Qıyndyqtan sabyrlylyq pen tózimdilik alyp shyǵady

Búginde álem ekonomıkasy óte kúrdeli jaǵdaıdy bastap keship otyr. Oǵan belgili bir dárejede birqatar shıkizat kózderiniń qunsyzdanýy, atap aıtqanda, munaı baǵasynyń quldyraýy da sebepker bolýda. Bul ahýaldyń álemdik rynokqa óz taýarlaryn shyǵaratyn bizdiń elimizdi de aınalyp óte almasy anyq. Osyǵan oraı Qazaqstan Úkimeti el ekonomıkasynyń odan arǵy turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin teńge baǵamynyń erkin aınalymyn qamtamasyz etý sııaqty naqty qadamdarǵa baryp otyr. Bul máseleni qalyń jurtshylyq qalaı qabyldaýda? Redaksııa tómende osy oqıǵaǵa qatysty ózderiniń oı-pikirlerin bildirgen otandastarymyzdyń sózderin jarııalap otyr.   Oı. Pikir. Usynys «Qazsınk» kompanııasy Ulttyq bank pen Úkimettiń sheshimin eldiń daǵdarysqa qarsy saıasatyndaǵy ýaqtyly jáne tıimdi shara dep esepteıdi. Inflıasııalyq targetteý boıynsha sheshim qabyldaýdy keshiktirý álemdegi ekonomıkalyq ahýal aıasynda otandyq eksportty rýbldiń qunsyzdanýynan ónimderi arzandap otyrǵan reseılik óndirýshilermen teń emes jaǵdaıǵa qoıar edi. Eksportqa baǵdarlanǵan kompanııalar bul jaǵdaıdy teńestirýdi qamtamasyz etetindikten atalǵan ekonomıkalyq sharany tolyq qoldaıdy. Osylaısha, bizdiń ónimderimizdiń básekege qabilettiligi artady, oǵan qosymsha syrtqy rynoktardaǵy tabys molaıady. «Qazsınk» kompanııasy kásiporyndaǵy áleýmettik jobalar boıynsha óz mindettemelerin oryndaýdy odan ári jalǵastyrady. Alynǵan tabys óndiris pen personaldy qysqartpaýǵa jaǵdaı jasaıdy. Aleksandr HMELEV, «Qazsınk» JShS bas dırektory. «QazAzot» JShS kompanııasy búgin Úkimet jarııalaǵan sheshimderdi tolyq qoldaıdy. Bular óte ýaqtyly jáne durys sheshimder. Búginde álemdik ekonomıka resessııa satysynda tur, álemniń jetekshi ekonomıkalarynda ekonomıkalyq ósý qarqyny tómendeýde, sondaı-aq, shıkizat pen taýarly rynoktarda álemdik baǵalardyń quldyraýy jalǵasýda. Bizdiń kásiporyn Qazaqstanda azotty mıneraldy tyńaıtqyshtar óndiretin birden-bir kásiporyn bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta ishki rynokqa ónimniń 60 paıyzy jetkiziledi. О́ndiriletin ónimniń 40 paıyzdan astamy taıaý jáne alys shetelderge eksportqa shyǵarylady. Rýbl baǵamynyń qulaýyna baılanysty bizdiń aldymyzda Qazaqstanǵa selıtra men ammıak ımporty úlesin ulǵaıtý problemasy týyndady. Búginde bizdiń ónimderimiz reseılik uqsas ónimdermen salystyrǵanda básekege qabiletti emes, qazaqstandyq tutynýshylar baǵa aıyrmashylyǵyna baılanysty syrttan ákelinetin ımporttyq ónimge basymdyq beredi. Osylaısha, baǵa aıyrmashylyǵyna baılanysty biz ımporttyq ónimdi ysyryp shyǵarýǵa qaýqarsyzbyz. Sondyqtan, biz búgin aıtylǵan sharalardy tolyq qoldaımyz. Olardyń biz ushyrasqan qıyndyqtardy eńserýge jaǵdaı jasaıtynyna senimimiz mol. Biz búgin aıtylǵan sharalar keshenin júzege asyrýdy burynda jáne birneshe ret suraǵan bolatynbyz. Sońǵy kezderi ahýal meılinshe kúrdelene tústi. О́z kezeginde bizdiń kompanııa jumys oryndaryn saqtaý, kásiporyn qyzmetshileriniń eńbekaqylaryn qysqartýǵa jol bermeý jáne eńbekshiler aldyndaǵy barlyq mindetti áleýmettik kepildikterdi oryndaý jónindegi Memleket basshysynyń úndeýin tolyq qoldaıdy. Onyń syrtynda biz barlyq qyzmetshilerge áleýmettik qoldaý kórsetýde qosymsha sharalar qabyl­daımyz, bizdiń kásiporyn barlyq qajetti áleý­mettik kepildikterdi oryndaýǵa umtylatyn bolady. Tahmına NUǴMANOVA, «QazAzot» JShS bas dırektorynyń orynbasary. Avtomobıl salasy kásiporyndary aty­nan aǵymdaǵy ekono­mıkalyq jaǵdaıda teńge baǵamyn túzetý jó­ninde qabyldanǵan sharalardyń mańyz­dy­lyǵyn atap kórsetemin. Eger bul sharalar budan da burynyraq qa­byldanǵanda bizdiń óndirisshilerimizdiń shy­ǵyndary aıtarlyqtaı azyraq bolar edi. Mysal úshin, búginde bizdiń qoımalarda 29 myńnan astam avtomobıl tur. Bizdiń kórshilerimiz óz valıýtalaryn kúrt álsiretken kezde ol mashınalardyń bári básekege qabiletsiz bolyp shyqty. Reseı rýbliniń aıtarlyqtaı qunsyzdanýy Re­seı­den avtomashına ımportynyń buryn-sońdy bol­maǵan dárejede ósýine soqtyrǵany barshaǵa málim. Ústi­mizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ǵana Reseı­den tirkeý esebine 170 myńnan astam avtomobıl jetkizildi. Osynyń saldarynan bizdiń sala búginde óte aýyr ekonomıkalyq ahýalda tur. Teńge baǵamyna túzetý engizý bizdiń kompa­nııa­larymyzǵa reseıliktermen jáne bútindeı sheteldiń avtoóndirisimen básekege túsýge múmkindik beredi. Biz barlyq qabyldanǵan áleýmettik mindet­temelerdi saqtap qana qoımaı, sonymen birge, jańa aqsha-nesıe saıasaty rejimi jaǵdaıynda áleýmet­tik tólemderdi ulǵaıtý úshin búkil kúsh-jigerdi jumsaıtyn bolamyz. Andreı LAVRENEV, «AllurGroup»  avtomobıl kompanııalary tobynyń prezıdenti, dırektorlar keńesiniń múshesi.   Álimjan QURTAEV, «Ońtústik Qurylys-Servıs» JShS dırektory:

