Sırııa áli de qaıshylyqtyń ortalyǵy. Munda jaǵdaı ózgermeı, Taıaý Shyǵystaǵy shıelenistiń sheshilýi múmkin emesteı. Al Sırııadaǵy jaǵdaıdy túpkilikti retteýge ázirge eshkimniń shamasy kelmeı otyr.
Eger Sırııada kópshilik moıyndaǵan bir-aq bılik bolsa, «Islam memleketi» radıkaldy ekstremısterimen kúres qıyndyq týdyrmas edi. Tipti, olardyń paıda bolýy da ekitalaı edi. Olardy týdyrǵan da el ishindegi alaýyzdyq. Prezıdent Bashar Asad pen oppozısııa arasyndaǵy kúres ıslamıstik ekstremısterdi birden aýyzdyqtaýǵa múmkindik bermedi.
Qazir jurt kimdi qoldap, kimge qarsy kúsh biriktirýdi tolyq ajyrata almaı álek. Halyqaralyq koalısııa ıslamıstik radıkaldarǵa qattyraq shúılikse, halyqqa qarsy turǵan Bashar Asadty qoldaǵandaı bolady. Al, kerisinshe, sırııalyq bılikke qarsy qysym jasasa, ıslamısterdi qoldaǵandaı bolady. Bulardyń ekeýi de ońyp turǵan joq. Dıllemalyq jaǵdaı qalyptasqan.
Eń aldymen Sırııadaǵy jaǵdaıdy retteýdiń joly tabylmaı otyr. Bireýler Bashar Asadty jaqtaıdy, bireýler oppozısııany jaqtaıdy. Asad jaǵynda – negizinen Iran men Reseı. Oppozısııany jaqtaýshylar kóbirek. Sońǵy kezde Sırııa bıligi el ishindegi bedelinen de, kúshinen de aıyrylyńqyrap tur, birjola kúıreý qarsańynda. Al olardy qoldaýshylar qalaı da saqtap qalýǵa arpalysyp jatyr.
Bul rette Máskeýdiń aıryqsha belsendiligin atap ótken jón shyǵar. Olardyń kelisim jolyn usynýy negizinen quptarlyq. Biraq, onyń da ýaqyty ótińkirep ketkendeı. Alǵashqy kezinde ótpeli úkimet quryp, kelisimge kelýge múmkindik bolsa, Bashar Asadtyń ustanǵan joly bul múmkindiktiń de esigin japqan. Sóıtse de Máskeý oǵan áreket jasap jatyr. Sırııa oppozısııasyn Máskeýge shaqyrý – sonyń bir kórinisi.
Reseı syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov sırııalyq oppozısııanyń burynǵy da, qazirgi de basshylyǵymen kezdesti. Eki kúngi áńgimede kóp sóz aıtylǵandaı. Til tabysa almaǵandary anyq. Ony jýrnalıstermen kezdeskende sol oppozısııa basshylary jasyrmaı aıtty. Sırııa oppozısııasy men revolıýsııasynyń ulttyq koalısııasynyń (SORUK) basshysy Halel ál-Hadjı terrorızmmen kúreste kúsh biriktirgenniń jón ekenin, biraq aldymen eldegi turaqtylyqqa jetý jaqsy dep dıplomatııalyq málimdeme jasasa, sol SORUK-tyń saıası bıýrosynyń múshesi Boıar Djams ashyq aıtty: «Biz Lavrovqa Bashar Asadtyń rejımine ótpeli úkimette oryn joq ekenin túsindirdik», – dedi. Shamaly úmit artqan Ulttyq oppozısııalyq úılestirý komıtetiniń burynǵy úılestirýshisi Heısam Mananyń: «Esi durys bir adam Sırııanyń bolashaǵynda Bashar Asad qurǵan tártipke oryn tabylady dep aıta almaıdy», – degen sózi Reseı dıplomattarynyń janyna batqany anyq.
Lavrovtyń Saýd Arabııasynyń syrtqy ister mınıstri Adel ál-Jýbeırmen kelissózi tipti túńildirgendeı. Arab mınıstri jýrnalısterge bylaı dedi: «Asad – Sırııa problemasynyń bir bóligi, biraq ony sheshýdiń bóligi emes. О́ıtkeni, 300 myń sırııalyqtyń qazasyna jáne Sırııadan 12 mıllıon adamnyń qashýyna sol aıypty. Bashar Asad týraly másele sheshilgen. Sırııanyń bolashaǵynda oǵan oryn joq. Muny qalaı júzege asyrýǵa bolady: beıbit jolymen be, álde soǵyspen be? Áńgime osyǵan tirelip tur».
