«Quran tizbegi» operasııasy qalaı júrgizildi?

Keńes dáýirindegi mu­sylman dinba­sy­la­ry­na qarsy eń iri saıası repressııa «OMDB isi» («Delo SDÝM») dep atalady. Bul 1936–1938 jyldary Ýfada­ǵy Ortalyq musylmandar din basqarmasynyń (OMDB) basshylaryna qarsy NKVD-nyń qoldan uıymdastyrǵan saıası qýǵyny edi. Osy is boıynsha musylman qaıratkerleri, atap aıtqanda OMDB tóraǵasy, múftı Rızaıtdın Fahret­dın, tóraǵanyń orynbasary Kashaf Tárjimanı, sondaı-aq Maǵdı Maqululy, Mýhlısa Býbı sekildi qazılar da qamaý­ǵa alyn­dy. Qazaqstannyń din isi 1917 jyldan bastap, arasynda úzilis sala otyryp, 1936 jylǵa deıin Ýfadaǵy Dinı basqarmaǵa qaraǵan bolatyn. Qýǵyn-súrgin bastalǵan kezde Maǵdı Maqululy múftııattaǵy qazaq qazıy edi.

NKVD tergeýshileri din qaıratkerlerin tutqyndaý ope­rasııasyna «OMDB isi» degen ataý berdi. Tergeýshiler aldymen Rızaıtdın múftıdi «kontr­revolıýsııalyq uıym­nyń ıdeıalyq jetekshisi» dep tanyp, oǵan qysym kór­set­ti. Sol qysym saldarynan jasy seksenge taıaǵan Rızaıt­dın haziret ómirden ótti. Múftı baqılyq bolǵan soń, kezek onymen birge qyzmet istegen múftııattaǵy bedeldi qazılar Kashaf Tárjimanı men Maǵdı Maqululyna kel­di. Endi tergeýshiler osy ekeýin «kontrrevolıýsııalyq uıymnyń negizgi basshylary» dep qarastyrdy. Kashaf qajyǵa uıymnyń Tatarstan men Bashqurtstandaǵy, Maǵdı qajyǵa Ortalyq Azııa men Qazaqstandaǵy uıashyqtaryn uıymdastyrdy degen jala japty. Sonymen qatar OMDB qazılaryna «japon barlaýshylarymen baılanys jasady», «panıslamıstik kóterilis daıyndady», «Keńes ókimetin qulatpaq boldy» degen sekildi aıyptar taǵyp, atý jazasyna kesti.

Maǵdı qajy atylǵan soń, qaıǵynyń qara bulty Qazaq­s­tan­daǵy dindarlarǵa tóndi. 1937–1938 jyldary olardyń ústinen «Quran tizbegi» («Sep Korana») dep atalatyn operasııa júrgizildi. Bir qyzy­ǵy, «Quran tizbegi» Ýfadaǵy «OMDB isi» operasııasy aıasynda júrgizildi. Bul is boıynsha 300-ge jýyq din adamy tergeýge alyndy. Olarǵa da «japon agentterimen baılanys qurdy», «panıslamıstik kóterilis da­ıyndady» degen sekildi aıyptar taǵyp, basym bóligin atý jazasyna kesti. Tergeýshiler sonymen qatar ońtústik óńirlerdegi dindarlardy quryqtaýǵa ar­nal­ǵan «Sopy» operasııa­syn júrgizip, Appaq ıshan bas­taǵan bir top din qaıratkerin qýdalady.

2023 jyly Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa 12 tomnan turatyn «Alashorda isi. 1920–1940 jyldar. Qujattar men materıal­dar» kóptomdyǵyn jaryq­qa shyǵarǵan edi. Osy kóptom­dyq­­tyń onynshy kitabyna HH ǵasyrdyń 20–40-jyldaryn­daǵy dinbasylar men din qaırat­­ker­le­rine qarsy júzege asyrylǵan qýǵyn-súrginge qarsy arhıv qujattary (qaýlylar, hattama­lar, aktiler, t.b) toptastyryldy. Sonyń ishinde biz aıtyp otyr­ǵan «Quran tizbegi», sondaı-aq «Sopy», «Fılıal» sekildi sol kezdegi iri operasııalardyń ter­geý isteri jınaqtaldy. Osy tergeý isterine súıene otyryp, «Quran tizbegi» operasııasynyń qalaı júrgizilgenin baıandaıyq.

Bul operasııa negizinen Qazaq­stannyń birneshe óńirin­de júrgizildi. Ýfadaǵy qazılar Kashaf Tárjimanı men Maǵdı Maqululynan tapsyrma alyp, solar qurǵan «kontrrevolıý­sııa­lyq panıslamıstik kóte­rilisshil tyńshylyq-dıver­sııalyq uıymnyń Batys Qazaq­stan óńirindegi qanatyna je­tek­shilik etti» degen jalamen Qýanaı Qosdáýletov, Hasan Nurmuhameduly, Saǵıdolla Iztileýov bastaǵan bir top din qaıratkeri qýǵyndaldy. Qýa­naı men Hasan haziretterge «japon tyńshylarymen baılanys ornatty», «panıslamıs­tik uıymnyń Batys Qazaqstan oblysyndaǵy jetekshileri­niń biri boldy» degen aıyp taǵyl­sa, Saǵıdolla haziretke «Túr­kııa­­da oqyǵan kezinde Enver-pashamen kezdesip, túrik barlaý qyzmetiniń tyńshysy retin­de qyzmet etti» degen múldem qısynsyz jala jabyldy. Ile-shala Iztileýovtiń izimen Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Jańaqala aýdanynyń molda­lary Nyǵmetolla Ibragımov pen Ǵataýlla Baıǵulov isti bol­dy. Ǵataýlla moldanyń isi boıynsha aıyptaý qo­ry­tyndysynda onyń Tárji­ma­nı, Maqululy jáne Izti­le­ýov­ten nusqaý alyp, «kontr­revolıýsııalyq pan­ı­s­lamıs­tik uıymǵa dem ber­geni» kór­setilgen. Aıyp­taý qory­tyn­dysynda «Bul uıym­nyń maq­saty – Japonııa­nyń yqpaly­­men qarýly kóterilis uıymdas­ty­rý arqyly keńes ókimetin kúshpen qulatý, Qazaq­standa dinge negizdelgen býrjýazııalyq memleket qurý» dep jazylǵan.

Dál osyndaı jalamen Gýrev oblysy Teńiz aýdany­nyń (qazirgi Atyraý obly­synyń Qurmanǵazy aýdany) moldalary Ǵafar Boran­qulov, Muhambetshárip Bekbaev, Qaıyrqul Júsipov, Islamǵalı Aqbotın qamaýǵa alyndy. Olardyń isiniń aıyptaý qorytyndysy Ǵataýlla Baıǵulovqa japqan jaladan aınymaıdy. Tórteýiniń Tárjimanı, Maqululy jáne Iztileýovten nusqaý alǵany, «Japonııanyń áskerı kómegimen keńes ókimetine qarsy qarýly kóterilis daıyndamaq bolǵany» kórsetilgen. Osylaısha, tórteýi de 1937 jyly 16 jeltoqsanda atyldy. Al 1938 jyly osy aýdannyń taǵy bir top moldasy Rahmet Dostanov, Nurǵalı Saǵyndyqov, Seıitqalı Salıev, Shambyl Mýrzın, Satash Esen­geldıev ustalyp, olar da atý jazasyna kesildi. Sonymen qa­tar Gýrev oblysynyń Baqsaı aýdanynan – Orazan О́tebaev, Erǵalı Árenov, Kenjeǵul Es­nııazov, Ybyrash Mashagýzov, Jylyoı aýdanynan – Medın Nuǵmanov, Berdi Qulbaev, Esbosyn Bekenııazov, Dáýitbaı Naýryzbaev, Mańǵystaý aýdanynan – Jalmaǵambet Sú­leı­menov, Esbol aýdanynan – Nuǵyman Hasanov, sondaı-aq Gýrev qalasynan Iаhııa Erim­betov, Husaıyn Álıev, Zaıratdın Sadyratdınov, Omar Qultaev atyldy. NKVD bárine de «tyńshylyq áreket etti», «keńes jaýlarynyń tapsyrmasyn oryndady», «keńes ókimetine qarsy jumys istedi» degen sekildi aıyptar taqty.

«Quran tizbegi» isi boıynsha Qazaqstannyń ońtústik óńirlerindegi dindarlar da qýǵyndaldy. Atap aıtar bol­saq, Qyzylqum aýdanynan – Syzdyq Hanseıitov, Ahmet Jumanazarov, Musahan Toǵ­manov, Áýlıe-Ata aýdany­nan – Júnis Qasqaraýov, Mırzoıan aýdanynan – Mýbar­han jáne Muzafar Zaıt­hanovtar, Túlkibas aýdanynan – Qabyl Jaqypov, Súgiráli Qadyrov, Saıram aýdanynan – Iýsýphan Ýmartıýrıaev, Gúltórehan Ishanhanov, Kamal Abjalılov, Almaty qalasynan – Ǵazız Kóbeev, Lepsi aýdanynan – Tólebaı Júnisov, Beken Sıalqanov, Arys aýdanynan – Sydyq Hanseıitov, Sozaq aýda­nynan Álken Jáńgirqojaev bastaǵan dindarlar qamaýǵa alyndy. NKVD tergeýshileri olardy aqgvardııashy Mus­tafa Shoqaımen, Buhara men Túrkistandy azat etý uıy­my­nyń múshesi Mýbash­shır Seıit­hanovmen, Ortalyq musyl­mandary din bas­qar­ma­synyń múshesi Maǵdı Maqululymen, basqa da tulǵalarmen baı­la­nys ornatty, sondaı-aq Qazaq­stannyń ońtústik aımaǵyndaǵy tyńshylyq uıymdardy uıymdastyrdy dep aıyptady. Bir qyzyǵy, Ýfadaǵy múftılikke múldem qatysy joq ıshan-ahýndar Gúltórehan Ishanhanov pen Sydyq Hanseıitovtiń isterinde Maǵdı Maqululynyń aty atalady. Gúltórehan ıshan tergeý jaýabynda «Sydyq ahýnnan ózi qurǵan panıslamıstik uıymdy Maǵdı qazımen kelisip júrgizgenin estigenin» aıtsa, Sydyq ıshan tergeý jaýabynda «Maǵdı qazıdiń Mekkege baryp kelgen soń, Ibn Saýdtyń tapsyrmasymen panıslamıstik jumystar júrgizýge kiriskenin» atap kórsetken.

