Bul oraıda Shymkentte energetıkalyq, kommýnaldyq jańǵyrtýdyń ulttyq jobasyn jan-jaqty túsindirýdi maqsat etken mańyzdy jıyn ótti. EKSJ jobalyq keńsesinde uıymdastyrylǵan basqosýǵa BAQ ókilderimen birge tabıǵı monopolııalar sýbektileriniń mamandary qatysty. Tabıǵı monopolııalardy retteý, qurylys, turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyq isteri, memlekettik energetıkalyq qadaǵalaý jáne baqylaý komıtetteri – osy ulttyq jobany iske asyrýshy organdar. Jıynda atalǵan komıtet mamandary sóz sóılep, arnaıy baıandama jasady. Sondaı-aq «Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý jáne damytýdyń qazaqstandyq ortalyǵy» men «Báıterek» holdınginiń ókilderi de pikir bildirdi. Spıkerler EKSJ týraly, sol maqsatta atqarylǵan jumys jaıynda baıandap berdi. Sonymen birge basqosý barysynda 2025–2029 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobanyń jyl ishindegi jetistikteri saralanyp, energetıkalyq, kommýnaldyq salanyń ózekti máseleleri talqylandy. Buǵan qosa jaýapty mamandar aldaǵy atqarylar jumys josparyn bólisti.
Ulttyq joba sheńberinde bıyl energetıkalyq jáne kommýnaldyq sharýashylyqqa qarasty 7,6 myń shaqyrym jeli jóndeledi. Respýblıka kóleminde 8 kásiporyn «qyzyl aımaqtan» shyǵady degen jospar bar, sonyń ishinde bir kásiporyn Shymkentten.
Qalalyq energetıka jáne ınfraqurylymdy damytý basqarmasynyń basshysy Rzabek Meńdiqulovtyń aıtýynsha, «Ońtústik Jaryq Tranzıt» JShS ótken jyldan bastap ulttyq jobany iske asyrýdy bastap ketti. Seriktestik tozyǵy jetken elektr jelileri men transformatorlardy aýystyrdy. Sonyń nátıjesinde halyqty elektr energııasymen qamtamasyz etý kórsetkishi birshama jaqsara tústi. Maman málimdegendeı energetıkalyq, kommýnaldyq mekemeler tarıf esebinen jańǵyrtý jumysyn júrgizýge qınalady. О́ıtkeni tarıften túsken tabys aýqymdy qaıta qurý jobasyn iske asyrýǵa jetpeıdi. Tabysty oılap tarıfti de kótere berýge bolmaıdy. Sebebi kommýnaldyq tólemder baǵasy kúrt ósse, halyqtyń qaltasyna artyq salmaq. Sondyqtan bul máseleni sheshý úshin Úkimet «Energetıkalyq jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtýdyń» ulttyq jobasyn qabyldady. Joba aıasynda tabıǵı monopolııa sýbektilerine qarjy ınstıtýttary arqyly jeńildetilgen nesıe berý qarastyrylǵan. Osylaısha, qomaqty qarajatqa kommýnaldyq qyzmet kórsetýshi uıymdar jańǵyrtý jumysyn tolyqtaı iske asyrýǵa múmkindik alady. Tarıften túsken tabystyń da energetıkalyq, kommýnaldyq sharýashylyq mekemelerine ınjenerlik jeliler men qubyrlardy aýystyrýǵa, jalpy ketken shyǵyndardyń bir bóligin jabýǵa kómegi bar deıdi maman. Sala basshysy basqa óńirlerge qaraǵanda Shymkentte kommýnaldyq ınfraqurylymnyń tozý deńgeıi tómen ekenin jáne ulttyq jobany iske asyrýǵa baılanysty aldaǵy josparlardyń pysyqtalyp jatqanyn jetkizdi. Sondaı-aq kommýnaldyq sharýashylyq baǵytynda atqarylǵan jumys pen basqarma aldynda turǵan mindetter týraly da aıtyp ótti.
