Ata Zańym – aıbynym

Ol zań­nyń barlyq tilderdegi moıyndal­ǵan ataýy – Konstıtýsııa. Bul oraıda elimiz 1995 jyly óziniń talǵam-talqysynan ótken basty qujaty Konstıtýsııasyn júrek qalaýymen qabyldady. Jasampazdyqtyń jańylmas jarǵysy bolǵan Konstıtýsııa bizdiń barsha jarqyn isterimizdiń qaınar bastaýyna aınaldy. Qas­terli qundylyǵymyzdyń qaǵı­dattaryn buljytpaı oryndaýdyń nátıjesinde biz qysqa merzimde myzǵymas memleketimizdi ornatyp, Táýelsizdigimizdi tuǵyrly ettik. Ata Zań táýelsizdigimiz ben tutastyǵymyzdyń kepili re­tinde bizdiń birligimizdi bekemdep, eldegi turaqtylyq pen tatýlyqtyń berik tutqasy boldy.

Konstıtýsııa memlekettik bıliktiń qaınar kózi halyqtyń ózi ekenin aıqyndady. Jańa Kons­tıtýsııa qabyldaý arqyly Qazaqstan jańa dáýirge qadam basty. Osy mereıli mejege bıyl 20 jyl tolyp otyr. Ata Zańymyzdyń qabyldanýy, mem­lekettik rámizderimiz Eltańba, Týymyz ben Ánuranymyzdyń bekitilýi, ulttyq valıýta – teńgeniń engizilýi Qazaqstan memleketiniń qalyptasýynyń asa mańyzdy kezeńderi boldy. Árbir azamaty ózin teń sezinetin, tatýlyǵy jarasqan qazaq eliniń, Qazaqstan halqynyń qarymdy isteri búginde álem jurtshylyǵy úshin úlgi-ónegege aınaldy. Konstıtýsııa – bizdiń asqaq abyroıymyz. Bizdiń Negizgi Zań – biz birlesip jańa qoǵam, jańa memleket, jańa eko­nomıka turǵyzyp jatqan senimdi irgetas. Qysqa merzimde bizdiń elimiz bolashaqqa serpindi sekiris jasady. Bizdiń kóz aldymyzda elimizdiń jańa tarıhy qalyptasýda. Bıyl Qazaqstan halqy úshin asa mańyzdy mereıli merekeler jyly. Eń bastysy – Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy. Bul – tarıhymyzdy túgendeýdiń bastamasy. Ishki saıasattaǵy ma­ńyzdysy – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy. Bul bolashaǵymyz úshin qajet. Al Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy búginimiz ben keleshegimizdiń kemeldiginiń kórinisi. Ras, bul mereke jyl saıyn memlekettik deńgeıde atalyp ótiletini belgili. Desek te bıylǵy meıram ereksheleý bolǵaly tur. О́ıtkeni, Ata Zańy­myzdyń 20 jyldyǵy memleket pen halyq tarapynan aıryqsha toılanady. Sebebi, quqyqtyq saıa­satymyzda Táýelsizdigimiz ben Konstıtýsııamyz taıǵa tańba basqandaı ajyramas egiz uǵym­ǵa aınalǵan. Birinsiz biri tolyq­qandy mazmunǵa ıe bola almasy anyq. Ańdaǵanǵa – aqıqat. Konstıtýsııa kúni – bizdiń memleketimizdiń, halqymyzdyń eń ulyq merekeleriniń biri. «Kóptiń sózi – kıeli», deıdi dana halqymyz. El talqysynan ótip, tańdaýyna aınalǵan basty qujatymyzdyń avtory – búkil Qazaqstan halqy. Ǵasyrlar toǵysynda álemdik órkenıettiń shyńyna umtylǵan Qazaqstan halqy tarıhy da taǵdyrly sheshim qabyldap, jasampaz jańa dáýirge qadam bas­ty. Ata Zań bizdiń búkil jarqyn isterimizdiń qaınar bastaýyna aınaldy. Konstıtýsııa – myzǵymas memleketimizdiń altyn qazyǵy, birligi men yntymaǵy jarasqan eldigimizdiń buljymas baǵdary, kemel keleshegimizdiń kepili! Biz az ýaqytta aıbary asqan qýatty ultqa, dáýleti tasqan áleýmetti elge aınaldyq. Ortaq shańyraǵymyzdyń shekarasyn ­shegelep, irgemizdi myzǵymastaı etip bekittik. Taǵdyr toǵys­tyr­ǵan, tarıh tabystyrǵan túrli ult ókilderi Konstıtýsııa qaǵı­dattary tóńiregine toptasty. Eýrazııanyń júregine ornalasqan elordamyz álemge rýhanııattyń iri ortalyǵy, saıasattyń irgeli ordasy retinde tanyldy. Árbir azamaty ózin teń se­zinetin, tatýlyǵy jarasqan Qazaq eliniń, Qazaqstan halqynyń qarymdy isteri búginde álem jurt­shylyǵy úshin úlgi-óne­gege aınaldy. Munyń ózi bizdiń Ata Zańymyzda búkiladamzat­tyq qundylyqtar men órke­nıet­tik ıgilikterdiń barlyǵy qam­tylǵanyn aıǵaqtaıdy. Árbir qazaq­standyqtyń Kons­­tıtýsııasynyń memleket pen qoǵam úshin ǵana emes, sonymen birge jeke ózi, óz otbasy men óz balalary úshin de mándiligin baǵalaı bilý, óz mindettemelerin qasterlep saqtap, oryndaýy mańyzdy. Konstıtýsııa bizdiń basty qun­dylyǵymyz – Táýelsizdikti, beıbitshilik pen turaqtylyqty ǵasyrlarǵa bekitti. Barsha mem­lekettik ınstıtýttardyń, árbir qazaqstandyqtyń paryzy – osy qundylyqtardyń qyraǵy kúzetinde bolý.