Jańasha oılaý mashyǵyn ıgergen durys

– Bizdiń kompanııa jeke úı salyp jatyr, dep bastady áńgimesin JShS dırektory. – Negizgi qurylys materıaldary beton, temir-beton sııaqty zattar óz kásiporynymyzda daıyndalady. Qoljetimdi turǵyn-úı salý maqsatynda memleketten úlken kólemde teńgemen nesıe alǵanbyz. Búginde nesıemizdi jartylaı japtyq. Dollardyń aıaq astynan erkin aınalymǵa túskendigi halyqtan bólek barlyq kásipkerlerdi qatty oılandyryp tastady. – Nesıeni teńgemen alyp durys jasapsyzdar. Úı sa­lýǵa qajetti qurylys mate­rıaldarynyń birazy shetelderden tasymaldanady. Endigi ahýal qalaı bolmaq? – Bizdiń Reseı jáne Qytaı memleketterinde áriptesterimiz bar. Al olardan qurylys materıaldaryn alǵanda teńgemen eseptese almaısyń. Qazir olarda da jaǵdaı máz emes. Elbasy bizdiń negizgi seriktesterimiz Reseı men Qytaı tarapynan suranystyń azaıýynan Qazaqstan ónimderin ótkizý naryǵynyń aıasy taryla túsedi dedi ǵoı. Biz salyp jatqan turǵyn úıimizdiń sharshy metrin 900 dollardan belgilegenbiz. Burynǵy jaǵdaıda qoljetimdi baǵa edi, endi teńgeniń álsireýine baılanysty úı quny kóteriledi. Biz Qazaqstannyń azamatymyz, halyq kúızelip jatqanda qarpyp qalaıyq degen qaraý nıet qanymyzda joq. Biraq, bankrotqa ushyramaýdyń jolyn da oılastyrýymyz kerek. Bylaı aıtqanda, ógizdi de óltirmeıtin, arbany da syndyrmaıtyn kezeń týdy. – Álemdi qamtyǵan daǵda­­rystyń Qazaqstandy aınalyp ótpeıtindigi belgili. Munyń aýyr saldaryn Elbasy: «Bul jolǵy daǵdarys – is júzinde Qa­zaqstannyń barlyq óner­kásiptik kásiporyndaryn qam­tıtyn sektoraldyq daǵdarys», dep atap kórsetti. 160-tan astam adamǵa jumys taýyp berip otyr­ǵan úlken kásiporyn­nyń bas­shysysyz. Halyq qaıtpek kerek? – Reseı bir emes eki ret dollar baǵamyn erkine jibergende Qazaqstan Úkimeti eldiń jaǵdaıyn oılap qoldaǵy bar qarjymen meılinshe ustap otyrýǵa tyrys­ty. Al nege solaı ustap otyra bermeısiń deý – óz memleketińe kedeılik qamytyn kıgizip, qıyndatý degen sóz. Muny qıyn da bolsa halqymyz tereń túsinýi kerek. Budan jamanymyzda da toıǵa barǵanbyz. Biz ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi halyqtyń qıynshylyqta ómir súrgeniniń shet jaǵasyn kórgen urpaqpyz. Qazaq 1932 jyldary ashtan qyrylǵanda nan taýyp jeı almaı ashtan ólýge aınalǵan áıel dorba toly asyl zattaryn «altyn-kúmis tas eken, arpa bıdaı as eken» dep sýǵa laqtyrǵanyn áke-sheshemizden estip óstik. Qudaıǵa shúkir, el aman, memleketimiz myqty, nesibesiz emespiz. Táýbe kerek. Teńge erkin aınalymǵa ketkenimen Elbasy mınıstrlerge Qazaqstannyń ishki ekonomıkasyn álsiretpeýdi tapsyrdy. О́ndiris oryndaryn qoldaý, shaǵyn jáne orta kásipti memlekettik yntalandyrý jalǵasyp jatyr. Shıkizatqa baǵanyń tómendeýi bes-alty jylǵa deıin saqtalady deıdi sarapshylar. Bul – uzaq merzim emes. Mundaı jaǵdaıda azamattarymyz saryýaıymǵa salynbaı jańasha jumys jasaýy kerek dep oılaımyn. Qıyn bolary sózsiz. Biraq aldaǵy jaqsy kúnderge jetý úshin Elbasymyzdyń tóńiregine toptasyp, básekelestikti nyǵaıtyp, jańa reformalardyń júzege asýyna atsalysýymyz kerek. Áńgimelesken Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». ShYMKENT.