«Búginde qalada 81 eldi meken aýyzsý júıesimen tolyq qamtylǵan. Sonyń ishinde Qyzyljar-2, Aqjaıyq, Turan shaǵynaýdandary aýyzsý júıesine qosyldy. Tekesý, Aıkól eldi mekenderine aýyzsý qubyry tartyldy. Oǵan kásipkerler demeýshilik jasady. Jekemenshik qubyrdan sý tutynǵan Tasken, Isfıdjab, Gıdrogeolog, Ormanshy men Ońtústik, Aqjaıyq, Jıdeli eldi mekenderiniń jańa qurylys aýmaqtaryn aýyzsýmen qamtý úshin jobalaý-smetalyq qujattary ázirlenip jatyr. Ońtústik turǵyn alaby boıynsha JSQ qujattamasynyń saraptamalyq qorytyndysy bıyl alynyp, aýyzsýmen qamtý jumysy bastalady. Shahardaǵy 81 eldi mekenniń barlyǵynda da jaryq bar. Jańadan úsh qosalqy stansa salyndy, 7 eldi mekenniń elektr jelisi jańartyldy. Qyzyljar-2, Aqjaıyq, Azat, Qursaı, Turan eldi mekenderi sapaly elektr júıesine qosylyp, abonentteý jumysy tolyǵymen aıaqtaldy. Nátıjesinde, sapaly jaryqpen qamtylǵan turǵyn sany qosymsha 13 myń adamǵa artty. Quny 7,6 mlrd teńge bolatyn, qurylysy 2019 jyldan beri júrgizilip kele jatqan «Aqjar 110 Kv qosalqy stansasy» iske qosyldy. Endi Qursaı, Qazyǵurt, Aqjar, Aqtas, Aıkól eldi mekenderinde elektr tapshylyǵy týyndamaıdy. Qosalqy stansa ındýstrıaldy aımaqtardy da jaryqpen qamtıdy. Bıyl Saıram, Qaınarbulaq, Sáýle 275-oram eldi mekenderinde elektr jelileri aýystyrylyp, jańadan 3 qosalqy stansanyń qurylysy bastalady. Odan bólek aldaǵy jyldary 7 qosalqy stansanyń qurylysy qolǵa alynady. Ol jyldan-jylǵa aýmaǵy keńeıip kele jatqan shaharda elektr energııasyna degen tapshylyqty joıý úshin qajet. Sondaı-aq aldaǵy 3 jylda 500 Mvt qýattylyqta elektr energııasyn óndiretin bý-gaz qondyrǵysy qurylysynyń jobasy iske asyrylady. Qurylysty júrgizýshi merdiger mekeme – NextGen Power Systems Ltd. Qaladaǵy 81 eldi mekenniń 66-synda tabıǵı gaz bar. 14 eldi meken «kógildir otyndy» jartylaı tutynyp otyr. Aıkól aýylyna gaz qubyry áli jetpedi. Sońǵy jumystar nátıjesinde 10 eldi meken tabıǵı gazǵa qosyldy. Juldyz, Jalyn, Qarabastaý, Qyzyljar-2, Qaıtpas-1, Dostyq, Altyntóbe, Turan eldi mekenderinde abonentteý jumysy aıaqtaldy. Sonyń arqasynda 22 myń adam sapaly tabıǵı gazǵa qol jetkizdi. Qurylys merzimi 2021 jyly bastalǵan, jalpy quny 1,8 mlrd teńgege baǵalanǵan Tassaı eldi mekenin gazben qamtý jobasy tolyǵymen oryndaldy. Búginde megapolıs boıynsha «kógildir otynmen» qamtylý kórsetkishi 97-den 98 paıyzǵa ósti. Qala ákimdigi tarapynan gaz qubyrlaryna dıagnostıka jasaıtyn jyljymaly Pergam qondyrǵysy satyp alyndy. Onyń kómegimen gaz qubyrynyń jaı-kúıi týraly egjeı-tegjeıli aqparat alýǵa, yqtımal zaqymdanýdy nemese tozýdy anyqtaýǵa, sondaı-aq gaz tasymaldaý júıesiniń tıimdiligin baǵalaýǵa bolady.
Bıyl Jańatalap, Qursaı eldi mekenderin tabıǵı gaz júıesine qosý bo-ıynsha qurylys jumysy júrgiziledi. Shymkenttiń damý josparyna sáıkes aldaǵy kezeńde tabıǵı gaz qýattylyǵyn birneshe esege arttyratyn 3 jańa gaz taratý stansasy men aınalma magıstraldy gaz qubyrynyń qurylysy salynady. Qala turǵyndaryn sapaly jáne úzdiksiz jylýmen qamtý maqsatynda shaharda birqatar júıeli jumys atqaryldy. Búginde jylý jelileriniń tozý deńgeıin tómendetý men apattylyqty azaıtý baǵytynda qubyrishilik dıagnostıka tehnologııasy engizildi. Bul – qubyrlardyń ishki qabyrǵasyn joǵary dáldikpen skanerlep, aqaýlardy anyqtaıtyn zamanaýı ádis. Atalǵan tehnologııa elimizde alǵash ret megapolıste qanatqaqty joba retinde synaldy. Sondaı-aq dıametri 400–1000 mm 1 263 metr magıstraldy jylý qubyry dıagnostıkalandy. Nátıjesinde, qubyrlardyń tehnıkalyq jaı-kúıi qanaǵattanarlyq dep tanylyp, qaýipti ýchaskeler boıynsha naqty usynystar joldandy. Bul tásil jóndeý shyǵyndaryn 20-dan 75 paıyzǵa deıin qysqartýǵa jáne apat qaýpin edáýir azaıtýǵa múmkindik berip otyr» dedi R.Meńdiqulov.
Basqarma basshysynyń aıtýynsha, shahardaǵy 81 eldi mekenniń 27-si káriz júıesine qosylǵan. 6 eldi mekenniń ishki oramdyq sý burý júıesi men 1 káriz kollektorynyń qurylysy júrgizildi. Soltústik-Batys, Dostyq edi mekeninde káriz júıesiniń qurylysy aıaqtaldy. Jalpy qala 70 paıyzǵa káriz júıesimen qamtylǵan. Bıyl Turan, Aıqap, Mıras, Shapaǵat-2, Bazarqaqpa eldi mekenderine shaıyndy sýǵa arnalǵan qubyr júıesi tartylady. Shymsıtı shaǵynaýdanynda káriz kollektory salynady. Sonymen qatar qala ortalyǵyndaǵy 18 kóshede káriz júıesi paıda bolady. Odan bólek shahar aýmaǵynyń keńeıýine baılanys-ty aldaǵy ýaqytta qýattylyǵy 410 myń tekshe metrdi quraıtyn jańa káriz qondyrǵysyn kezeń-kezeńimen salý jos-parlanyp otyr.
