymı-tehnologııalyq áleýetti kúsheıtýge negiz qalaıdy.
Strategııa aıasynda AES salý, ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, ýran resýrstaryn ıgerý men bilikti mamandar daıarlaý mindetteri kózdelgen. «Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS jetekshi ınjeneri Asýan Saıabektiń sózinshe, josparlanǵan is-sharalar zamanaýı ıadrolyq klaster qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan: «Strategııaǵa sáıkes 2050 jylǵa qaraı elimizde keminde úsh atom elektr stansasy jumys isteıdi. Úshinshi AES-ke shaǵyn modýldik reaktor tehnologııalaryn paıdalaný múmkindigi zerdelenip jatyr».
Atom salasyn ǵylymı turǵydan qamtamasyz etý maqsatynda jańa qarjylandyrý tetigi iske qosyldy. Endi ýran óndirýden túsetin qarajattyń 1 paıyzy ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa baǵyttalady. Bul tásil qoldanbaly ǵylymdy óndiristik suranyspen tikeleı ushtastyryp, resýrstardy tıimdi jumsaýǵa jáne tehnologııalyq ázirlemelerdiń bytyrańqylyǵyn azaıtýǵa múmkindik beredi. Keńes maquldaǵan tapsyrmalar Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine joldanyp, salalyq jańa sheshimderdi jedel engizýge basymdyq berildi.
Uzaqmerzimdi strategııa men ınstıtýsıonaldyq negizdiń qalanýy atom ónerkásibiniń júıeli damýyna jol ashady. Ǵylymı áleýetti kúsheıtý, óndiristik tizbekti keńeıtý jáne qaýipsizdik talaptaryn jetildirý – eldiń energetıkalyq teńgerimin turaqtandyrýdyń kepili. Álemdik tájirıbedegi shaǵyn modýldik reaktorlar syndy ozyq úlgilerdi eskere otyryp, «Balqash» AES jobasy arqyly energııa tapshylyǵyn joıý jáne kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtý – jahandyq damý trendterine sáıkes keletin bastybaǵyt.
Búginde Atom energııasy jónindegi agenttik Fransııanyń Iаdrolyq energııa jónindegi halyqaralyq ınstıtýtymen (I2EN) memorandýmǵa qol qoıdy. Yntymaqtastyq aıasynda irgeli ǵylymı zertteýler, kadrlar daıarlaý men ıadrolyq tehnologııalardy tıimdi qoldaný boıynsha tájirıbe almasý kózdelgen. Fransýzdyq ozyq bilim júıesimen seriktestik otandyq mamandardyń biliktiligin arttyryp, salalyq turaqty kadrlyq júıeni qalyptastyrýǵa yqpal etedi.
«Balqash» AES – ındýstrııalyq bolashaǵymyzdy aıqyndaıtyn irgeli joba. Reseılik ozyq tehnologııalar men ónerkásip áleýetin ushtastyrý, halyqaralyq qaýipsizdik standarttaryna saı júıeli damý ekonomıkalyq qýatymyzdy eseleı túsedi. Bul – jańa dáýir talabyna jaýap beretin, bolashaqqa baǵyttalǵan senimdi qadam.