Bıyl Konstıtýsııaǵa 20 jyl. Osy ýaqytta elimiz ártúrli dinı, saıası jáne ekonomıkalyq túıtkilderdiń sheshimin ta­ýyp, talaı syndarly joldardan ótkenine qaramastan óziniń ishki Táýelsizdigin saqtaı bildi. Elbasynyń salıqaly saıasatynyń arqasynda ultaralyq kelisim, qoǵamdy turaqtylyqpen qam­týdyń ózindik modeli júzege asyrylyp keledi. Saıasat, ekonomıka, bilim, sport, mádenıet jaǵynan álemniń keıbir irgeli elderin qýyp jetip, tez tanylyp úlgerdi. Eldiń jańa damý kezeńi memleketke de ózgerister, tyń ıdeıalar men jetistikter ákeldi, bul aldaǵy jańa kezeńge jol ashýda. Memleketimizdiń turaqtylyǵyna, ekonomıkamyzdyń órkendep damýyna, órkenıetti el retinde tanylýyna tek Konstıtýsııamyz kepil bola alady. Beıbit eldiń baqytty halqy túpqazyǵymyz Ata Zańymyzdy ardaqtasaq, elimiz áli talaı jetistikterge jetetini sózsiz. Bul qujat elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bas bolýymen qabyldandy. Konstıtýsııanyń qabyldanýy Prezıdenttik basqarý nysanynyń aýqymynda Memleket basshysyna memlekettik bılik organdarynyń úılesimdi qyz­met etýin qamtamasyz etýge, qoǵamdy túpkilikti reformalaýǵa múmkindik beredi. Kóp ultty ári kóp dindi qoǵamda azamattyq tatýlyqtyń, qoǵamdyq turaqty­lyqtyń jáne ultaralyq keli­simniń kepili – Prezıdenttiń bolýy ómirlik mánge ıe boldy. Memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin talqylaý jáne sheshý kezinde árbir quqyqtyq sanasy joǵary azamat Konstıtýsııada kórsetilgen jaýapkershilikti sezinýi qajet. Qoǵamnyń búgini men bolashaǵy úshin, jalpy alǵanda óz Konstıtýsııamyzdy qurmettep qorǵap jáne mańyz­dylyǵyn joǵaltpaı saqtaýymyz bizdiń, ıaǵnı árbir Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy azamattyń mindeti men paryzy. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev: «Konstıtýsııa bizdiń bostandyqtarymyzdyń negizine aınaldy. Ol bizge táýelsizdik alyp kelgen jeńisterimizdiń, bizdiń tapqan tabystarymyzdyń búkil keshenin baıandy etti», dep atap ótti. Ata Zańymyzdy buljytpaı oryndaýdyń nátıjesinde Ota­nymyzdyń birligi nyǵaıyp, eldegi turaqtylyq pen tatýlyq ornyqty. Jańa Konstıtýsııa qabyldaý arqyly Qazaqstan jańa dáýirge qadam basty. Prezıdent N.Nazarbaev: «Biz­diń Konstıtýsııanyń bizge bergen eń basty qundylyǵy – tańdaý quqyǵy, basqasha aıtqanda, óz ómirińniń qojasy bolý kez kelgen qazynadan baǵaly», deı kele memlekettik bıliktiń qaınar kózi halyqtyń ózi ekenin aıqyndady. Sebebi, Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrdy. Al onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep aıqyndaldy. Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq. Sondaı-aq, halyq bılikti tikeleı respýblıkalyq referendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyryp, óz bıligin júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi. Konstıtýsııada respýblıka qyzmetiniń túbegeıli qaǵıdattary retinde qoǵamdyq tatýlyq pen saıa­sı turaqtylyq, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý, qazaqstandyq patrıotızm, memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııalyq ádistermen, onyń ishinde res­pýblıkalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý arqyly sheshý belgilendi. Osylaısha, Ata Zań memle­ketimizdiń qýatyna aınaldy. Árbir azamaty ózin teń