Psıhologııalyq jaǵynan tas-túıin daıyndyq kerek

Teńgeniń erkindikke jiberilýine baılanysty «Farmasııa» aksıonerlik qoǵamynyń tóraǵasy Rashıd NADIROVPEN jedel suhbat júrgizgen edik – Rashıd Nadıruly, Úkimet pen Ulttyq banktiń teńge baǵa­myn erkin aınalymǵa jiberý jónindegi sheshimin jurtshylyq árqıly qabyldap otyr. Bul jóninde siz ne aıtar edińiz? – Saýalyńyzǵa oraı Ulttyq banktiń tóraǵasy Qaırat Kelimbetovtiń 19 tamyzda satyp alý-satý baǵamyn túzetkeni úshin aıyrbas pýnktterin jazalaýǵa ýáde bergeni esime túsip otyr. Qaraqan basynyń ǵana qamyn oılap, kúıtteıtinderdiń mundaı óreskel is-áreketteri el ishine neshe túrli qaýeset taratyp, alataıdaı búldiretini anyq. Aqparattyń qupııa ustalýynyń ornyna jaıylyp ketýinde osyndaı gáp jatyr. Ásirese, ınfraqurylym agentteri táýlik ishinde satyp alý-satý baǵamyn aýystyrýǵa quqyǵy joǵyn bile tura, zań buzýshylyqqa qasaqana barýy saldarynan dúrligýler men jaısyzdyqtardyń oryn alyp jatatyny ókinishti-aq. Ulttyq banktiń jergilikti fılıaly mamandarymen habarlasqanymda satyp alý-satý baǵamyn negizsiz aýystyrý faktileri tirkelmegenin, satylymda dollardyń jetkilikti qory baryn málimdedi. Menińshe, aqparattyq-túsindirý jumystary júıeli júrgizilip, jańa aqshalaı-nesıelik saıasattyń birqalypty, kezeń-kezeńmen iske assa, qobal­jýǵa, dúrligýge esh jol berilmesi anyq. Ekinshiden, teńge baǵamynyń erkin aınalymǵa jiberilýi men qunsyzdanýdyń arajigin ajyratyp alý kerek. О́ıtkeni, jurtshylyq Úkimettiń bul she­shimin basqasha uǵynyp, ada­sýshylyqqa boı aldyryp júr. Emosııalyq kóńil kúıge berilgen adamnyń aqyldan, sabyrdan aıyrylyp, árkimniń jeteginde ketip qalýy op-ońaı. Qazaqstan halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń bir bólshegi bol­ǵandyqtan, biryńǵaı ekonomı­kalyq keńistikten tomaǵa-tuıyq bolýy múmkin emes. Alda el eko­nomıkasyna yqpal etýdiń teris faktileri saqtalýy yqtımal. Jaǵdaıdyń qashan túzele­rin eshkim boljap bilmeıdi. Munaı barreliniń 30-40 dollar deńgeı­indegi baǵamyna qalaı beıimdelý kerek degen másele Úkimettiń valıýtalyq saıasat sharalarynyń basty ustanymy bolýy tıis. О́ıtkeni, sarapshylar álemdik naryq ahýaly kúrdelene túsetinin aıtyp otyr. Sondyqtan da, psıhologııalyq jaǵynan tas-túıin daıyndyq kóp nárseni shesheri sózsiz. Tyǵyryqtan shyǵý joldaryn Úkimet pen jergilikti bılik or­gandary talmaı qarastyrýy qajet. Ásirese, kúndelikti tuty­natyn azyq-túlik taǵamdary men qyzmetter baǵasynyń negiz­siz kóterilmeýi, áleýmettik jaǵy­nan az qamtylǵan toptarǵa qamqorlyqtyń kúsheıtilýi shart. Ataýly kómekter berý, arnaıy shtabtar qurý birlesken moratorııler qabyldaý tájirıbelerin keńinen paıdalaný kerek. Teńge baǵamynyń erkin qoz­ǵalys rejimine amalsyz kósh­sek te, bul proseske uzaq ýa­qyt daıyndyq sharalary ekono­mı­kalyq qurylymymyzdy álsiret­peıdi, halyqtyń turmysyn tó­men­det­peıdi degen senimderge jeteleıdi. Áńgimelesken О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan». Soltústik Qazaqstan oblysy.