R.Meńdiqulovtyń málimdeýinshe, osydan úsh jyl buryn megapolıstegi 6714 kósheniń 2 028-i jaryqtandyrylyp, syrtqy jaryqtandyrýmen qamtý deńgeıi 30 paıyz tóńireginde bolǵan edi. Bul sala jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasyna qaraǵan tusta jumys aıtarlyqtaı kúsheıtilip, kóshelerge jaryqshamdar ornatý isi jandana tústi. Ákimdik tarapynan 4561 kósheniń jaryq máselesi sheshilse, jeke demeýshiler esebinen qosymsha 125 kóshe jaryqtandyryldy. Qazir qala aýmaǵyndaǵy barlyq kósheler júz paıyz jaryqshamdarmen qamtamasyz etilgen. Túngi ýaqyttaǵy jaryq kósheler jol qozǵalysy qaýipsizdigin kúsheıtip, qala turǵyndarynyń ómir sapasyn jaqsarta tústi. Endigi kezekte energetıkalyq, kommýnaldyq sharýashylyqtaǵy jeli, qubyrlardy ulttyq joba aıasynda jańǵyrtý máselesin qolǵa almaq. Bul shahardaǵy jalpy ınfraqurylym jaǵdaıynyń jaqsarýyna, sonymen birge ekonomıkalyq damýdyń óristeýine keń jol ashady. Eń basty másele jergilikti atqarýshy bılik shaharǵa keıingi jyldary qosylǵan eldi mekenderdiń kommýnaldyq problemalaryn birtindep joıyp keledi. Sonyń nátıjesinde shet aımaqtaǵy eldi meken turǵyndary sapaly aýyzsý men jaryqqa, tabıǵı gazǵa, káriz sý júıesine qol jetkize bastady.
Jıynda Energetıka mınıstrligine qarasty Memlekettik energetıkalyq qadaǵalaý jáne baqylaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ernar Hasenov sóz alyp, byltyr elimizdiń bes aımaǵynda jylý qubyrlaryn jańartýǵa baılanysty jumys bastalǵanyn jetkizdi. Onyń málimdeýinshe bıyl Shymkenttiń basty kúre jolynda magıstraldy jylý qubyrlary aýystyrylady. Bul ulttyq joba sheńberinde qolǵa alynatyn mańyzdy sharýalardyń birine aınalmaq. Magıstraldy jylý qubyrlaryn jańalaýdyń nátıjesinde qalada kommýnaldyq qyzmet kórsetý sapasy jaqsaryp, ınfraqurylymy damı túsedi deıdi mamandar. Qysqasy, ulttyq joba elimizde barlyq ınjenerlik-kommýnıkasııalyq júıelerdiń jańǵyrýyna zor septigin tıgizgeli tur. Bul rette sarapshylar energetıkalyq, kommýnaldyq júıelerdiń jańǵyrýy birinshi kezekte ekonomıkalyq ósý dınamıkasynyń artýyna áseri kúshti bolatynyn aıtady.
Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, bıyl el kóleminde 135 shaqyrym jylý, 200 shaqyrym sý qubyry, 98 shaqyrym káriz júıesi men 7 124 shaqyrym elektr jelisi jańartylady. О́tken jyly 32 mlrd teńgege jýyq qarajatqa energetıkalyq, kommýnaldyq júıelerdi jańǵyrtýdyń 17 jobasy qarjylandyryldy. Bıyl osy baǵyttaǵy qarjy kólemi 1,1 trln teńgege kóbeıip otyr. Memleket tarapynan qarjy ınstıtýttarynan alynǵan nesıe qarajatynyń paıyzdyq ústemeaqysynyń belgili bir bóligin óteýge sýbsıdııa qarastyrylǵan. Spıkerler málimdegendeı, «Energetıkalyq jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtý» ulttyq jobasy negizinde elektrondy platforma jasalǵan. Sonyń aıasynda 524 ınvestısııalyq jobany qarjylandyrýǵa 1,4 trln teńge qarastyrylmaq.
Mamandardyń aıtýynsha, elimizde tarıf qunynyń qymbattaýyna baılanysty tólenetin turǵyn úı kómegi qarastyrylǵan. Ony múgedektigi bar jandar, kópbalaly otbasylar, jalǵyzbasty analar, zeınetkerler, tabysynyń kóp bóligi kommýnaldyq shyǵyndar tólemine ketetin áleýmettik jaǵynan osal toptar alýǵa quqyly. Byltyrǵy esep boıynsha 10 myńnan astam otbasyǵa jarty mıllıard teńgeden joǵary qarajat turǵyn úı kómegi retinde berilgen. Ulttyq joba aıasynda mundaı járdemaqy alatyn otbasylar sany bıyl birshama kóbeıedi.
