Bul aqynǵa buıyrǵany – kelte ǵumyr. Osy kelte ǵumyrynda aqyn jurtyna qaldyrǵan murasynyń qadirine jetip túsiný, rýhanı keńistigimizdi, jan dúnıemizdi saýyqtyrý, izgilik álemine úńilý – bizdik mindet.
«Júregimdi aıalaıdy erke óleń,
Qımaıtynyn bildiredi ol erteden,
Qaıran óleń, appaq qanat qus bolyp
Jylaısyń ba ólip qalsam erte men?».
Aqyn «О́leńge» osylaısha sherin shaqqanǵa uqsaıdy. Keýdesinde óleńin erkeletken talant bul shýmaqtary arqyly jan syryn jaıyp salǵandaı. Bári uǵynyqty sııaqty, biraq arǵy jaǵynda tereńdik «telmiredi», buıyǵy syr kiltin jasyryp, kisimsinedi. Qalaı túsinsek eken? Bálkim, bul aqynnyń sóz qudiretine degen rııasyz senimi bolar. Osy senim ony «óz óleńim joqtaýshym ári ǵumyrymdy máńgilikke jalǵastyrýshy» bolady dep úmittendirgen shyǵar.
Tursyn Jumashtyń jazǵandarynan taza janynyń ash ózegine óleń túsip ketip, sony kirshiksiz peıilmen qorytyp, zerdelep alasurǵan aqynnyń mazasyz beınesin kórgendeı bolasyń. Ash ózekke túsken as adamdy alyp tynar bolsa, al aqyn janynyń ash ózegine túsken óleń jaryqqa, qasıet-kıege ıe bolyp, túrlenip shyǵady. Aqynnyń «Pendeler-aı!» degen týyndysyna toqtalaıyq.
«Men senbeımin, Alla, senen basqaǵa,
Saǵan aıan meniń adal ekenim.
Aqmola emes, aspanda ǵoı astana –
Sonda meniń mekenim.
Talaı tańdy kirpik ilmeı atyrdym,
Oıǵa toly aýyr tartyp tur basym.
Aspan jaqqa ushyp bara jatyrmyn,
Túsinbeıdi zamandasym, qurdasym».
On tórtinde óleń ólkesine óristegen aqynnyń Allaǵa degen senimi nyq. Bul senim ony adaldyq atty temirqazyqqa jipsiz mataǵan. Al jan tazalyǵy, adal bolý aqynǵa basqa meken izdetpeı qoısyn ba? Osy jyrymen saryndas myna bir shýmaqtarǵa úńileıikshi:
«Myna meni bir kúni eske túsirip,
Jylaısyńdar taǵdyrymdy túsinip,
Bul fánıden shyndyq izdep júrgende,
Alyp ketti qanatyna qus ilip.
Alyp ushyp ketti meni ol bıikke –
Aq perishtem, qalaı qısyn kúıikke.
Qudaımenen birge júrgen jaqsy ǵoı,
Janym seni, úlgermedim súıip te», deıdi ol. Bul – jer betindegi taǵdyrynyń qalaı aıaqtalaryn kúni buryn bilgeni emes pe?
Aqynnyń shyǵarmalaryna bir qaraǵanda úmitsizdik, toryǵý men kúıiný, túńilý ǵana tán sekildi kórinedi. Alaıda sol sezimderdiń ar jaǵynan shyn ómirdi, taza, asyl ómirdi súıgenin baıqaımyz. «Qudaımenen birge júrgen jaqsy ǵoı» degenin, «perishteler alyp ketkenin» qaıda qoıarsyz? Jalǵan dúnıe emes, ony perishtelik pák ómir qyzyqtyrdy, bálkim ińkár etti. О́zin de, ózgeni de aldaǵysy kelmepti aqyn.