Abyrjýǵa negiz joq

Álemdik ekonomıkada óz­gerister bolyp turatyny qa­shannan belgili. Biz ózge eldermen ekonomıkalyq baılanysta bolǵannan soń ony sezinetinimiz de shyndyq. Munaı baǵasy tómendep, teńgeniń AQSh dollaryna, Reseı rýbline shaqqandaǵy baǵamy arzandaǵany da biraz qıyndyqtar týyndatýda. Degenmen, biz osyndaı daǵdarystar men kúrdeli kezeńderdi eńserip kelemiz. Bizdiń seriktestik aýyl sharýashylyǵy ydyrap, tarap jatqanda da eshqandaı ábi­gershilikke boı aldyrmaı, týra baǵytyn anyqtaǵan-dy. Buǵan sharýashylyqtyń salany qaıta qurýdyń barlyq ótkelekterinen sátti ótip, naryqtyq qatynastarǵa toǵy tarqamaı túsýi de yqpal etkeni sózsiz. Bizdiń óńir jaǵdaıynda eginshilik aýyl sharýashylyǵynyń kirpııaz salasy bolyp tabylady. Eginshiliktiń táýekel aımaǵyna ornalasqandyqtan bul salaǵa ǵylymı jańalyqtardy, ozyq tehnologııany engizbese, ónimdiligi joǵary tehnıkalardy paıdalanbasa qaıtarym berýi ekitalaı. Sondaı-aq, ala jazdaı alashapqyn bolyp ósirgen astyǵyńdy daıyn ónimderge aınaldyrmaı shıkizat kúıinde ótkizý de tıimsiz. Bizdiń sharýashylyqtyń 40 myń gektarǵa deıin egis salýǵa múmkindigi bar. Alaıda, kólem qýatyn kez emes. Sondyqtan, agrotehnıkalyq talaptardy saqtaı otyryp, meılinshe joǵary ónim alynady-aý degen alqaptardy ıgerýge baǵyt ustalýda. Jalpy, seriktestik egin alqabynda bıdaıdyń qatty sorttaryn ósirýge basymdyq berip keledi. Ol bıdaıdyń jumsaq sorty­na qaraǵanda, naryqta joǵary suranysqa ıe. Osynshama astyqty óńdeý qajet bolǵanda Chehııanyń «Prokop» dıirmen keshenine tańdaý tústi. Joǵary tehnologııaldardy ornatýǵa, sol fırmamen esep aıyrysýǵa týra úsh jyl ketti. Degenmen, bul ózin aqtady. Dıirmen kesheni táýligine 50 tonna un tartady. Astyqty undaı ótkizý óz qaıtarymyn berdi. Paıdanyń kózi óńdelgen ónimde ekenin túsindik. Sharýashylyqta makaron sehyn, Badamshada táýliktik qýaty 3 tonna naýbaıhanany iske qostyq. Aqtóbe qalasynda nan-bólke shy­ǵaratyn joǵary tehnologııaly «Atameken» nan zaýyty paı­da­lanýǵa berildi. Oǵan Italııa qon­dyrǵysy ornatylǵan, bári avtomatty júıemen basqarylady. Jylyna 17 myń tonna ónim óndi­retin «Atamekenniń» nan-bólke buıym­daryna suranys joǵary ári ózgelerge qaraǵanda arzan. О́z kezeginde aýdan ortalyǵyn­daǵy naý­baıhana men Aqtóbe qala­syndaǵy nan zaýyty nan baǵasyn turaq­tandyrýǵa eleýli úles qosýdamyz. Aýyl sharýashylyǵy qury­lymdaryna birinshi reprodýksııaly sapaly elıta tuqymdyq astyǵyn satyp, paıda kózin tolyqtyrýdamyz. Eginshilikte ylǵal saqtaǵysh tehnologııany engizýge baılanysty ónimdiligi joǵary jańa tehnıkalar satyp aldyq. Osy zamanǵy ónimdiligi joǵary AQSh-tyń, Kanadanyń úsh «FLEXICOIL STX-425», Kana­danyń bir «John Deere-1830» markaly egis keshenderi bir mezgilde tu­qym sebedi, tyrmalaıdy, nyǵyz­daıdy jáne tyńaıt­qysh engizedi, eńbek ónimdiligin art­tyra túsedi. Qazaqstan yntymaǵy men birliginiń arqasynda úlken beles­terdi alyp keledi, dú­nıejúzilik saýda uıymyna kirge­nimizdiń ózi ekonomıkalyq tu­ǵyrymyzdy bekite túsedi. Biz­diń sharýashylyq Reseıdiń kórshiles óńirlerimen tyǵyz baıla­nysta. Biz eńbekkerlerimizge eńbekaqysyn ýaqytynda berip, áleýmettik qoldaýdy jal­ǵas­tyryp kelemiz. Búgingi qıyn­shylyqtar da ótpeli dep oılaımyn. Ony Elbasynyń ózi jasyrmaı aıtyp, jaqsy túsindirdi. Biz osyndaı qıyndyqtar arqyly shynyǵyp,shıryǵyp ósýimiz kerek dep oılaımyn. Amanǵos Tóleýov, «Stepnoe» JShS dırektory. Aqtóbe oblysy, Qarǵaly aýdany.

