Belgisiz batyrdyń biri

Keıipker týraly keıipteme: Áleýkesh Qorǵanbekuly Kóbekov 1923 jyly dúnıege kelgen.1942 jyly Yrǵyz aýdandyq soǵys komıssarıaty arqyly ásker qataryna alynyp, Belarýs maıdanynda urysqa kirisedi. Jastyqtyń jalyndy shaǵy endi ǵana esik ashqan jas jigit naǵyz qandy qyrǵyn shaıqasqa tap bolady. Boıynda qazaqqa tán batyldyq pen órlik toly azamat talaı ret jaýmen keskilesken urysta osy qasıetterin sharbolattaı janyp, qarsylasqan dushpanyn jer qushtyrmaı tynbady. Basshylyq tarapynan tapsyrylǵan árbir áskerı tapsyrma múltiksiz jáne paıdaly málimettermen oryndalyp otyrdy. Gvardııa efreıtory Áleýkesh Qorǵanbekuly osy soǵystaǵy erligi úshin birqatar memlekettik marapattarǵa ıe boldy. Árbir nagrada týraly maıdannan kelgen habarlamany aǵanyń keıingi urpaqtary qasterleı saqtap otyrǵanyn aıta ketý paryz.

Áskerı jazbalar qysqa málimettermen naqtylanyp otyrady. «Tov. Kýbekov, rabotaıa starshım telefonıstom batareı, v boıah na zapadnom beregý r.Oder ı na ýlıse Berlına proıavıl smelost, nahodchıvost ı otvagý. 15.04.1945 tov.Kýbekov pod ognem protıvnıka ýstranıl 10 poryvov telefonnoı lınıı. Eto obespechıla batareı vypolnenıe postavlennoı boevoı zadachı. V ýlıchnyh boıah za Berlın rabotal v raschete, kotoryı ýnıchtojıl 15 gıtlerovsev. 23.04.45 ognem ız karabına ýnıchtojıl dvýh avtomatchıkov protıvnıka. Dostoın nagrajdenııa ordena «Krasnaıa Zvezda» delingen tarıhı qujattardy eki búktep, búgin tartpaǵa qaıta salsaq, arymyzǵa syn bolar edi.

Mine, memlekettik marapat­tyń biriniń ǵana jazbasy osyn­daı oıǵa qaldyrady. Úl­ken marapatqa usynylǵan jazba­daǵy qysqasha jazý arqyly adam ómiriniń ólsheýsiz murasyn tapqandaı áldenip qaldyq. Al, munyń astarynda qanshama erlik úlgisi jatyr deseńshi. Qańǵyǵan oqtyń kez kelgen sekýndta jaýyngerdiń ómirin úzip ketýi múmkin edi ǵoı. «Ańdyǵan jaý almaı qoımaıdy» demek­shi, qarsylastyń da soldattary osal emes edi. Soǵys degenniń ne ekenin bilmeıtin biz sııaqty qaıǵy-qasiretti kózben kórmegen urpaqqa ol kezeńniń aqıqaty tek kıno tilimen ǵana órilgeni málim. Onyń ózi jartylaı qııalǵa erik berilgen, keıipkerleri fılmniń eń sońynda fashısterdiń kózin joıyp, «baqytty ómir súriptimen» aıaqtalatyn kisi nanǵysyz jelidegi týyndylar bolyp jatatyn. Joıqyn kúshtiń ıesin eńseli, al nemisterdi álsiz, beıbaq etip kórsetý kıno óneriniń aınymas qaǵıdasyna aınalyp jatatyn. Shyn máninde, jaýdy jeńý, basynan baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan dushpannyń mysyn syndyryp, myǵym turý ońaılyqpen ýysqa túsken olja emes edi. Eger, osy oılaǵanymyzdaı jeńil jeńis desek, onda ol osynsha ýaqyt saǵyzsha sozylmas edi. Sonyń qyr-syryna qal-qaderimiz jetkenshe biz de belgili bir deńgeıde oı júgirtip kórdik. Sondaǵy kókeıge túıgen alǵashqy oı – Áleýkesh sekildi aǵalardyń janqııarlyǵy alǵa jetelemegende, jekelegen jaýyngerlerdiń keýdesindegi namys oty­ jasyndaı oınamasa­ biz­diń bul soǵysta jeńiske jetýimiz neǵaıbyl bolatyn. Sonyń bir mysalyn joǵaryda tilge tıek ettik.