Munyń bári neni bil­diredi? Bul isterdiń kópshi­liginde nege Maǵdı qazıdiń aty atalady? NKVD tergeý­shi­leri Qazaqstandaǵy din qyzmetkerlerin túbirimen qurtý maqsatynda áldebir panıs­lamıstik uıymdy oılap taýyp, ol uıymdy Japonııa, Túr­kııa jáne Saýd Arabııa­sy bas­­qarady degen pikir qa­lyp­tastyrýǵa tyrysqan. Uıym­nyń Qazaqstandaǵy jetekshisi retinde Maǵdı Maqululynyń esimin atap, oǵan «qazaq dalasyndaǵy din qyzmetkerlerin keńes ókime­ti­ne qarsy qarýly kóterilis uıymdastyrýǵa úgittedi» degen aıyp taqqan. Árıne, munyń bári de sol kezdegi qaýipsizdik qyzmetiniń oıdan shyǵaryp, qoldan qurastyrǵan qııalǵa toly kóp ótiriginiń biri edi.

Atyshýly «Quran tiz­begi» isi boıynsha zertteý júr­gizgen tarıhshy Iýlııa Gýseva Qazaqstannyń din isi repressııa bastalǵanǵa deıin Ortalyq musylmandar din basqarmasynyń quramynda bolǵanyn, sondaı-aq múftııat janynda Qazaq qazııaty (bólimi) jumys istegenin aıta kelip, «Quran tizbegi» isin «OMDB isimen» tyǵyz baı­lanystyrǵanyn alǵa tartady. Ol bylaı deıdi: «Quran tiz­beginen» bólek, Ońtústik Qazaqstan men О́zbekstandaǵy panıslamıstik uıymdar týraly is materıaldarynda (1937–1938 jyldar) OMDB jetek­shi­le­rine de aıyptar taǵyl­ǵan. Tárjimanı men Maqul­uly ­«ja­pon barlaýymen baıla­nys­ta bolyp, keńes ókimetine qarsy panıslamıstik uıym­nyń jergi­likti uıashyqtary­men baılanys ornatýshy­lar retinde» kórsetilgen. Ter­geýshiler qujattarynda dál osy uıashyqtar KSRO aýma­ǵyndaǵy OMDB fılıaldary retinde belgilengen tárizdi. Ýfada quryldy delin­gen kontrrevolıýsııalyq uıym­nyń Qazaqstanda jáne ózge óńirlerde fılıaldary bolǵan. Tergeýshiler uıymnyń Qazaq­stan­daǵy jetekshisi róline ulty qazaq Maǵdı qazıdi tańdap, ony Ortalyq Azııa dindarlaryn keńes ókimetine qarsy úgittedi dep aıyptaǵan». Osylaısha, keńes bıligi Maǵdı Maqululy men qazaq dalasyndaǵy bas­qa da din qaıratkerlerin kináli dep tanyp, sol arqyly din qaıratkerlerin túbi­rimen joıýǵa tyrysty. Tarıhshy Iýlııa Gýseva: «Qazaqstannyń qýǵyn-súrginniń negizgi nysan retinde tańdalýy kezdeısoq emes edi. Sebebi ol OMDB-men eń tyǵyz baılanysta boldy ári ıslamdyq dástúr turǵysynan salystyrmaly túrde anaǵurlym jańǵyrǵan óńir sanaldy. Sol úshin de Qazaqstan sonyń zardabyn tartty», deıdi.

Bul derekter keńestik qýǵyn-súrginniń jaı ǵana saıası naýqan emes, ulttyń rýhanı tiregin kúıretýge baǵyttalǵan qasaqa­na áreket bolǵanyn ańǵarta­dy. Maǵdı Maqululy sekildi din qaıratkerlerine taǵylǵan aıyp­tar naqty dálelden góri, keńes bıliginiń din men ulttyq sanadan qaýiptengen úreıiniń kórinisi edi. Sondyqtan «OMDB isi» men «Quran tizbegi» tárizdi qoldan jasalǵan isterdi zertteý tek ótkenniń qasiretin taný ǵana emes, qazaq rýhanııatyna jasalǵan qııanatty uǵyný dep bilemiz.