Der kezinde qabyldanǵan sheshim

AQSh dollarynyń baǵamy bir kúnde ósip ketti. Buǵan ne sebep? Aldaǵy ýaqytta budan zalal shekpeımiz be? О́ndiris pen ónerkásipke áseri qandaı? Qarapaıym halyqtyń qaltasyna artyq salmaq túspeı me? Búginde jurtshylyqty osyndaı saýaldardyń mazalaıtyny anyq. Osy suraqtardy biz Ulttyq banktiń Qyzylorda oblystyq fılıalynyń dırektory Ernar JUMABEKOVKE qoıdyq. – О́zińizge belgili, keshe Úkimet pen Ulttyq bank birigip brıfıng ótkizdi. Basty taqyryp – Qazaqstannyń jańa ekonomıkalyq saıasatqa kóshý jaǵdaıy boldy. Biz osyǵan deıingi valıýtalyq dáliz júıesinen shyǵyp, ınflıasııalyq targetteý tártibine negizdelgen jańa kredıttik-qarajat saıasatyn júzege asyrýdy bastaımyz. Sol boıynsha teńge erkin jyljıtyn aıyrý baǵamyna kóshedi. Endigi jerde valıýtanyń baǵamyn Ulttyq bank emes, naryq­tyń ózi rettep otyrady. Bul biz ashyp otyrǵan jańalyq emes. Da­­myǵan elderdiń barlyǵy osy joldan ótken. Mundaı jaǵdaı­da valıý­tanyń baǵamy basty nárse bolyp sanalmaıdy. Eń basty másele – baǵalardyń turaqtylyǵy. – Jańa ekonomıkalyq saıa­satqa kóshýdiń sebebi nede? – Bul bir kúnde qabyldanǵan sheshim emes. Ekonomıkalyq saıasattyń jańa júıesine kóshýge Ulttyq bank birneshe jyl boıy daıyndaldy. Degenmen, álemdik naryqtaǵy jaǵdaıdyń kúrt ózgerýine baılanysty atalǵan jumys tezirek júzege asyp ja­tyr. Mundaı júıege Reseı Federasııasy kóship ketti. Onyń syrtynda alpaýyt memleket sanalatyn Qytaıdyń ózinde ekonomıkalyq ósimniń saıabyrsýy baıqalady. Al bizdiń alys-beris, barys-kelis jaǵdaıymyz atalǵan eki elmen tyǵyz baılanysty. Negizgi ekonomıkalyq qarym-qatynasymyz Qytaı jáne Reseımen bolǵandyqtan bizdiń jańa ekonomıkalyq saıasatty kezek kúttirmeı atqarýymyzǵa týra keldi. Jáne bul der kezinde qabyldanǵan sheshim degen oıdamyn. Árıne, alǵashqyda birshama qıyndyqtar bolady. Degenmen, bolashaqta biz bul júıeniń paıdasyn kóremiz. – Mysaly, munyń qandaı paıdasy bolýy múmkin? – Eń aldymen, bizdegi óner­kásip salasynyń básekege qabi­lettiligi artady. Máselen, aýyl­sharýashylyq salasyn alaıyq. Atalǵan salada bizdiń basty bá­sekelesimiz Reseı men Qyrǵyz­stan bolyp esepteledi. Endi qarańyz, eger valıýta baǵamy biz­de burynǵydaı tura berse, onda bizdiń bazardaǵy baǵa da qymbat kúıin saqtap qalady. Esesine Reseı men Qyrǵyzstanda baǵa arzandaıdy. О́ıtkeni, olarda valıýtanyń quldyraýy bar. Mundaı jaǵdaıda et, kúrish, bıdaı, taǵy basqa aýylsharýashylyq taýarlaryn Qazaqstannan satyp alǵansha, Reseıge nemese Qyrǵyzstanǵa baryp satyp ákelgen ońaı bolady. Bul degenińiz bizdiń ónerkásipti qolmen qulatýmen teń degen sóz. Zattyń bárin arzan dep syrttan ákele bersek, onda ózimizdiń taýarlar ótpeı, aqyr sońy ony óndiretin kompanııalar shyǵynǵa ushyrap, bankrotqa ushyraıdy. Al jańa ekonomıkalyq saıasat jaǵdaıynda barlyq memleketterdegi baǵalar bir qalypta turady. О́z taýar­ óndirýshilerimizdi shyǵynǵa ushyratpaı, aman ustap turýdyń ózi úlken paıda dep oılaımyn. Eger bizdiń kásipkerler jumysyn odan saıyn jandandyra túsetin bolsa, onda Reseı naryǵyna erkin shyǵa alady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bolǵanymyzdyń negizgi sebebi de osy emes pe?! Sosyn taǵy bir máseleni eskerýimiz kerek. Biz aılyqty, salyqty, túrli áleýmettik kómekterdi dollarmen tólemeımiz ǵoı. Barlyq qarjy­lyq qatynastar teńgemen jasalady. Sondyqtan, dollar baǵamy­nyń kóterilýi nemese tómendeýi teńgeniń qunsyzdanýyna ákelip soqpaıdy. – Degenmen, halyq dollar­dyń baǵasyna qarap naryqty baǵamdaıdy ǵoı... – Biz Qazaqstanda turamyz. О́zimizdiń táýelsiz memleketimiz bar. Osynda jumys isteımiz. Turmys keshemiz. Tabysymyzdy dollarmen emes, ózimizdiń ulttyq valıýtamyz teńgemen tabamyz. Endi nege biz dollardyń baǵamyna baǵynyshty bolýymyz kerek? Osynyń ózi durys emes. Sondyqtan, adamdardyń oı-sanasyndaǵy dollarǵa degen túsinikti ózgertetin kez keldi. – Al endi jańa júıe qara­pa­ı­ym halyqqa qalaı áser etpek? – Kúndelikti turmysqa qajet­ti taýarlardyń baǵasy qatań baqylaýda bolady. Onyń ústine, azyq-túlik ónimderin, kıim-keshekti, tipti keńse taýarlaryna deıin ózimizde óndirýshiler bar. Al olardyń baǵany birden ósirip jiberýge eshqandaı negizi joq. Bul rette, alypsatarlardyń paıda tabý jolynda baǵaǵa ózgerister jasaýy múmkin. Degenmen, onyń ózin baqylaýǵa bolady. Jalpy, bir jyl boıyna ınflıasııanyń ósý boljamy 5-6 paıyzdy ǵana quraıdy. Sondyqtan, qarapaıym halyqtyń da qaltasyna artyq salmaq túspeıdi degen senimdemin. Áńgimelesken Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.