sezinetin, tatýlyǵy jarasqan qazaq eliniń, Qazaqstan halqynyń qarymdy isteri búginde álem jurtshylyǵy úshin úlgi-ónege. Ata Zańymyzdyń jetistik­teriniń biri – adam quqyǵy tolyq eskerilmegen, qorǵalmaǵan deklarasııalardan bas tartýy. Ata Zańnyń «Adam jáne adamzat» degen II bóliminde bekitilgen barlyq zańdar egjeı-tegjeıli qarastyrylǵan. Ondaǵy zańdar adamdardyń kúndelikti ómirinde qoldanysqa ıe. Sondaı-aq, osy bólimniń 12-babynda «Adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmysynan jazylǵan, olar absolıýtti dep tanylady, olardan eshkim aıyra almaıdy, zańdar men ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýy osyǵan qaraı anyqtalady» dep, zańnyń adam múddesi úshin qyzmet etetini aıshyqtalǵan. Ata Zańnyń negizgi mańyzyn aıtatyn bolsaq, damyǵan demo­kratııalyq memleketterde bir­de-bir adam óziniń quqyǵy men bostandyǵyn Ata Zańsyz elestete almaıdy. Basqasha aıtqanda, olar kúndelikti ómirde ózderiniń quqyǵy men zańdaryn qorǵaý úshin Konstıtýsııada bekitilgen zańnamalarǵa júginedi. Kons­tı­týsııa osylaısha halyqqa qyzmet etip, olardyń tiregine aınalady. Qoǵamnyń órkendeýine qarqyn qosyp, Qazaqstan halqynyń birligine jol bastaǵan Ata Zańda bekitilgen respýblıkamyzdyń tuǵyrly qaǵıdattary búginde óziniń ómirsheńdigin dáleldep otyr. Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqta laıyqty oryn alyp, bıik beleske kóterildi. Árbir qazaqstandyq keleshekke kerýen tartqan memleketimizdiń turaqty damýynyń kepili – Konstıtýsııanyń memleket pen qoǵam úshin ǵana emes, óziniń jeke basy men otbasy úshin de mańyzdylyǵyn tereń sezindi. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary densaýlyqty qor­ǵaýǵa, zańmen belgilengen tegin me­dısınalyq kómektiń kepildengen kólemine jáne jeke, sondaı-aq, memlekettik medısınalyq mekemelerde, zańmen belgilengen tártipte kórsetiletin aqyly kómek alýǵa quqyly. Konstıtýsııaǵa sáıkes, Úkimet densaýlyq saqtaý salasyn reformalaý týraly birqatar qaýly­lar qabyldady, olar Qazaq­stan turǵyndaryna medısına­lyq kómektiń qoljetimdi bolýynyń mańyzdy faktory boldy. 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasynda N.Nazarbaev densaýlyq saqtaýdyń basym baǵyttaryn bólip shyǵardy: ambýlatorlyq-emhanalyq kómek­tiń profılaktıkalyq baǵyty (turǵyndardyń skrınıngilik tekserýleri), ana men balany qorǵaý, turǵyndardyń áleýmettik osal sanatyn tekserý jáne emdeý. Baǵdarlamada kim jáne nemen aınalysýy kerektigi naqty anyqtalǵan. Qazaqstannyń ár turǵyny emdelýge quqy bar. Dıspanserlik esepte turǵan aýrýlarǵa jeńildik reseptter berý júıesi ázirlengen, sonyń kómegimen dári-dármek satyp alýǵa materıaldyq shyǵyndar aıtarlyqtaı azaıdy. 31-bapta jazylǵandaı, mem­lekettiń óz aldyna qoıǵan maq­saty turǵyndardyń ómiri men densaýlyǵyna jaǵymdy, qorsha­ǵan ortany qorǵaý bolyp taby­lady. Qorshaǵan ortany qorǵaý – bizdiń balalarymyzdyń bola­shaǵy, ıaǵnı jalpy ultymyzdyń densaýlyǵyn qorǵaý. Sondyqtan, Konstıtýsııada anyqtalǵan máseleler bir kúndik emes, bola­­shaqqa, Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń jahandyq masshtab­ta damýy men gúldenýine baǵyt­talǵanyn baıqaımyz.

Bolat SADYQOV,

№5 qalalyq klınıkalyq aýrýhananyń bas dárigeri,

Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtaty.

ALMATY.