Syılastyq týraly sóz

«Ustaz uly qyzmet emes, ulyq qyzmet», dep Baýkeń, Baýyrjan Momyshuly qansha dáriptese de, shendiler men shekpendiler bizge pysqyryp ta qaramaıdy, kózge ilmeıdi dep renish bildirgeni bar muǵalim aǵamyzdyń. Kózge qorashtaý kórinetin osy kisiniń tili mirdiń oǵyndaı. Sóıletseń tildiń maıyn aǵyzyp, ózińdi baýrap alady, aýzyńdy ashyp qalasyń. Kópshilik bas qosqan májilis otyrysta búginde qal­talylar sanatyndaǵyny qolpash­tap, dastarqannyń tórine ozdy­ryp jatsa, kezinde el aǵasy atan­­ǵan, álgi bir aǵalar tómennen tabylady. Elge tanymal azamat dep aıdar taǵylǵan álgiler kósh bastap kósemsip jatqanyn qaıtersiń. Májilistiń saltanatty sátin bastaýdy solar enshilegen. Qazaqı ádet-ǵuryp salt-dástúrdi búginde kópshilik jurt ustana bermeıdi. Aǵaıyn-týma, dos-jaran, qudandaly kisiler, naǵashy-jıender arasynda qarym-qatynas sýysyp barady. Búginde týma-týys dám-tuzyńdy bólisip júrgen joldas-joralardyń qýanyshyńa ortaqtasyp, qutty bolsyn aıtyp kelip-ketip jatqany shamaly. Telefon shalýǵa da jaramaıtyndary bar, shaqyrsań ǵana kelip, emeýirin bildiredi. Kóship kelip jatqan aǵaıyn-týys, quda-jegjatqa bosaǵa kórsetip, erýlik berý sııaqty ata-salty umytylyp barady. Ras qyzmet basynda bolsa, aǵa-inileriń, balalaryń laýazymdy qyzmette bolsa, tanysyp biliseıik dep, jik-japar bolyp jatqany, kóbiniń kózdeıtinderi baqaı esep. Muny aıtasyz aǵaıyn­dy­lardyń, jaqyn adamdardyń arasynda da qarym-qatynas máz emes. Kempiri kópten naýqas Dármen­baı degen aǵamyz baldyzy men bajasyna apalarynyń kóńilin surap, jaǵdaıyn bilýge jaramaǵanyna renjip: «Bularǵa ne deýge bolady, Jaraıdy bajany qoıaıyn, sińlisine ne bolǵan.kárip bop jatqan apasynyń jaǵdaıyn bilýge jaramaǵany ma?» – degeni bar. Mine, bizdiń qazaqı sıqymyzdyń túri osy, úlkender jaǵy osyndaı bolyp jatsa, keıingige ne aıtpaq kerek. Muny aıtasyz týma-týystyń arasynda da qarym-qatynas onsha emes. Úlkeni kishisin baýyryna tartyp, kishileri úlkenderin arsalandap, aǵalap jatqandary sırep barady. Týys izdep barý aýnap-qýnap qonaqta jatý umyt bola bastady. Aǵaıyn-týmadan jyraqta ósken qala balasy «baýyr, týys, elim, jerim degen» uǵymnyń mán-maǵynasyna zeıin qoıyp jatqan joq. Eldegi ata-ájeleri bular úshin qaımana qazaq­tyń biri sııaqty bolýy múm­kin. «Tomaǵa-tuıyq kúı keship, tirshilik etý, jaqsylyqqa aparmasy belgili. «Aralaspaı tek jatsan, alystaısyń jegjattan», degen ataly sózdi este ustaǵan abzal. Aınala tolǵan kóp adam, japadan-jalǵyz men qalam, degendeı, búginde ekiniń biri júrekjardy syr aıtyp, jan dúnıesin túsiner, oı-pikir bóliser, dos-jar kóńilge zárý. Búginshe aıtsaq, bıznesi bar, aýqatty azamattar, týma-týys­taryna qaraılasyp, qolushyn berip jatsa bir ǵanıbet emes pe! Joq, joq. Erjigit, etek-jeńi keń jigitter qatary búginde sırek, usaqtalyp bara jatqan sııaqty. Birde syrlas-zamandastyń ákim inisi soǵymdy satyp bergenin jáne onyń bálendeı bolmaǵanyn aıtyp, renish bildirgeni bar. Ana jyly basyna is túsken bir azamat aıaq astynan qarajat qajet bolǵanda, syılasyp, aǵaly-inili bolyp, aralasyp-quralasyp júrgen aǵasynan qaryzǵa aqsha surapty, alamyn dep barǵan ǵoı, anaý bolsa anany-mynany syltaýratyp meselin qaıyrypty. Aqshasy bola tura bermedi dep, kóp ýaqyt ókpelep júrdi aǵasyna. Bermeı ketedi dep, qoryqty ma eken? Bul da otqa qarap