Shydaýǵa, tótep berýge bekinip otyrmyz

Álemdik ekonomıkadaǵy shyrǵalańnyń bizdiń elimizdiń ekonomıkalyq, sol arqyly áleýmettik ahýalyna óz áserin tıgizetini anyq. Alyp elder arasyndaǵy qyrǵı-qabaq teketires, salynǵan túrli sanksııalar qyspaǵy men kórshi elder valıýtalaryndaǵy turaqsyzdyq Qazaqstannyń naryqtaǵy yrǵaǵyna óz yqpalyn tıgize de bastady. Qazirgi tańda týyndaǵan dollar baǵamynyń kóterilýi men teńgeniń erkindikke jiberilýin jurtshylyq qalaı qabyldaýda? Osy maqsatta Aqtaý qalasyndaǵy  «Pojstroıservıs» JShS dırektory,  «Samýr» lezgın etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy   Gadjy SELIMOVPEN  jolyqqan edik. – Gadjy Nazaralyuly, elimizde qarjylyq ahýalǵa qatysty oryn alyp otyrǵan jaǵdaıdy qalaı baǵamdaısyz? – Sózimdi bylaı bastaıyn. Eń bastysy – elimiz tynysh, ishki birligimiz bekem. Bizde oryn alyp otyrǵan mundaı jaǵdaılar – syrtqy ortanyń áseri. Siz ben bizdi tolǵandyratyn, naqtyraq aıtsam, mazalaıtyn da osy másele. Qazaqstan – jer betindegi san myńdaǵan elderdiń biri bolǵandyqtan, olarmen naryq alańynda, ekonomıkalyq qarym-qatynasta bolatyny belgili. Sondyqtan, basqa elderde oryn alatyn jamandy-jaqsyly jaǵdaılardyń birqatary bizge úlkendi-kishili áserin tıgizip ótedi. Men dál qazirgi tańda oryn alyp otyrǵan qarjylyq ahýal men onyń áleýmettik-ekonomıkalyq bolýy yqtımal áserine osy turǵyda qaraımyn. – Demek, ishki tynyshtyq bizdi sabyrly bolýǵa shaqyrady deısiz ǵoı. – Iá, dúrligýdiń, abyrjýdyń qajeti shamaly. Dollar baǵa­my­nyń kóterilýi, munaı, metall baǵalarynyń tómendeýi, eks­port máselesi kókjıeginiń kúń­girttenýi, ulttyq tól valıý­tamyz – teńgeniń erkindikke jibe­rilýi qazaqstandyqtardy biraz alańdatyp otyr. Ásirese, «ekpini túıe emes, taý qoparǵandaı daǵdarys oryn ala ma?» dep ses­kený bar. Qazir daǵdaryspen bet­pe-bet kelip turǵanymyz joq, sabyr eteıik. Al bola qal­ǵan jaǵdaıda, buǵan deıin de ózindik ekpini bar birqatar ekonomı­kalyq qıyndyqty kórgen kezde­rimiz boldy, demek tájirıbe bar. El tizginin qolyna alǵan azamat­tardyń utymdy jol bas­taýy, qıyn­dyqty eńserýdegi tabandy­lyǵy arqasynda odan qısaısaq ta synbaı shyqqanbyz. Bul da bir ótkinshi syn dep oılaımyn jáne is basyndaǵy azamattarǵa senim mol. Árıne, ekonomıkasy endi aıaqtan turyp, óziniń múmkindigine qaraı túrli alyp jobalardy aldyna qoıyp otyrǵan elimizge bul jaǵdaıdyń ońaı soqpasy anyq. Áıtse de biz sabyrlylyq, shydamdylyq tanytýmyz qajet. – Siz aıtyp otyrǵan sabyr, shydamdylyqpen birge, qandaı jaǵdaıda da óndiristi turalatpaý máselesi de asa mańyzdy dep oılaımyz. – Álemdik ekonomıkadaǵy jaǵdaıdyń shatqaıaqtaýy saldarynan munaı, metall ónim­de­riniń sheteldik naryqtaǵy baǵasy tómendep ketti. Bular bizdiń elimizdiń syrtqa eksporttaıtyn negizgi ónimderi ǵoı. Bul jaǵdaı da el ekonomıkasyna óz áserin tıgizdi. Osy máseleler bizge áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaý úshin shuǵyl sharalar qabyldaý qajettigin uqtyrdy. El Úkimeti men Ulttyq bank 2015 jyldyń 20 tamyzynan bastap jańa aqsha-nesıe saıasatyn iske asyrýǵa kirisý týraly sheshim qabyldady. Atalmysh sheshimnen biz ekonomıka ósimine, jańa jumys oryndarynyń qu­rylýyna, ınflıasııanyń tómen­deýine qol jetkizemiz. Jeke kásipker bolǵandyqtan, bizdiń de ká­sibimizge yqpaly bolady dep oılaımyn, nede bolsa kórýge jáne tek kórip qana qoımaı, shydaýǵa, jeńip shyǵýǵa bekemdenip otyrmyz. «Sabyr túbi – sary altyn», deıdi ǵoı qa­zaq halqy. Osy sabyrlylyq biz­diń senimdi serigimiz bolýy tıis. – Rahmet, iske sát! Áńgimelesken Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». Mańǵystaý oblysy.

Bárimizge syn bolǵaly tur

Sońǵy jyldary kondensator ónimderine suranys aıtarlyq­taı tómendedi. Oǵan álemdik naryqtaǵy túrli jaǵdaılar áser etip otyr. Osyǵan deıin bizdiń ónimimizdiń 70 paıyzǵa jýyǵy Reseıge tasymaldanatyn. Odan keıingi oryndarda Belarýs, Ýkraına elderi, elimizdiń ishki naryǵy tur. Keıingi kezderdegi rýbl kýrsynyń qulaýyna baılanysty kásiporynnyń kýrstyq aıyrmashylyq boıyn­sha shyǵystary ótken jyly 109,5 mln. teńgeni quraǵan bolatyn. Bıyl alǵashqy jarty­jyldyqta byltyrǵy balamaly ýaqytpen salystyrǵan­da­ǵy tabys kóleminiń tómendeýi 285 mln. teńgege teń boldy. О́nim baǵasynyń Reseı Federasııasynyń naryǵynda básekege qabilettiligi azaıdy. Bul 2015 jyldyń alǵashqy 6 aıynda shyǵarylǵan ónimdi satý deńgeıiniń tómendeýine baılanysty bolyp otyr. Iаǵnı, 2014 jyldyń balamaly ýaqytymen salystyrǵanda ónimdi satý deńgeıi 60 paıyzǵa deıin tómendedi. Sondyqtan, kásiporyn óndirisin turaqtandyrý jáne shyǵystardy meılinshe azaıtý úshin memlekettik qoldaý sharalary júzege asyrylýy tıis. Birinshiden, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy­nyń úshinshi baǵyty boıynsha kásipkerlerdiń tóleıtin qaıtarym qarjysynyń ústemesin 6 paıyzdan 1 paıyzǵa deıin tómendetýdi usynamyn. «KAZNEX INVEST» AQ jáne «Jergilikti qamtýdy damytý ulttyq agenttigi» AQ baǵdarlamasy boıynsha eksportty kóterý shyǵyndarynyń 50 paıyzyn sýbsıdııalaý­dy jalǵastyrý, eksporttyń kóliktik shyǵyndarynyń bóligin óteý baǵytyn keńeıtý, elektr qýatyna jumsalatyn shyǵynnyń 50 paıyzǵa deıin ornyn toltyrý, «О́skemen kondensator zaýyty» JShS-nyń kondensator quraldaryn elimizdegi ulttyq kompanııalardyń kepildi satyp alýyn qamtamasyz etý, 100-500 kVT kerneý klasyndaǵy jelilerge arnalǵan transformatorlar túrin ornatý jobasyna ınnovasııa­lyq grant bólý, rýbl kýrsy­nyń tómendeýine baıla­nysty kásiporynnyń shyǵyndaryn jabý syndy keshendi sharalar qolǵa alynyp, qoldaý kórsetilse quba-qup. Elbasy ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq qyzmet kórsetý salasyn ulǵaıtýdy jáne ósim múmkindikterin tabýdy qajet etetin jańa jaǵdaıǵa beıimdelýdi tapsyrdy. Sol sebepti, ishki jáne syrtqy ekonomıkalyq áserlerden jol taýyp shyǵýdy  qarastyratyn bolamyz. Vladımır AKSENEV, «О́skemen kondensator zaýyty» JShS bas dırektory. Shyǵys Qazaqstan oblysy.

