Jedel órkendeýdiń qozǵaýshy kúshi

Qazaqstan Respýb­lı­­ka­synyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Nur Otan» ha­­lyqtyq demo­­­k­ra­tııalyq partııasynyń XVI sezinde 5 ınstıtýt­tyq reformany usyndy: qazirgi zamanǵy mem­le­kettik apparatty qalyp­tastyrý, zań ústemdigin qam­tamasyz etý, ındýs­trııalandyrý jáne eko­no­mıkalyq ósim, bola­shaǵy birtutas ult, tran­s­parentti jáne esep berý­shi memleket. Osy reformalar men alǵa qoıylǵan maqsattardy júzege asyrý úshin el Prezıdenti 100 naqty qadamdy aıqyndap berdi. Zańdardy múltiksiz saqtaǵan memleket qana órken jaıyp, gúldene bermek. Prezıdenttik reformada basty baǵyttardyń biri retinde zań ústemdigine  basymdylyq berilip otyrǵany da sondyqtan. Sot júıesiniń basty problemalarynyń qatarynda Memleket basshysy sýdıalardy irikteýdiń olqylyǵyn, tomaǵa-tuıyqtyǵyn atady. «Búginde sot júıesiniń álsiz býy­ny – sýdıalar korpýsy arasyndaǵy sybaılas jemqorlyq kórinisterine jıi-jıi soqtyryp jatatyn sýdıalardy irikteý, sýdıalarǵa qoıylatyn biliktilik talaptarynyń tıimsizdigi. Sýdıalar korporasııamen meńireý tumshalanbaýy tıis jáne qoǵamdyq synnan tys bolmaýy kerek. Ashyqtyq – sýdıalar qataryndaǵy jemqorlyqty emdeıtin dári», dep atap kórsetti Prezıdent. Sot salasynda týyndap otyrǵan barlyq máselelerdi sheshýdiń naqty qadamy retinde Prezıdent azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin sot júıesin ońtaılandyrýdy usynyp otyr. Endigi jerde sot tóreligin atqarýdyń bes satyly júıesinen (birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq, qadaǵalaý jáne qaıtadan qadaǵalaý) úsh satyly (birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq) júıege kóshirilýi júzege aspaq. Bul óte durys baǵyt. Taraptar bas-aıaǵy joq uzaq sottasa bere almaıdy. Ár is sozbalańǵa salynbaı núkte qoıylýy tıis. Eń bastysy, qandaı da bolmasyn sot aktisi zańdy jáne ádil bolýy kerek. Endi kassasııalyq satyǵa keler bolsaq, qazirgi kezde atalǵan ókilettilikterdi Joǵarǵy Sottyń quzyretine kóshirý nemese jekelegen okrýgtik kassasııalyq sottar qurý jóninde pikirtalastar júrip jatyr. Menińshe, okrýgtik kassasııalyq sottardyń qurylǵany jón. Kezinde belgili zańger Naǵashybaı Shaıkenov okýrgtik sotttardyń qurylýy sot satylarynyń bir-birinen táýelsiz bolýyn aıtqan bolatyn. Oı qısynyna salyp qaraǵanda, qazirgi kezdegideı bir sot tóraǵasy basqaratyn sotta eki sot satysy bolmaýy kerek. Okýrgtik kassasııalyq sottardyń qurylýy zańnamalardy qoldanýdyń biryńǵaı tájirıbesin jasaqtap, zań ústemdiginiń ornyǵýyna múmkindik berer edi. Kassasııalyq saty ókilettilikteriniń Joǵarǵy Sotqa berilýi sot bıliginiń eń joǵarǵy turǵan organyn kezekti sot satysyna aınaldyrady. Meniń oıymsha, Joǵarǵy Sot sot tájirıbelerin jınaqtap qorytyp, normatıvtik qaýlylar shyǵarýmen, ǵylymı-konsýltatıvtik qyzmettermen shuǵyldanýy tıis. Joǵarǵy Sotta tek qana naǵyz tyǵyryqqa tirelgen kezderde – túrlishe jáne qaıshylyqty sot tájirıbesine kıligip qalǵanda, bolmasa qabyldanǵan sot aktisi adamdardyń ómiri men densaýlyǵyna nemese eldiń ekonomıkasy men qaýipsizdigine aýyr da aıyqpas zardaptar ákeletin bolǵan jaǵdaılarda qaralýy tıis. Sýdıalardyń qataryna kezdeısoq jáne osynaý joǵary laýazymǵa laıyqty emes adamdardyń da ótip ketip jatatyndyǵy jasyryn emes. Memleket basshysy reformany júzege asyrý jolyndaǵy qadamdardyń biri retinde sýdıalyq laýazymǵa kandıdattardy irikteýdiń talaptary men mehanızmderin qatańsytýdy usyndy. Sot prosesterine qatysqan jumys ótiliniń mindetti normasy 5 jyl bolyp belgilendi. Kásibı daǵdylary men biliktilikterin tekserý maqsatyndaǵy merzimdik synaqtardan ótkizý júıesi engiziledi. Sýdıalyqqa kandıdattar sottarda shákirtaqy tólenetin jyldyq taǵylymdamadan ótedi. Osy taǵylymdamany aıaqtaǵannan keıin jyldyq synaq merziminen ótedi. Deı turǵanmen, sýdıalyqtan úmitker bir jyldyq taǵylymdamadan nemese bir jyldyq synaq merziminen ótý barysynda óziniń kásibı sýdıalyqqa laıyqtylyǵyn dáleldeı almaı qalǵan kúnniń ózinde bul onyń munan bylaıǵy taǵdyryna teris faktor retinde áser etpeýi tıis. Sýdıalyqqa jaramsyzdyq ol adamnyń nashar zańger nemese memlekettik qyzmetshi ekendigin bildirmeıdi. Ol burynǵy jumystaryn oıdaǵydaı jalǵastyryp, bolmasa basqa salaǵa jumysqa ornalasa alady. Menińshe, olardyń sotta bolǵan kezderi mundaı jaǵdaıda ýaqytsha basqa jumysqa aýysý nemese taǵylymdamadan ótý sıpatynda esepke alynǵany jón. Sonymen qatar, sot óndirisine qatysty bes jyldyq jumys ótili bar tulǵalardyń sanatyna sot qyzmetkerlerimen qatar, quqyq qorǵaý organdarynyń tergeý qyzmetkerleri, prokýrorlar, advokattar da engizilgeni jón. Sonymen qatar, Memleket basshysy: «Sheteldik jáne otandyq ınvestorlar qazaqstandyq ádil sottyń adaldyǵyna senimdi bolýy tıis», dep atap kórsetti. Bul turǵyda Prezıdent ınvestısııalyq daýlar boıynsha derbes sot óndirisin qurýdy usyndy. Joǵarǵy Sotta iri ınvestorlardyń qatysýymen daýlardy qaraıtyn ıvestısııalyq alqa uıymdastyrylady. Zań ústemdigi bıznesti qorǵap, kásipkerlik qyzmetke jaǵdaı týǵyzý úshin qajet. Turaqtylyq ahýaly ornaǵan quqyqtyq memleket qana ınvestısııalar úshin qolaıly bola alady. Prezıdentimizdiń «100 naqty qadam» baǵdarlamasynyń júzege asyrylýy bizdi basty maqsatqa – ekonomıkasy damyǵan jáne jalpyǵa birdeı eńbek qoǵamynyń múmkindikterin iske qosqan qýatty memleket negizinde órkendegen qoǵam qurýǵa jeteleıdi. Memleket basshysy qysqa merzim ishinde elimizdiń álemdik keńistikte qalyptasýy men nyǵaıýyna zor múmkindikter jasady. Sony paıdalanyp, alda turǵan ushan-teńiz isterdi eńserýge bir kisideı jumyla bileıik demekpiz. Baqytbek BEGALIEV, Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent. ORAL.