Dúısenbide Sergeı Lavrov Iran syrtqy ister mınıstri Javad Zarıfpen kelissóz júrgizdi. Munda da Sırııa máselesi sóz bolyp, eki jaq ta Bashar Asadty qoldaý úshin kúsh salatynyn málimdedi. Biraq, qorǵap qalýlary qıyn-aý degen oı keledi.
Alyptyń tizginin myqtylar ustaıdy
Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy prezıdent saılaýyna áli 14 aı bar. Biraq, álemniń alyp eliniń tizginin ustaý úshin kúres qazir-aq qyzyp tur. Basty úmitkerlerdiń jotalary kórinip te qaldy dese de bolady.
Bul eldegi saılaýdyń ereksheligi kóp. Aldymen úmitkerler óz partııasynda kúresip, sol partııanyń mandatyn alady. Onan soń qarsylas partııanyń ókilimen kúreske túsedi. Bul elde taıtalasatyn eki-aq partııa bar: demokratııalyq jáne respýblıkashylar partııalary. Qazir bılikte – demokrattar. Sońǵy biraz jyldaǵy esesin qaıtarý úshin respýblıkashylar kúreske belsendi qatysyp otyr.
Eki partııadan da negizgi úmitkerler aıqyndalyp qaldy. Ázirge respýblıkashylardan 18 úmitker tirkelse, demokrattardan kúreske 5 adam túspek. Áńgime úmitkerlerdiń sany az-kóptiginde emes, aqtyq aıqasqa qosylatyn bireý-aq. Sonyń biregeı bolǵany kerek.
Bul eldegi taǵy bir erekshelik – úmitkerlerdiń bedeli, shalymy árkez halyq arasynda saýalnama júrgizý arqyly aıqyndalyp otyrady. Eń sońǵy saýalnama boıynsha respýblıkashylar arasynda qurylys magnaty, mıllıarder Donald Tramp, al demokrattar ishinen burynǵy memlekettik hatshy Hılları Klınton top bastap tur.
Álem jurtshylyǵyna Hılları Klınton belgili qaıratker, al Donald Tramptyń top bastaýy tańdanarlyq jaı. Munyń da aty belgili, biraq qaıratkerligimen emes, qaltasynyń qalyńdyǵymen. Keıde arsyń-gúrsiń áreketimen shyqqan, shoýmen degen de aty bar. Jaqynda Mıchıganda jurtshylyqpen kezdeskende ózin «Hanymdar men djentelmender, aldaryńyzda – Amerıka Qurama Shtattarynyń prezıdenti Donald Djeı Tramp» dep tanystyrdy. Jurtty kúldirgen shyǵar. Biraq, tym arzan kúlki.
Respýblıkashylar ázirge osy adamǵa qol soǵady. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 24 paıyzy osy Trampty jaqtaǵan. Ekinshi orynda – AQSh-tyń eki prezıdentiniń: bireýiniń balasy, bireýiniń inisi – Djeb Býshty 13 paıyzy qup kórgen. Taǵy bir tańdanys týdyrǵan úmitker – buryn saıasatqa aralaspaǵan neırohırýrg Ben Karson – úshinshi orynda. Bularǵa Florıdadan saılanǵan senator Marko Rýbıo men Vıskonsın shtatynyń gýbernatory Skott Ýokerdi qossaq, sirá, aqtyq jarysqa osylardyń biri shyqsa kerek.
Demokrattardyń jaǵdaıy sál ózgesherek. Hılları Klınton osy saılaýda tek demokrattardyń ǵana emes, búkil amerıkalyqtardyń qalaýy bolady degen pikir qalyptasqan edi. Sońǵy kezde oǵan memlekettik qyzmetinde jeke elektrondy poshtasyn paıdalandy degen sóz erip otyr. Ol qazir tekserilip jatyr. Odan aman qutylsa, bılik kúresiniń sońǵy shabysyna qosylary anyq. Qutyla almasa, demokrattar jańa qaıratkerler izdeıdi. Onda báıgede kim ozary kúmándi bolady. Degenmen, amerıkalyqtardyń alǵash ret bılik tizginin áıel azamatqa ustatýy ábden múmkin. Ras, qazir demokrattar arasynan Vermont shtatynan saılanǵan senator Bernı Sanders kózge túsip júr. Sóıtse de demokrattar, Hılları Klınton kúresten shyqsa, báıgege vıse-prezıdent Djo Baıden sııaqty tanymal adamdy qosatyn shyǵar.
AQSh-tyń álemdik saıasatta orny úlken. Onda bılik tizginin kim ustaıtynyna jurttyń kóz tigýi de zańdy.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
