Ádebı ólketaný kenshisi

Bizdiń ádebıetimiz qaı jaǵy­nan alǵanda da ábden tolysqan, keń arnaly, kóp janrly ádebıet bolyp qalyptasqan dep esh qymsynbaı, esh uıalmaı, tolyq senimmen aıta alamyz. Tek qana shet tilderge, sonyń ishinde álemdik tilderge áli de óz dárejesinde aýdarylmaı júrgeni bolmasa, Eýropa men Amerıkanyń, Azııanyń ataqty shyǵarmalarynan kem túspeıtini anyq. Tipti, burynyraqta tam-tumdap aýdarylǵan az ǵana shyǵarmalardyń ózi-aq syrtqy el oqyrmandary men ádebı synshylaryn tamsandyrǵany belgili. Demek, qazirgi qazaq ádebıeti – naǵyz klassıkalyq týyndylary bar, tarıhy men dástúri baı rýhanııat ekeni kúmánsiz. Al, klassıkalyq dúnıeler birden týa qoımaıdy, olar ózinen burynǵy tájirıbege súıenedi, sodan úlgi alady jáne sol dástúrdi ári qaraı damytady, jańǵyrtady. Osyndaı úderiste ádebıetti tek qana klassık jazýshylar jasamaıdy jáne klassıkalyq shyǵarmalar tek ortalyqta ǵana týyndamaıdy. Bul jerde ádebı-mádenı prosess kóp qyrly qubylys retinde ortalyqtaǵy da, shettegi de rýhanı ortany qamtyp, ony qalyptastyryp, únemi tyǵyz baılanysta bolatynyn aıtý kerek. Basqasha aıtqanda, eldi eleń etkizer shyǵarmalar ortalyqta da, shette de týyndap jatady, biraq olardyń jurtshylyqqa tanylýy árqıly bolady, sol sebepti bireýi erte, ekinshisi keshirek baǵalanyp jatady. Soǵan qaramastan ekeýi de ádebı úderisti qamtamasyz etedi, ekeýi de ádebıettiń tarıhyna qyz­met etedi, qoǵamnyń mádenı-este­tıkalyq suranysyna jaýap beredi. Osyndaı jaǵdaıdy ádebıetti zertteıtin ǵylymnan da kórýge bolady. Shynyn aıtý kerek, zertteýshiler ólkede týyp jat­qan dúnıelerge aıtarlyqtaı kó­ńil bóle bermeıdi. Munyń sebebi ártúrli, ony taratyp aıtý qajet emes. Jalpy, ádebı ólke­taný – ádebıettanýdyń óte ma­ńyzdy tarmaǵy. Bul oraıda aıtatyn nárse – ádebı ólketanýdyń ádebıet pen ádebıet­tanýdyń óte mańyzdy tarmaǵy ekendigi.  Ádebı ólketanýdyń ádebıet pen ádebıettanýdyń tarıhyn jan-jaqty, tolyq zertteý úshin paıdasy zor. О́kinishke qaraı, bizde bul sala kenjelep qalǵanyn moıyn­daý kerek. Ras, alǵashqy talpynystar men izdenister bar, olar jaqsy nátıje de berdi. Ásirese, Ásilhan Ospanulynyń, Qabıbolla Sydıyqulynyń, Toqbolat Eńsegenulynyń óz ólke­lerinde ómir súrgen aqyndar týraly jazǵan eńbekteri qazaq ádebı ólketanýynyń qalyp­tasýyna úlken úles boldy. Osy qatarda ádebıet tarıhy men ádebı ólketanýǵa mol eńbek sińirip, búginde «eresek jigittiń» (Z.Ahmetovtiń sózi) jasyna jetip, onnan astam shákirtterimen birge Semeı men Shyǵys Qazaqstan aımaǵynda ǵumyr keshken, biraq esimi elge onsha keń tarala qoımaǵan kóptegen aqyn-jazýshylar týraly zerdeli zertteý júrgizip júrgen belgili ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Arap Espenbetovti ystyq