«Bitken istiń mini joq, bitirgen erdiń kemi joq» degen osy. Az ǵana ýaqyt aramyzdan ǵaıyp bolyp, bárimizdi qatty saǵyndyrǵan qaıran aqynnyń asyl dıdary, mine, kóz aldymyzda. Buǵan bárimizdiń kóńilimiz tolyp, shyn mereılenip, kóz aıdyn bolyp otyrmyz.
Qonaqjaı Oral tórine attap turǵanymyz bir bul emes. Sonyń tek úsheýine ǵana aıaýly Qadyr dosymmen birge kelippin. Bireýinde qala turǵyndary dańqty jerlesteri kelgen-ketkeninde túsip turcyn dep úı salypty. Sonyń aýlasynda, keýdemizdi samalǵa tosyp, bir kesh áńgime-dúken qurǵanbyz. Qalǵan ekeýinde Syrym batyrdyń toıyna keldik. Ekeýinde de ánsheıinde jaıma-shýaq jatatyn Aqjaıyq óńiriniń aýa raıy aıaq astynan nildeı buzylyp, ekilene jel kóterilgen-di.
Sonda qasymdaǵy Qadyrǵa kózim túskeni. Ol áıgili babasynyń han ordasyn kórgeninde bórideı kıligetin daýylpaz minezin birden tanyp, qos bilegin keýdesine aıqara qushyp, ýda-dýda jalbyr shashyn odan saıyn dýdyratyp, dúrlikken dúnıege qasqaıa qarap, qatqan da qalǵan.
Sol turysynan Qadyrdyń qaısar da ójet minezin tanydym. Endi, mine, onyń sol bir erjúrek beınesi osy arada máńgi-baqı oryn teppekshi.
Qadyrdyń tomaǵasyn sypyrǵan tuıǵyndaı jan-jaǵyna órshelene shúılikkenin 1958 jyly maýsym aıynda Qazaq ýnıversıtetinde dıplom qorǵaǵanynda kórgen edim. Qarsha boraǵan qyrshańqy saýaldardyń oń kelgenin ońynan, sol kelgenin solynan qaqshyp túsip, bárine de qıqarlana jaýap qaıtarǵan-dy. Stýdentter ǵana emes, aq bas professorlar da aýyzdaryn ashyp, kózderin jumyp, bastaryn shaıqasqan.
Ol kezde Qadyr jańadan tanyla bastaǵan balalar aqyny edi. Onyń aıtqyr da tapqyr shyǵarmalaryn balalar túgili úlkender de qyzyǵa oqıtyn. Sóıte tura, dıplom jumysyn balalar poezııasynan emes, sol tusta basy daýda júrgen lırıkadan qorǵady.
Biz budan jas aqynnyń óz bolashaǵyn lırıkamen baılanystyrǵanyn jáne oǵan tyńǵylyqty ázirlenip jatqanyn ańǵardyq. Bul naǵyz qyzyl ıdeologııanyń bet qaratpaı turǵan shaǵy edi. Shyn aqyndarymyzdyń ózderi túgil óleńderi qapasta qamalyp jatqan-dy.
Ár taqyryptyń basyn bir shalǵan ol kezdiń óleń kitaptary sol tustaǵy un, sabyn, aına, taraq, temeki, kámpıt, ishkıim, shulyq bytysyp jatatyn aýyl dúkenderin esińe salatyn. Sonshalyqty ybyrsyp ketken poezııa keńistigin alǵash retke keltirýdi qolǵa alǵandar da Myrzalıev býyny edi. Ol áý bastan óz kitaptaryn bir taqyryp, bir konsepsııa tóńiregine toptastyrýǵa tyrysty.
Oǵan deıin árkimderdiń arakidik tıip-qashty qol tıgizgenderi bolmasa, ádeıi qazaq lırıkasynyń óz aldyna derbes otaý tigip bólinip shyǵýyna qyzmet etken aqyn kem de kem edi. Bul jolda da aıryqsha yjdahat kórsetken Myrzalıev býyny bolatyn. Bul rette onyń «Oı ormany», «Dala dıdary», «Aq otaý», «Dombyra», «Kósh», «Jeruıyq», «Alaqan», «Qoramsaq», «Qyzyl kitap» syndy kitaptarynyń ulttyq lırıkamyzdyń eseıip er jetýine sińirgen eńbegi óte zor.
Bulaı bolatyny Myrzalıev búkil jahannyń astyn ústine keltirgen ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń urpaǵy edi. Ejelgi oqymystylar ádebıettiń anasy ómir de, atasy katarsıs dep beker aıtpaǵan ǵoı. Al dúnıeni dúrliktergen asaý katarsıstyń súıikti túlekteri tragedııa men lırıka bolyp tabylady.
Soǵysqa barǵan urpaq okop shyndyǵyn arshyǵan tragedııalyq romandar jazsa, olardyń saǵynyshtan sarǵaıǵan uldary men qyzdary ol jyldary aýyzyna qulyp salynǵan lırıkany órbitken-di. Tarıhty ýaqytsha bógegenmen, birjolata toqtatýǵa nemese basqa arnaǵa buryp jiberýge bolmaıtynyn kózben kórdik.
«Bilmeımin adamdy ne qınaıdy eken, keıde osy dúnıege sımaı ketem; tot basyp, turyp qalǵan baltamdy alyp, keledi keýek basty talqandaǵym» – deıtin Myrzalıevtyń aıaq asty ashýyna túsinýge bolady. Bul, kirlengen dúnıeni tazartqysy, túzetkisi, túletkisi kelgen ishki rýhtyń, ejelgi katarsıstyń silkine bas kóterýi edi. «Kirlengen dúnıe óz ishin tura almas áste jýynbaı!» – dep Abaı tekten-tekke aıtpaǵan ǵoı. Sony aldymen túsinip, aıryqsha qaırat etken aqynnyń birden biri Qadyr Myrzalıev edi.