Aǵa ómirden óte qarapaıym kúıinde ótti. Sondyqtan da mereke kezinde « Berlındi alǵany úshin» medalin ǵana taǵypty. Árıne, balalary ákesiniń basqa soǵys ardagerlerindeı keýdesinde orden, medaldardyń jarqyrap júrýin qalap, «Ordenderińizdi nege túgel taqpaısyz?» dese: «Meniń aman kelgenimniń ózi úlken marapat emes pe, al qanshama naǵyz erjúrek batyrlarymyz eli úshin keýdelerin oqqa tosyp, mundaı beıbit ómirdi tek armandap qana ótti. Sondyqtan qosaǵy men balalarynan aıyrylǵan qart áke-analardyń kóńiline kireýke túsirgim kelmeıdi», – deıtin.

О́mir dápterine túsken Áleý­kesh aǵanyń erligin oqy­sańyz, túpsiz tereń darııadaı terbetip ákete jóneledi. Qanyn tógip, mezet saıyn­ ajal ańdyǵan sáttegi jaý­júrektigi úshin berilgen me­dal, ordenderdi onyń uıal­maı taǵýyna ábden bola­tyn. Biraq ótkendi oıǵa oraltqysy kelmedi. «Men qandaı batyr­lyq jasadym!» dep keýde­ kergendi unatpady. Tek qana­ jeńis belgisi retinde jal­ǵyz medal keýdede turdy. Al, «Qyzyl Tý», «Qyzyl Juldyz» ordenderi men «Jaýyngerlik erligi úshin» medali sol kúıinshe qorapta saqtaýly turǵan. Tek balalary ǵana ákesiniń naǵyz batyr ekendigine sendi jáne mundaı adamnyń budan da joǵary ataqqa laıyq ekenin ishteı túısikpen qabyldady. Tipti, sózdiń arasynda Áleýkesh aǵa da soǵys aıaqtalar kezdegi bir batyrlyǵy úshin eń joǵarǵy ataqqa usynylyp, ókinishke qaraı, biraq sol nagradany alyp úlgere almaı qalǵanyn aıtatyn da, qaıtyp qozǵamaıtyn. Rasyn aıtý kerek, balalary kezinde buǵan onsha mán bermegenge uqsaıdy. Al maıdanger aǵa qandaı marapat ekenin ózi bilgenimen, bir habaryn estı almaı ómirden ótti. Keýdesine taǵylýy tıis altyn juldyzdyń jary­ǵy máńgige ózimen birge sóngen­deı, mımyrt tirlik áýenimen ómir zymyrap óte berdi. Erterek qamdanǵanda, bálkim memlekettiń basty nagradasyna qol jetkizýge bolar ma edi, kim bilsin, al endi sol qısyndy qaıta tiktep, bar qazaqtyń qaperine salsa, ótkenniń bir kemin túgendeý múmkin be degen oı qylań beredi. Kezinde joǵary jaq mán bermegen bul jaǵdaıdy búgin túzeı alamyz ba? Ol úshin ne isteý kerek? Kezinde ataqty batyr Baýkeńniń ózi qurmetti ataqqa úsh ret usynylyp, alaıda barlyǵy keýdege orden bolyp oralady eken. Onyń qasynda qarapaıym jaýyngerge ne joryq dep qalaryńyz taǵy ras. Alaıda, Áleýkesh aǵa sekildi nagrada úshin emes, namys úshin, Otan úshin shaıqasqan qaharman erlerdiń alapat erligin umytsaq, keıingi jastardyń tárbıesine tuzdyqty, rýhanı ushqyndy qaıdan tabamyz?