otyrǵan emes-tin, tek bir qysyl-taıań shaqta suraǵan ǵoı. Buryn balań seni asyraıtyn, qazir sen balańdy balasymen qosa asyraısyń. Muny ómirde kórip te, estip te júrmiz. Olar ata-ana­synyń az ǵana zeınetaqysyna, azyn-aýlaq malyna aýzyn ashyp otyrǵandary. Pátshaǵarlar ishýdi unatady, mańdaıterimen eńbek etýge moıyn jar bermeıdi, kezdeısoq tabysty qaljaý etip júrgeni. Mundaılar neken-saıaq bolsa bir sári ǵoı, kóbi tepse temir úzetin jigitter. Munymen qalaı el, qalaı jurt bolamyz. Saparbek degen kórshimiz ana bir balasynan kóresini kórip otyrǵanyn, odan kóńili ábden qalǵanyn aıtyp bozdap otyr. Tórt qabyrǵaǵa qamalyp otyr­ǵan kempir-shaldyń da kúıi aıanyshty. Bular ash-jala­ńash emes, qudaıǵa shúkir, zeınetaqy­lary ózderine molynan jetedi. Aıanyshty deıtinimiz, nemerelerin súıe almaı otyr. Solardy aımalap qushýǵa zar. Bir qalada tursa da, kelin-bala sırek qaty­nasady, syltaýlary – baıaǵy jumys­bastylyq. Al balasy bolsa, ata-enesin aınalshyqtap, solardyń degenimen júredi. Bularǵa atar tańnyń araıly, batar kúniń mereıli bolsyn dep aıtýǵa aýzyń barmaıdy. Taǵdyr tálkegine túsken jandar muny kelemej dep qabyldaýy múmkin ǵoı. Búginde sálem de satýly degen qaljyń bar. Qaljyń emes, shyny sol. Úlkendi-kishili laýazymdy qyzmet atqarǵandar kim-kóringenge sálem bere bermeıdi. Sálem berýden kishireıip qala­tyndaı kóredi ózderin. О́ziń jal­pyl­dap qońyraý shalyp, amandyq surap, merekeńmen qut­tyq­tamasan, seni nazaryńa almaıdy, shyndyq osy. Ara-tura eki úsh shaldyń basy qosylyp, Esildiń jaǵalaýynda saıran quratynymyz bar, otyryp ótken-ketkendi eske alamyz. Bir­de buryn laýazymdy qyzmet atqarǵan bizden jasy ájeptáýir kishi kisi qasymyzdan ótip bara jatty. Anadaıdan árıne bizdi ańǵarǵan da shyǵar. Biraq janymyzdan óter tusta basyn tuqyrtyp, tómen salyp, óte berdi. Álgi jigitti toq­tatyp, munyń qalaı baýyrym, myna úlken aǵalaryńdy elemeı, túk kórmegendeı ótýiń qalaı? Biz seni syrttaı bilemiz, táýir azamat dep júrsek, sálem berýge de jaramaıtyn bolyp shyqtyń ǵoı, dep nazymdy bildirdim. Bir oı ústinde kele jatyr edim, ańǵarmadym, keshirińizder, aıyp menen dep kinásin moıyndady. Buǵan da rahmet. Qazir toı-tomalaq kóp, bara­syń, biraq óz ornyńa otyra al­maısyń. Burynyraq barǵandar menen úlkender bolar-aý dep keıinirek otyrýdy bilmeıdi. Úlken kisi kelip jatsa, qymsyn­baıdy ǵoı pátshaǵar, bezerip otyr­ǵany búginde toı-tomalaqta das­tarqan basyna otyrýdyń ózindik dástúri qalyptasqan. Ústelińe tizim boıynsha otyrasyń, solaı desek te osy ústeldiń óz tóri bar ǵoı. Qazaqı jón boıynsha úlkender joǵary otyrýy kerek. Birde qadirli qudamyzdyń dúnıeden ótkenine 10 jyl tolýyna oraı balalary as berdi. Tórgi ústelde otyrmyz, jan-jaǵyma kóz tastap qoıamyn. Tómengi ústel basyndaǵy úlken kisige kózim tústi. Qasymdaǵy ózin el aǵasy dep biletin qarııadan: «Ana aqsaqal osy aýyldyń adamy ma, tómende qaldy-aý», dep edim, álgi kórshim «osy aýyldyń shaly ǵoı», dep qomsyna sóıledi. Iá, toı degennen shyǵady, toı toılaý jaqsy ǵoı, eger ony qaltań kóterse. Attylyǵa eremin dep, jaıaýdyń tańy atty deıtin be edi? Keıbireýler namysyna basyp, toıyn dúrildetip ótkizýge baryn salady. Men bálensheden kemmin be dep qaryzdanyp, qaýǵalanyp toı ótkizip jatady keıbir beı­baq­tar. Qostanaı óńirinde jurttyń kóbi Tobyldyń kórkem tabıǵat aıasynda ornalasqan «Aq shańyraq» meıramhanasynda ótkizýge qumar. Sońǵy kezde toı degen shashylý emes, qýanyshyńdy bólisý dep júr. Solaıy solaı ǵoı, alaıda árkim shama-sharqyna qarap qımyldasa deımiz. Qazaq kim kórin­gendi kóldeneń kók attyny da shaqyryp jatady. Aǵaıyn-týma, eń jaqyn baýyrlardy dos-jarandy shaqyryp, qýanyshyńdy bóliskenge ne jetsin. Toıǵa baryp keldik dese, qanshadan boldy dep surap jatqany. Toıdyń baǵamy oǵan qatysqan adamdardyń sanymen beriletin boldy. Saıyp kelgende aıtpaǵymyz, kórpeńe qarap kósil. Kóp jyl Qazaq KSR Mınıstr­ler Keńesiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nurtas Ońda­synovtyń áıeli orys bolǵan ǵoı. О́mir boıy syılasyp ótken eken. Sol kisi balalary Eskendir men Gennadııdi «joǵalttym» depti. «Olar qazaqı rýhtan ulttyq túsinik-túısikten, tálim-tárbıeden, salt-dástúrden maqu­rym qaldy. Osy úshin halqymnan keshirim suraımyn dep jazypty. Bala tárbıe­leýde kemshilik jibergeni úshin halqynan keshirim suraǵan jalǵyz Ońdasynov shyǵar. Al mundaılar elimizde jetip-artylady emes pe. Joǵary shendiler balalaryn tek oryssha oqytýdy, tek shetelde bilim alýyn maqsat etken. Biledi degenderdiń aıtýyna qaraǵanda, bul pátshaǵarlar qazaq atanýdy qorsynatyn kórinedi. Áıel týraly eski kózqarastan bizdiń qazaq áli aryla almaı keledi. Bireýdi unatpasa, qatyn sııaqty dep dattap jatqany «Áıel­diń shashy uzyn, aqyly qysqa», dep kemsitetinin qaıter­siń. Osy jerde «Alyp anadan týady» degen ataly sóz oıǵa ora­lady. Qazaqtyń belgili aqyny Turmaǵambet Iztileýov: «Áıel jer­den shyqqan joq, ol da erkek­tiń balasy, erkek kókten túsken joq, áıel onyń anasy», degen eken. Jan joldasy jaryn ardaq tutyp aıalap, qadirleı biletin jandar naǵyz baqytty bolsa kerek. Edige bı áıeldiń adal bol­maǵy da, nadan bolmaǵy da erkek­ten, áıeldiń symbatty bolýy da, qym­batty bolýy da erkekten degen ǵoı. Bile-bilgen adamǵa otbasy shat­tyǵy, yntymaǵy men aýyz­birligi jigitterge shańyraq qoja­syna baılanysty. Otbasy tirshiligi, bala tárbıesimen aınalysyp otyryp-aq áýlettiń yntymaq-birligin bekemdep, aqyl parasaty men olardy uıytyp, súıikti jarynyń alańsyz qyzmet etýine qamqorlyq jasaı biletin aıdaı sulý kelinder barshylyq. Jarasymdy jubaılyq syılastyq bulardy týma-týystary, jora-joldastary ortasynda erekshelep turatynyn aıtqan jón. Búginde bılik basynda júrgen azamattar qaraqan basynyń qamy­nan áli qasha almaı jur. Olar aq­sha­nyń qulyna aınalyp bara jat­qanǵa uqsaıdy. Eń jamany dol­lar kórinse bárin umytyp, qandaı qylmysqa bolsa da barýǵa ázir. Birazy qylmysqa urynyp, temir tordyń arǵy jaǵynda júr. Baılyq jaqsy ǵoı, baı bolǵanǵa ne jetsin. Tek oǵan adal eńbek, mańdaıterdi tógip jetse degimiz keledi. О́kinishke qaraı, kóbi oǵan jan qınamaı jetkisi keledi. Osylaı kete berse ne bolady. Eń jamany «Balyq basynan shi­rıdi» degendeı, el senip otyrǵan azamattardyń qylmysqa boı urýy ókinishti-aq. Elimizdiń jarqyn bolashaǵy, yntymaqty eńbekte, aýyzbirlikte ekeni belgili. Al biz osyǵan zárý­miz. Talanttysy basshy, talaptysy qosshy bolyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, uıysyp eńbek etse – qut bereke daryǵan qýatty da, irgeli el bolarymyz haq. Jaratqan ıem osy jolda bizdi qoldap, qorǵaı júr dep tileıik. Qanapııa Myrzaǵojın, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Astana.