yqylaspen ataý lázim. Arap Slámulynyń ǵylymı aýqymy keń. Onyń negizgi zert­teýleri ádebıet tarıhy men teks­tologııa máselelerine jáne jekelegen aqyn-jazýshylardyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Á degende ádebı synnan bastaǵan ol birte-birte ǵylymı maqalalar jazýǵa kiristi. KazGÝ-diń aspırantýrasyna túsýi Arap úshin tek qýanysh emes, úlken ǵylymı mektep boldy. Ataqty professor Beısenbaı Kenjebaevtyń shákirti bolý buıyrdy oǵan. Al, Beısekeń «aqyryn júrip, anyq basqan», ádebıettiń arǵy-bergi tarıhyn sharshamaı zerttep, ádebıettanýdyń birneshe salasyn qamtyǵan ǵalym bolatyn. Ol kisi jas Arapty qıyn súrenge saldy. Ol kezde klassık aqyn dep moıyndalǵanmen Alash ıdeıa­syn qoldaǵan degen «aıyby» bar Sultanmahmuttyń lırıkasyn zertteýdi tapsyrdy. Sóıtip ol birden úlken problemasy bar taqyrypqa kiristi. О́ziniń ustazy qusap Arap taqyrybyn naqty derekterdi izdeýden bastady da aspırantýranyń birinshi jylyn bitirer-bitirmesten Beısekeńmen birigip, «Sultanmahmut» degen kitapsha shyǵaryp, al kelesi, 1974 jyly, qazaq jáne orys tilderinde «Sultanmahmut Toraıǵyrov» degen bıblıografııalyq kórsetkishti qurastyryp, jaryqqa shyǵardy. Naǵyz ǵylymı jumys osyndaı kórsetkishten bastalady, ol kompas sııaqty, telegeı-teńiz eńbekterdi túgel qamtıdy, sonyń jalpy naýanyn bilýge, onyń ishinde birinshi kezekte qaısysyn oqyp, qaısysyn keıinge qaldyrýdy josparlap, jumysty naqtylaýǵa múmkindik beredi jáne zertteýdiń óresin kóteredi. Mine, úlken ǵylymı jumysyn osylaı bastaǵan Arap Espenbetov Sultanmahmutty taný isine óz úlesin qosa aldy. Ol osy uly aqyn týraly óte mándi eńbekter jazdy, ol eńbekter óziniń jańalyǵymen erekshelendi. Máselen, «Sultanmahmuttyń bel­gisiz poemalary», nemese «S.Toraıǵyrov poezııasynyń tekstologııasy jaıly oılar» degen zertteýleri sol tustaǵy áde­bıettanýda jańa sóz, jańa kóz­qaras boldy. Sondaı-aq, Arap 1992 jyly jaryq kórgen «Sultanmahmut Toraıǵyrov» atty monografııasynda aqynnyń beımálim bolyp kelgen birneshe shyǵarmasyn taýyp, taldap jáne alǵash ret jarııalap, úlken ǵylymı aınalymǵa engizdi. Osy eńbektiń negizinde «Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń shyǵarmashylyq ómirbaıany» degen doktorlyq dıssertasııa jazyp, 1993 jyly qorǵady. Sol jyly eki birdeı professor – Beıbit Mamyraevpen jáne Qulbek Ergóbekovpen qosylyp, Sultanmahmuttyń 2 tomdyq shyǵarmalarynyń aka­demııalyq jınaǵyn qurastyryp, «Ǵylym» baspasynan jaryqqa shyǵardy. Sóıtip, Arap Espen­betov ustazy usynǵan taqyrypty tynbaı qazbalap, kóp izdenip jú­rip, úlken is tyndyrdy, Sultan­mah­muttanýdy jańa beleske kóter­di, ózi de bıikke kóterildi. Ǵa­lym úshin osydan artyq qýanysh bola ma? Arap Slámuly munymen toq­tap qalǵan joq. Taý-tasty