Oı. Pikir. Usynys

«Qazaqstannyń Ma­shına jasaýshylar oda­ǵy» ZTB Úkimet pen Ult­tyq banktiń jańa eko­nomıkalyq saıa­sat­qa kóshý boıyn­sha qabyl­daǵan shara­la­ry­nyń mańyzdy ekenin qol­daı­dy jáne atap kórsetedi. Bul, eń aldymen, álemdik ekonomıkadaǵy jáne ishki valıýta ryno­gyndaǵy ahýalǵa sáıkes aıyrbas baǵamyn ózgertý. Bul ýaqtyly jáne qajetti sharalar. Tek mashına jasaýshylar ǵana emes, sonymen birge, barlyq otandyq kásipkerler men shaǵyn jáne orta bıznes salasynda jumys isteıtin qarapaıym qazaqstandyqtardyń bul sheshimge qoldaý kórsetetinine senimdimin. Olar bizdiń ekonomıka úshin qajet. Olar biz úshin qajet. Olar bizdiń soqqyǵa tótep berýimizge kómektesedi, onyń syrtynda durys kózqaras bolǵan jaǵdaıda nyǵaıyp jáne jańa tájirıbe jınaqtap, tyń kókjıekterge shyǵýymyzǵa jaǵdaı jasaıdy. Teńge baǵamyna túzetýler engizý bizdiń kom­panııalarymyzdyń reseılik jáne bútindeı sheteldiń avtoónerkásibimen básekege túsýimizge múmkindik týǵyzady. Biz qabyldanǵan barlyq áleýmettik mindet­temelerimizdi saqtap qana qoımaı, sonymen birge, áleýmettik tólemderdi ulǵaıtý úshin de barlyq kúsh-jigerimizdi jumsaıtyn bolamyz. Biz túrli synaqtardan talaı ret óttik, bul synaqtan da óterimizge senim mol. Mundaı ýaqytta keregi sol, bilek sybanyp, burynǵydan da beter qajyrlylyqpen eńbek etý qajet. Meıram PIShEMBAEV, «Qazaqstannyń Mashına jasaýshylar odaǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń basqarma tóraǵasy. Akkýmýlıatorlyq batareıalar shyǵarýshy bolyp tabylatyn «Qaınar AKB» JShS jańa aqsha-nesıe saıasaty rejimin engizý jónindegi Qa­zaq­stan Úkimeti men Ulttyq bankiniń sharalaryn tolyqtaı qoldaıdy. Biz munyń bıznesti jáne bútindeı alǵanda, otandyq ekonomıkany qoldaý úshin mańyzdy ekenin túsinemiz. Reseı men Qytaıdyń kórshiles alyp rynoktarynda óz taýar óndirýshilerine qoldaý kórsetý úshin rýbl men ıýannyń devalvasııasy júrgizildi, onyń ózi bizdi olardyń akkýmýlıatorlar óndirýshilerimen teń emes jaǵdaıǵa qoıdy. Jańa aqsha-kredıt saıasaty rejimi men qabyldanǵan sharalar bizdiń ónimderimizge baǵany tómendetýge jaǵdaı jasaıdy, al ol bizge otandyq jáne sheteldik kompanııalarmen teń básekeles bolýǵa kómektesedi. Búginde qazaqstandyq rynoktaǵy barlyq sheteldik akkýmýlıatorlar markalary básekelestik kúreske baǵyttalǵan, qazir baǵamǵa túzetýler engizilýine baılanysty ózderiniń joǵary baǵalary jaǵdaıynda olardyń ónimderi odan da beter  qymbattaı túsedi. Bizdiń zaýytymyz – qala quraýshy kásiporyndardyń biri. Bizdiń jaǵdaıymyzdyń jaqsarýy bizge Taldyqorǵan qalasy turǵyndaryn qoldaý jónindegi áleýmettik saıasatty júrgizýge kómektesedi. Qabyldanǵan sharalar bıznestiń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, tabysty ulǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy. Osylaısha, bizdiń zaýytymyz áleýmettik damý mindetterin oryndap shyǵatyn bolady! Qýanysh ÁJMAǴAMBETOV, «Qaınar AKB» JShS baqylaýshy keńesiniń tóraǵasy. Biz, bıznes ókilderi retinde Ulttyq bank pen Úkimettiń sheshimin qoldaımyz. Búgingi kúni «Belkamıt» JShS munaı-gaz salasy sektorynda ónimderdiń keń aýqymdy nomenklatýrasyn jobalaýdy jáne daıyndaýdy júzege asyrady. Zaýyttyń óndiristik qýaty shamamen 2 500 tonna syıymdylyq jabdyqtardy jáne 15 myń tonnadaı metall qurylǵylaryn quraıdy. Bizdiń ónimderimiz ishki rynoktyń muq­ta­­jyna da, sol sııaq­ty­­ eks­portqa da baǵ­dar­lan­ǵan. Reseı rýbli men Qytaı ıýanynyń qunsyzdanýy, al olar óńirdegi eń iri ımporttaýshylar, bizdiń ónimimizdi tipti eldiń ishinde de básekege qabiletsiz etti. Sheteldik óndirisshilerdiń belsendi dempıngtik saıasaty bizdi otandyq rynoktan ysyryp shyǵardy. Mundaı jaǵdaıda eksporttyq ónim jetkizý týraly aıtýǵa da múmkin bolǵan joq. Bul jaǵdaı bizdi jumys istep turǵan óndirister men jumys oryndaryn qysqartý týraly oılanýǵa májbúrledi. Biraq Ulttyq bank pen Úkimet qabyldaǵan sheshim otandyq bızneske, sonyń ishinde, bizge de óz ónimderimizdi básekege qabiletti etýge, eksporttyq tabysty ulǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıtyn bolady. Biz óz qyzmetshilerimiz aldynda áleýmettik jaýapkershilikte ekenimizdi túsinemiz. Sondyqtan, qazir barlyq áleýmettik mindettemelerdiń oryndalatynyn tolyq senimmen aıta alamyz. Bizdiń kásiporyn basshysy qazirdiń ózinde qyzmetshilerdiń eńbekaqylaryn 10 paıyzǵa ulǵaıtý jóninde sheshim qabyldady, al olar 500-den astam qyzmetshiler. Pavel BEKLEMIShEV, «Belkamıt» JShS bas dırektory. «Kaýstık» zaýyty kaýstıkalyq soda, natrıı gıplohlorıti jáne tuz qyshqylyn óndirýmen aınalysady. Buryn bul ónimderdi qazaqstandyq rynokqa jetkizýshi Reseıden, О́zbekstannan jáne Qytaıdan keletin ımport bolyp tabylatyn. 2011 jyly bizdiń kásiporyn ashylǵannan keıin biz Qazaqstannyń ishki qajettiligin tolyq qamtamasyz ettik jáne syrtqy rynoktarǵa da shyǵa bastadyq. Men jańa ekonomıkalyq saıasatqa jáne jańa aqsha-kredıt saıasaty rejimine kóshý týraly sheshimniń óte ýaqtyly ekendigi týraly jáne kóptegen jaǵdaıda reseılik, qytaılyq jáne basqa da uqsas hımııalyq kásiporyndarmen adal básekeles kúres júrgizýdi jeńildetedi degen qazaqstandyq áriptesterimdi tolyq qoldaımyn. Buryn rýbldiń qunsyzdanýyna baılanysty reseılik básekelester óz taýarlaryn bizdiń taýarlardan 30 jáne odan da artyq paıyzǵa arzan baǵamen jetkizip otyrdy. Al ol bizdi meılinshe qıyn jaǵdaıǵa aparyp tiredi. Aıyrbas baǵamyn ózgertý bizdiń ónimderimizdiń óndiristik ózindik qunyn tómendetedi, qazirdiń ózinde biz Qazaqstannyń hımııalyq ónimder rynogyndaǵy kóshbasshy pozısııamyzdy qalpyna keltirip qana qoımaı, sonymen birge, belgili bir dárejede eksportqa baǵdar ustanǵan óndirýshi bola alatynymyzdy senimmen aıta alamyn. Atap aıtqanda, qazirgi bar qýattardy ulǵaıtyp, sonymen birge, ýran óndirý men óńdeýde paıdalanylatyn sýtegi totyǵy jáne sırek kezdesetin metaldar men reagentter óndirisi úshin hlor óndirisin iske qospaqpyz. Onyń syrtynda aýyz sýdy tazartý jáne dezınfeksııalaý úshin reagentter óndirisin ashýdy josparlap otyrmyz. Osylardyń arqasynda bizdiń zaýytymyzda jumys oryndary saqtalyp qana qoımaı, sonymen birge, jańa oryndar da ashylady. Teńgelik tabystan alynǵan paıdany biz eńbek ujymynyń áleýmettik mindetterin sheshýge baǵyttaıtyn bolamyz. Personal qysqarmaıtyn bolady. Eńbekaqy da qysqarmaıdy, kerisinshe, biz eńbekaqyny 10 paıyzǵa ósirmekpiz. Erlan ORYNBEKOV, «Kaýstık» AQ basqarma tóraǵasy.