Nagrada týraly naqtylyq: Batyr aǵanyń 9 balasy bar. Barlyǵy da qatarynan qalmaı bilim aldy, otbasyn qurdy. Aldy ata-áje bolǵan jaıy bar. Alaıda, ákesiniń kóńilindegi túıtkil barlyǵyn tynysh taptyrmady. Buryn aýdanymyzda jaýapty qyzmet atqarǵan Sálıma Áleýkeshqyzy izdenisti toqtatpady. Mektepte júrgende de oqýshylarǵa jeńistiń qalaı kelgeni týraly jany ezile otyryp áńgimelep beretin. О́ıtkeni, kóńilinde ákesiniń qan maıdandaǵy qısapsyz erligi týraly áńgimeler jattalyp qalǵan bolatyn. Tipti, anasy Áleýkesh aǵanyń Máskeýge talaı ret ofıserlik oqýǵa shaqyrylǵanyn, biraq aýyldy qımaǵandyqtan eriksiz oqýdan bas tartýǵa májbúr bolǵanyn áńgimeleıdi.

Birde Sálımaǵa jaqyn týysy telefon shalyp, ǵalamtorda arnaıy bir saıt ashylǵanyn, sol arqyly soǵysqa qatysqandar týraly naqty málimet bilýge bolatynyn habarlaıdy. Áldebir qýanyshty júregi sezgendeı. Týysqany bergen Podvignaroda.ru saıtyna kirip, izdestirýdi bas­taıdy.Tapty! Kompıýterdegi málimetti kórgende aldymen tamaǵyna óksik tyǵylyp, qatty tolqydy. Al, endi kózge kelgen jasty toqtata alsaıshy... Bul báriniń kópten ańsap kútken eń qymbat aqparat edi. Bul málimetti ákesi qanshama jyl sarsyla kútti deseńshi. Ol kisi nagradasyn tappaǵanmen, erliktiń mundaı bir eren belgisi keýdede saqtalyp qalǵanynyń ózi bir jeńis eken-aý. Sálıma da sabyrǵa boıyn ázer jeńdirip, nagrada týraly naqty aqparatqa nazaryn tikti. Nagradaǵa usynǵan polk komandıri, podpolkovnık Bahaldınnyń joǵarǵy jaqqa jibergen jazbasynda bylaı dep jazylypty:

«.. v boıah v raıone d.Lapıchı Mınskoı oblastı, 30 ııýnıa 1944 goda batareıa, zanıav bez pehoty plasdarm na levom beregý r.Svısloch. V tıajelýıý mınýtý dlıa orýdııa on podnes boeprıpasy ı nemedlenno zamenıl ýbıtogo navodchıka, otkryl ogon po tankam protıvnıka, podbıv prı etom dva tanka.

A kogda orýdıe vyshlo ız stroıa ot snarıada protıvnıka, on s ostavshımsıa v jıvyh odnım orýdıınym nomerom ız lıchnogo orýjııa ı granatamı otrazıl neskolko kontratak nemsev, nasedavshıh na orýdıe. Iz svoego avtomata ı granatamı on lıchno ýnıchtojıl 17 gıtlerovsev» Tovarısh Kýbekov dostoın vyssheı Pravıtelstvennoı nagrady prısvoenııa zvanııa «GEROIа SOVETSKOGO SOIýZA».

Komandır 280 gvardeıskoı ıstr. prot. art. polka.

Gvardıı polkovnık Jelez­nıkov. 10 ııýlıa 1944 goda».