Tursyn Jumashtyń sońynda 1997 jyly jaryq kórgen «Perishte» atty jalǵyz kitaby qaldy. Aqyn ómirden qaıtqan soń eki jyldan keıin shyqqan bul kitapta kórsetilgen birqatar derekke toqtalsaq, keıipkerimizdiń keskin-kelbeti birshama aıqyndala túspek. Onda: «Qarqaraly óńirinde bir beldiń asty, bir zamanda ǵumyr keshsek te, men onyń dıdaryn kózi tirisinde kóre almaı qalǵan edim. О́leńderin súısine oqyp júrip, «Alla amandyǵyn berse, bir júzdesermiz» dep júrgende, ol baqıǵa attanyp ketti... Aıaýly aqyn Tursyn Jumash «az jazsa da, saz jazǵan» úlken daryn ıesi. Ol ómirdi keremet súıdi. Qımady. Amal ne, óziniń erte ketetinin aqyn júregimen túsindi. Aqynnyń jany-rýhy máńgi ólmeıtindigin tereń syrly, oıshyl jyrlary arqyly dáleldep ketti. Qasymdy týǵan Qarqaraly, Muqaǵalıdy jaratqan Qarasaz syndy Tursyndy dúnıege ákelgen Balqantaý da Alash jurtynyń aıaýly topyraǵyna aınalady áli. Ony qazaqtyń arqaly aqyny Esenǵalı Raýshanov tanydy. Tamsandy. Esenǵalılar ekiniń birin, egizdiń syńaryn aqyn dep ataı bermeıdi...», dep jazylǵan. Osy arada Tursyn Jumashty iri sýretker Esenǵalı Raýshanov aqyn retinde tanyǵanyna ekpin túsirýi kóńil aýdartady. «Jas qazaq» gazetiniń 1992 jylǵy 11 qarashasyndaǵy sanynda «Tulpar-aq eken» degen taqyryppen shyqqan maqalada E.Raýshanov: «Bul jigittiń eki «aıyby» bar. Biri – astanadan shalǵaı aýdanda turatyndyǵy. Ekinshisi – mynadaı zamanda óleń jazyp júrgendigi. Áıtpese aıdarynan jel esip turǵan myna óleńderdiń áldeqashan-aq aıy ońynan týatyn jóni bar emes pe? Amal qansha, jyrsúıer qaýym Tursyn Jumashev degen aqyndy áli bilmeıdi. Men de bilmeıtin edim. Birde Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazeti qolyma túse qaldy. Ol gazet maǵan qalaı keldi, nege, jadymda joq, jadymda qalǵany – tórtinshi betindegi bir top óleń. Bul toptamanyń avtory – Qaraǵandynyń Egindibulaq aýdanynda turatyn Tursyn Jumashev eken.
Rıza bop, hat jazyp jiberdim. Oıym – jas aqynnyń jyrlaryn Almatynyń gazet-jýrnaldaryna jarııalatý. Jumashev myrzanyń jaýabyn uzaq kútýge týra keldi. «Jumataıǵa uqsaı ma, qalaı ózi?» dedim de qoıdym. Jumataı demekshi, baıaǵyda men aýylda júrgende Jumataı dál osylaı hat jazǵan.
«Barlyq aqyn – balasy bir ananyń» (Muqaǵalı).
Tursyn aıtady: «Men de bir tulparyńmyn, taǵdyry bar, Dalanyń keńdiginen baıqalmaǵan...». Men sengim keledi», dep jazǵan-dy.
Qalaı desek te, Tursyn Jumashtyń qazaq poezııasyndaǵy daýysy anyq ári ashyq. Kóńil terezesinen sáýlesin tóger, názik te muńly áýezimen júrekti terbep, lázzatyn syılar aqyn shyǵarmalary ózine eriksiz tarta beredi.
«Oılarymdy kezinde aıta almaǵan,
Qatal ýaqyt, sen endi qaıtar maǵan!
Men de bir tulparyńmyn taǵdyry bar,
Dalanyń keńdiginen baıqalmaǵan...».
Bul – eshkimge kiná artqysy joq keshirimshil júrektiń sózi. О́leń kózindegi bir tamshy jastaı áser etedi.