kezip, ken izdegen geolog, jerdi qoparyp eski artefaktini izdegen arheolog sııaqty arhıvterge úńilip, ádebıetshiler qaýymy kóp bile bermeıtin kóptegen aqyn-jazýshylarǵa qatysty tyń derekterdi taýyp, jarııalap, ádebıet tarıhyn baıytýǵa aıtarlyqtaı eńbek sińirip júr. Táýelsizdikke qol jetip Alash arystaryn aqtaǵannan keıin kóbimiz Shákárimniń óleńderin, poe­malaryn jarııa etilgennen keıin japa-tarmaǵaı zertteýge kiristik. Biletinimizden bilmeıtinimiz kóbirek edi. Osy tusta Arap aspaı-saspaı, eski ádetine basyp, arhıvterge taǵy da bas suqty. Osynyń arqasynda Alash qaıratkerlerine qatysty qyzyq ta mańyzdy derekter, aqparattar taýyp, olardy zerdelep, maqalalar jazdy, óziniń oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Ásirese, Shákárimge baılanysty, onyń ózi men shejiresi týraly, shyǵarmalary jaıynda tabylǵan derekter óte qundy bop, shákárimtanýǵa úlken olja ákeldi. Olardyń bir-ekeýin ǵana atap kóreıik: «Qazaq tili» gazetiniń basqarmasyna ótinish», «Syn hám synaýdy synaý» degen Shákárimniń eki maqalasyn jarııa­lap, taldaǵany aıan. Jalpy, Shákárimge qatysty derekterden onyń rýhanı-mádenı ortasy, fılosof aqynnyń basqa qaıratkerlermen qarym-qaty­nasy, t.b. máseleler jaıynda mol maǵlumat alýǵa bolady. Aı­ta­lyq, Shákárimge degen Álı­han­nyń, Júsipbek pen Muhtar­dyń, Sultanmahmuttyń yqylas-iltı­paty, Abaı-Shákárim-Muhtar ara­laryndaǵy adamı, rýhanı baılanys – osynyń bári ádebıet tarıhy úshin mándi de mańyzdy faktorlar. Arap Espenbetovtiń ǵalym re­tindegi basty ereksheligi – onyń derektanýshylyq qasıeti. Ol dereksiz sóılemeıdi de, jazbaıdy da. Osy turǵydan alǵanda, Arap jarııalaǵan mátinderge tolyq senýge bolady. Onyń derektilik prınsıpi ádebıettanýdyń asa mańyzdy, ózekti salasy tekstologııa (mátintaný) ǵylymyn birinshi orynǵa qoıdyrady. Sol sebepti Arap qaı avtordyń týyndysyn sóz etse de, aldymen tekstologııa máselesine kóńil bóledi. «Shákárim poezııasynyń tekstologııasy haqynda», «Eki maqala haqynda», «Syn tórkinin izdesek» degen maqalalar sózimizge dálel. Abaı elinde týyp, Abaıdy jastaıynan oqyp-bilip ósken Araptyń Abaı týraly jazbaýy múmkin emes edi. Bul taqyrypqa ol birneshe maqala jarııalady. Atyn aıtar bolsaq: «Abaıtanýdyń alǵashqy qarlyǵashy», «Abaıdyń týǵan kúnin shatastyrmaıyq», «Alash arystarynyń abaıtanýǵa qosqan úlesi», «Abaı oqyǵan kitaphana», t.t. Abaıdy arnaıy zerttegen ǵalymdar týraly da jazyp, abaıtanýdyń máselelerin qarastyrady (Ábish Jırenshın, Qaıym Muhametqanov). Osy maqalalarda da Arap ózin mátindi zertteýshi, tekstolog ekenin sezdirip otyrady. О́ziniń negizgi taqyryptary boıynsha qundy eńbekter jazyp, naǵyz ǵalymdyq bıikke kóterilgen Arap Slámuly zertteýshilik nazaryn endi ádebı