Mine, osylaısha Áleý­kesh aǵany kózi tirisinde qarý­las­tary batyr ataǵyna laıyqty dep sanaǵan. Aıta ketý kerek, shovınıstik kózqaras maıdanda bolmaı qalmady. Muny eshkim joqqa shyǵara almaıdy. О́ıtkeni, ondaı sát­te tek ózińniń erekshe batyl­dyǵyńmen tanylmasań, álgin­deı úlken marapat túgili, medal­dyń ózine qol jetkizý qı­yn. Komandıri moıyndap tur­ǵanda, sol joǵary nagrada nege der kezinde aǵamyzdyń keýdesine taǵylmaı qaldy. Mine, másele sonda.

Urpaqtary umytpaıtyn ýaqyt: respýblıkalyq basylymda jaryq kórgen maqalany redaksııamyzǵa jetkizgen Basýhan aǵamyzben birge álsin-álsin saıttan barlyq aqparatty aqtarǵan Nurjamal apamyzdyń shańyraqtarynyń shattyǵyna biz de ortaqtasa aldyq. Keń jaıylǵan dastarqan basynda batyr aǵanyń ómiri týraly biraz derekke qanyǵa tústik. О́zimizdiń aýdandyq máslıhattaǵy Ásııanyń, osy jańalyqtyń bir sheshimin bilgenshe tynym tappaýdy uıǵarǵan Sálıma apaıdyń qýanyshtarynda shek joq. Naqty derekterdi aldymyzǵa tosyp, báıek bolyp júgirýde. Bir batyrdyń erligi túgel bir aýyldyń erligi sekildi keýdede maqtanysh sezimi búr jardy. Batyrymen, erligimen ómirin órgen óńirdegi tyń bastamaǵa túrtki bolyp otyrǵanymyzǵa biz de qýanýlymyz.

Tolaǵaı sózdiń túıini: Áleýkesh aǵa uzaq jyl búgingi Qumqudyqtyń alǵashqy aýyldyq keńesiniń tóraǵasy bolyp eńbek etti. Tyń kóterý isine belsene atsalysty. О́ziniń adaldyǵymen, batyr minezimen, iskerligimen tyń degen jeleýmen kelgen teliler men tentekterdi tezge saldy. Eshqandaı jazaǵa tarttyrmaı-aq, táýbesine túsirdi talaıdy. Bul jeke basynyń erekshe qadirinen edi.

Surapyl soǵystan keıingi turalap qalǵan aýyldy qal­pyna keltirý jumystaryna aralasqan abzal aǵanyń beı­bit ómirdegi izderiniń ózi bir­ ǵanıbet. Bul óz aldyna bó­lek qozǵalýǵa tıis taqyryp. Bizdiń búgingi áńgimemiz –myń­daǵan qazaqtyń belgisiz batyrlarynyń biri retinde Áleýkesh Kóbekov aǵamyzǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy ne sebepti berilmeı qaldy degen másele. 1974 jyly dúnıeden ozǵan ardagerge batyrlyǵy men janqııarlyq áreketi, namysy men ójet erligi úshin keńes zamany qımaǵan joǵary ataqty ózimiz qııatyn kez jetken sııaqty.

«Eshten-kesh jaqsy» degen jubatý, sirá, osyndaı­ sátke dóp keletin shyǵar. О́tken­di umytýǵa bolmaıdy, aǵaıyn. Onyń ishinde erlikti, batyrlyqty jyrlaýdyń júre­gimizden alar orny asqaq. Paryz­ǵa qaryz bolǵan jaman. Biz osynaý beıbit tirshiliktiń kiltin saqtaı bilgen aǵa urpaqtyń maıdandaǵy jan-aıamas erligi úshin máńgi qaryzdarmyz. Sonyń biri – Áleýkesh Qorǵanbekuly erligi. Sondyqtan aǵanyń esimin máńgi este qaldyrý úshin Jeńistiń 70 jyldyǵynda laıyqty bir marapatty umytpaýymyz kerek.

Egenberli YRǴYZULY.

AQTО́BE.