1971 jyly poezııamyzda jarqyrap kóringen bul baǵytty qýattap, «Juldyz» jýrnalynda Qadyr Myrzalıev, Jumeken Nájimedenov, Muqaǵalı Maqataev, Tólegen Aıbergenov shyǵarmashylyǵy jaıynda «О́leń kókjıegi» deıtin synı-esseıstıkalyq ocherkimdi jarııalatqanymda, keıbir qalamdastarym: «Bul ne? Úı ishinen úı tigý me?» – dep órepkip shyǵa kelip edi.
Endi, mine, sol tórteýiniń aıryqsha bıik samǵaýyn qalyń qazaq túgel moıyndady. Úsh sańlaǵymyz ómirden erte ozdy. Qadyr Myrzalıev ulttyq rýhanııatymyzdyń qaq tórindegi óz orynyn óz kózimen kórip, bilip ketti. Onyń adam tańǵalarlyq ádebı fenomeni aınalasyna asa zor yqpal jasap úlgerdi. Ol búgingi jáne keleshek poezııamyzdyń joldan jańylystyrmas temir qazyǵy.
Men onymen 17 jasymnan syrlaspyn. Ýnıversıtettiń ádebıet birlestigin basqardy. Oqý bitirgesin, ol mindet maǵan aýysty.
Áńgimeniń shyny kerek, Qadyr ınemen qudyq qazǵandaı derlik ári abyroıly, ári mashaqatty uzaq jolǵa aqyryna deıin shydady. Ol maǵan bul kezde de, sol kezde de naǵyz tıtan – sóz alyby da, oı alyby da bolyp kórindi. Qashan kelsem de, qarshyǵadaı qadalyp, ústelinde jazý jazyp otyratyn. Bir paraq qaǵazdy alyp, tikesinen eki búkteıtin. Bir betine keste tikkendeı qylyp, móldiretip jazatyn. Unamaǵan jerin óshirgishpen óshirip, qaıtadan jazatyn. Ushqyrlap ushtaǵan bir saýyt qaryndash qarsy aldynda samsap turatyn.
Keıde telefon soǵady. «О́zen betke kelip ketshi!» – deıdi. Syldyr-syldyr sýdyń daýysy ýaqyttyń kalaı ótkenin bilgizbeıdi. Ara-tura kitap dúkenderin birge aralaıtynbyz. Almaty men Máskeýdiń qaı baspasy qandaı kitap shyǵarǵaly jatqanyn, onyń qaı dúkenge túsetinin aldyn ala bilip otyratyn. Úıi – naǵyz kitap murajaıy dersiz. Gomerden Aqushtapqa deıingi álem ádebıeti maıtalmandary túgel tizilip turatyn. Ashyp qarasań, asty syzylǵan sóılemderden, tustaryna soǵylǵan ár qıly belgilerden kóz tunatyn.
Aqyn bul kitaptarǵa ári zerek áriptestiń, ári bıik básekelestiń qyraǵy kózimen úńilgendeı. Keıde ózi eshteńe jazbaǵandaı, ómirin tek kitap oqýǵa arnaǵandaı kórinedi. Ondaı kezde Myrzalıevtyń óz kitaptaryna úńilgeısiz. Jazǵanda qandaı! Qarany qandyryp, tóreni tóndirip turyp jazǵan! Onyń kitaptary álem klassıkteriniń qaısysymen de qatar tura alady.
Qadyrdy bilmeıtin qazaq joq. Shyǵarmalaryna eń kóp silteme jasalatyn úsh avtor bar. Onyń biri – Halyq, biri – Abaı, biri – Qadyr. Osy úsheýiniń sózimen tuzdyqtalmaǵan áńgimeniń dámi kirmeıtindeı. Qalamdas bir inimizdiń «Qazaqtyń qadirin bilý úshin qazaqtyń Qadyryn bilý kerek» degen sózi sondyqtan aıtylǵan.
Minekeı, sol Qadyr Myrzalıev tarıh tórine eshqandaı jaý-jaǵalassyz, daý-damaısyz beıbit attap otyr. Búgin biz ashyp otyrǵan óz atymen atalatyn ortalyqqa kirip-shyǵyp jatqan jurtshylyqqa: «Aman qalǵan shabýyldan júzdegen, batyr halyq ekenbiz ǵoı biz degen; aıamaǵan jurtqa nanyn, tuzbenen, jomart halyq ekenbiz ǵoı biz degen; aıtysatyn aqsaqalmen, qyzbenen, aqyn halyq ekenbiz ǵoı biz degen; bolashaqtan bir de kúder úzbegen, jarqyn halyq ekenbiz ǵoı biz degen!» – dep turǵandaı.
Uly ultty ulyqtady degen osyndaı bolady.
Ulty ulyn ulyqtady degen de búgingideı bolmaq.
Ulty ulyqtaǵan uly aqyn máńgi-baqı ólmek emes.
Myrzalıev ortalyǵyna qoıylǵan ár buıym, ár kitap, ár qujat sezimińdi serpiltip, jigerińdi tasytady. «Júrekten shyqpasa, júrekke jetpeıdi!» degen osy eken ǵoı!» – deısiz.
Aıtpaqshy, bul da Qadyrdyń sózi eken ǵoı.
Ábish KEKILBAIULY.