ólketanýǵa burady, sóıtip úlken ádebıet tarıhy men ádebıettanýda áli de eleýsiz jatqan problemalardy, dálirek aıtqanda – ortalyqtan jyraq ólkelerde ómir súrip, kórkem shyǵarmashylyqpen shuǵyldan­ǵan adamdardyń taǵdyry men qoljazbalary týraly izdenister júrgizdi, jaqsy nátıjelerge qol jetkizdi. Ǵalymnyń tynbaı izdenýiniń arqasynda burynnan belgili keıbir aqyndarymyz ben jazýshylarymyzǵa qatysty tyń derekter tabylyp, sondaı-aq aty jurtshylyqqa keń tanylmaǵan avtorlar jaıyndaǵy aqparattary – HH ǵasyr basyndaǵy ádebıetimiz týraly uǵym-túsinikti keńeıtti, keıbir faktilerge jańasha qarap-baǵalaýdy mindettep otyr. Arap anyqtaǵan aqyn-jazýshylar men rýhanııat qaıratkerleriniń esimderin tolyq atap shyǵý bul maqalada múmkin emes, óte kóp. Ǵalymnyń zertteýlerinde, HH ǵasyrdyń basynda qazaq ádebıeti men mádenıetine óz úlesterin qosqan ataqty qaıratkerler týraly qyzyq maǵlumattar, tyń derekter mol. Sol qaıratkerlerdiń keıbirin atap ótsek, artyq bolmas. Abaıuly Týraǵul, aǵaıyndy Aımanovtar, Ámirenov Táńirbergen, Áýezov Aǵzam, Áýezov Ahmet, Áýezov Qasymbek, Bólebaı Toǵjanuly, Sabyrjan Ǵabbasov, Erejepuly Ábdikárim, Quljanov Nurǵalı, Seralın Sálim, t.b. Bulardan basqa birneshe halyq aqyndary men jazýshylarynyń esimin tiriltip, olar týraly Araptyń ózi jáne onyń shákirtteri arnaıy zertteýler júrgizgenin aıtý qajet. Olar: Kókbaı Janataıuly, Árip Táńirbergenuly, Ýáıis Shon­dy­baıuly, Taıyr Jomartbaev, Áset Naımanbaev, Shákir Ábenov, Tólek Kóbdikov, Nurlybek Baımuratuly, Maqysh Qaltaıuly, Saparǵalı Álimbetov, Qalıhan Altynbaev... Osy tizimniń ózi-aq Arap Espen­betovtiń ádebı ólketanýǵa qan­sha­lyqty kóńil bólgenin, osy sala­nyń ǵylymı turǵyda qalyp­ta­sýyna qandaı dárejede kúsh sal­ǵanyn aıǵaqtaıdy. Demek, ádebı ólketaný salasy boıynsha Arap­tyń óz ǵylymı mektebi ornyq­qan dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Professor Arap Espenbetov úlken ǵalym bolýymen qatar ulaǵatty ustaz, bilikti basshy 1975 jyly kandıdattyq dısserta­sııasyn qorǵap Semeıge qaıtqan­nan beri áýeli pedınstıtýt­ta, sodan soń ýnıversıtette qyzmet etip keledi. Ol qatardaǵy ustazdyqtan rektorlyq laýazymǵa deıin kóterilip, óziniń jańashyl, bastamashyl, bilikti uıymdastyrýshy ekenin aıqyn kórsetti. Qyryq jyl boıy bir mekemede ustazdyq etip, basshy bolyp istegen ol biraz marapatqa da ıe boldy. Shaǵyn maqala kóleminde onyń professorlyq, jetekshilik qyz­metin tolyq baıandap shyǵý múmkin emestigi belgili. Sońymyzda izi­mizdi qýyp kele jatqan áriptes baýyrymyzdy, týysymyzdy «eresek jigit» bolýymen, 70 jasqa tolýymen shyn júrekten quttyqtaımyz. Jemisti joly jaqsy jalǵasa berýin tileımiz. Seıit Qasqabasov, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi.